Beliefs and practices related to Al Basma and Kirk Basma in the central district of Isparta province

Öz

In the Turkish folk belief system, alkarisi (also known as albasmasi) holds a significant place as a malevolent entity associated particularly with childbirth and fertility. According to traditional narratives, alkarısı targets women in the postpartum period and their newborns, causing fear and even health problems. The belief that the first forty days after childbirth are critical strengthens the idea that alkarısı takes on various forms during this period to harm both the mother and the infant. Within this cultural framework, numerous practices and precautions have been developed to protect mothers and babies from alkarısı. These preventive measures range from protective objects to ritual practices, from oral prayers to daily customs, reflecting the diversity of folk strategies against such supernatural threats. Preserved from past to present, these practices exemplify cultural continuity within collective memory. This study evaluates data obtained through field research conducted in the city center of Isparta, where interviews were held with twelve participants (i.e., K.K.). The findings reveal that sensitivities regarding the belief in alkarısı still persist today and that traditional protective practices are still in use. Therefore, the Alkarisi belief can be regarded not only as a folk superstition concerning childbirth and fertility but also as a cultural element that sustains social memory and cultural continuity.

Anahtar Kelimeler

• Alkarisi
• Albasti
• Isparta
• Postpartum Period

Isparta ili merkez ilçesinde Al Basması ve Kırk Basması ile ilgili inanış ve uygulamalar

Öz

Türk halk inanç sisteminde önemli bir yere sahip olan alkarısı/albasması, özellikle doğum ve doğurganlıkla ilgili dönemde etkili olduğuna inanılan kötü bir varlık olarak karşımıza çıkmaktadır. Halk inanışına göre alkarısı, lohusa kadınları ve yeni doğan bebekleri hedef almakta, onların korkuya kapılmasına, hatta sağlık sorunları yaşamasına neden olmaktadır. Lohusalık döneminde ilk kırk günün kritik olduğuna dair inanç, alkarısının bu süre zarfında çeşitli kılıklara girerek kadın ve bebeğe zarar vermeye çalıştığı düşüncesini güçlendirmiştir. Bu inanç çerçevesinde halk arasında lohusa kadınları ve bebekleri korumaya yönelik birçok uygulama ve tedbir geliştirilmiştir. Alınan önlemler; koruyucu nesnelerden ritüellere, sözlü dualardan gündelik pratiklere kadar çeşitlilik göstermektedir. Geçmişten günümüze kadar canlılığını koruyan bu uygulamalar, toplumsal hafıza içerisinde önemli bir kültürel devamlılık örneği sunmaktadır. Bu çalışmada, Isparta Merkez’de gerçekleştirilen alan araştırması kapsamında 12 kişiyle - Kaynak Kişi (K.K.) - yapılan görüşmelerden elde edilen veriler değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, alkarısı inancına yönelik hassasiyetlerin günümüzde de varlığını sürdürdüğünü, geleneksel korunma pratiklerinin ise hâlen uygulandığını ortaya koymaktadır. Böylece alkarısı inancı, yalnızca doğum ve doğurganlıkla ilgili bir halk inanışı değil, aynı zamanda kültürel sürekliliği ve toplumsal belleği besleyen önemli bir unsur olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Alkarısı
• Aalbastı
• Isparta
• Lohusa.

Kaynakça

1. Acar, H. (2022). Kültürel ve sosyal bağlamda Burdur törenleri. Konya: Palet Yayınları.
2. Acıpayamlı, O. (1974). Türkiye’de doğumla ilgili âdet ve inanışların etnolojik etüdü. Erzurum.
3. Arslan, A., Çelikkaya, Ş., & Taşbaşı, A. (2016). Türk kültür bağlamında Ağrı ili alkarısı inanışları. Milli Eğitim Dergisi, 45(212), 201–210.
4. Artun, E. (1998). Tekirdağ halk kültüründe geçiş dönemleri: Doğum–evlenme–ölüm. Bir Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 85–107.
5. Aydın, M. (2024). Eski Anadolu’da ateş kültü. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 111, 427–438.
6. Bayrak, S., Ertem, R., Ortakcı, A., Özkan, H., Özkan, Ö., & Ofset, Ç. (t.y.). Doğaüstü varlıklar ve anlatılar üzerine incelemeler.
7. Beydili, C. (2004). Türk mitolojisi ansiklopedik sözlük. Ankara: Yurt Yayınevi.
8. Boratav, P. N. (1999). 100 soruda Türk halk edebiyatı (9. baskı). İstanbul: Gerçek Yayınevi.

9. Boratav, P. N. (2012). Türk mitolojisi. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
10. Çevirme, H., & Sayan, A. (2005). Alkarısı inanışları ve bilim. Millî Folklor, 65, 68–71.
11. Demren, Ö. (2018). Türk kültüründe bir korku kültü olarak Sivas’ta alkarısı ve albasması inanışı. Antropoloji, (36), 1–27.
12. Duvarcı, A. (2005). Türklerde tabiat üstü varlıklar ve bunlarla ilgili kabuller, inanışlar, uygulamalar. Bilig, 32, 125–144.
13. Eliade, M. (2001). Mitlerin özellikleri (S. Rıfat, Çev.). İstanbul: Om Yayınevi.
14. Hançerlioğlu, O. (2013). Dünya inançları sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
15. İnan, A. (1933). Al ruhu hakkında. Türk Tarih, Arkeologya ve Etnoğrafya Dergisi, 1(1). Ankara.
16. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün Şamanizm: Materyaller ve araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
17. Karakaş, R. (2013). Diyarbakır’da “kırklı” kavramı ve “kırk çıkarma” etrafında oluşan inanış ve uygulamalar. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (33), 59–75.
18. Kılıç, Y., & Eser, E. (2018). Lohusalık sendromu (al ana/alkarısı/albastı)’nun Eskiçağ Yakındoğu toplumlarının kültürlerindeki izleri: Lilith gerçeği. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 5(17, Prof. Dr. Hüseyin Sever Armağan Sayısı), 29–60.
19. Küçük, A. (1989). İslam Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
20. Özgen, M. (2025). Anadolu halk kültüründe soğan ve sarımsak: Tabu–ritüel–mistik anlam. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 20(1), 380–399.
21. Öztürk, V. E. (2023). Eski Türk inançlarında ateş kültü ve günümüze yansımaları. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 6(2), 285–302.
22. Sayan, A., & Çevirme, H. (2005). Alkarısı inanışları ve bilim. Millî Folklor, 67–72.
23. Şimşek, E. (2017). Türk kültüründe “alkarısı” inancı ve bu inanca bağlı olarak anlatılan efsaneler. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 5(12), 99–115.
24. Tunç, Z. (2023). Türk halklarının doğum ile ilgili inançlarında “alkarısı”. Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8(Özel Sayı: Dr. Recep Yaşa’ya Armağan), 3192–3209.
25. Türk Dil Kurumu. (2022). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Yeşil, Y. (2014). Türk dünyasında geçiş dönemi ritüelleri (doğum–evlenme–ölüm gelenekleri). Ankara.
27. Yıldız, N. (2008). Sibirya Türklerinin mitoloji ve inançlarında kötü ruhlar. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 5(4), 84–93.