Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) Sürecinde Okul Yönetiminin Rolü ve Karşılaşılan Sorunlar: Bir Derleme Çalışması

Öz

Bu çalışma, Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) sürecinde okul yönetiminin rolünü ve bu süreçte karşılaşılan sorunları ulusal alanyazın temelinde bütüncül olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Özel eğitim alanyazınında BEP'e ilişkin çalışmaların ağırlıklı olarak öğretmen ekseninde geliştiği, sürecin yönetsel boyutunun ise görece ihmal edildiği görülmektedir. Oysa BEP'in geliştirilmesi, uygulanması ve izlenmesi, okul yönetiminin koordinasyon, kaynak ve liderlik işlevleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu boşluktan hareketle araştırma, yarı-sistematik derleme ve içerik analizi deseniyle yürütülmüştür. Belirlenen ölçütler doğrultusunda ulaşılan ulusal çalışmalar taranmış, dâhil edilme ölçütlerini karşılayan kırk çalışma içerik analizine tabi tutulmuş; veriler iki araştırmacı tarafından bağımsız biçimde kodlanarak güvenirlik sağlanmıştır. İncelenen çalışmalar hem hakemli makaleleri hem de lisansüstü tezleri kapsamakta, nicel ve nitel desenleri bir arada barındırmaktadır. Analiz sonucunda bulgular iki ana tema altında toplanmıştır: yönetimin rolü ve karşılaşılan sorunlar. Yönetimin rolü temasında okul müdürünün yasal ve stratejik sorumluluğu, kaynak sağlama ve destekleyici liderlik, kurum iklimi ile iletişim ve idareci-öğretmen iş birliği öne çıkmaktadır. Karşılaşılan sorunlar teması ise yönetsel-bürokratik engelleri, nitelikli personel eksikliği ve alan dışı istihdamı, tanılama ve yönlendirme sorunlarını, BEP hazırlama ve uygulamadaki nitelik yetersizliklerini, fiziksel-materyal ve ekonomik koşulları ve aile katılımı ile sosyal kabule ilişkin güçlükleri kapsamaktadır. Bulgular, okul yönetiminin BEP sürecinde yasal olarak merkezî bir konumda bulunmasına karşın fiilî rolünün çoğu zaman sınırlı kaldığını ve sorumluluğun büyük ölçüde öğretmenlere devredildiğini ortaya koymaktadır. Sorunlar birbirinden bağımsız olmayıp, nitelikli insan kaynağı ve program niteliği krizini merkeze alan, birbirini besleyen yapısal bir bütün oluşturmaktadır. Çalışma, bu sorunların aşılmasında yöneticilere yönelik hizmet içi eğitimlerin yaygınlaştırılmasını, alan uzmanı istihdamını güçlendiren politikaları, nitelik odaklı bir BEP anlayışını, iş birliği ve iletişim kültürünün kurumsallaştırılmasını ve mevzuatın uygulayıcı görüşleri doğrultusunda gözden geçirilmesini önermektedir. Sonuç olarak okul yönetiminin liderlik tarzı ve insan kaynakları politikaları, BEP sürecinin niteliğini belirleyen en güçlü kaldıraç olarak değerlendirilmekte; bu durum, sürece edilgen bir uygulayıcı yerine yönetsel bir çerçeveden bakmanın gerekliliğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bireyselleştirilmiş eğitim programı
• Okul yönetimi
• Özel eğitim

The Role of School Administration and the Challenges Encountered in the Individualized Education Program (IEP) Process: A Review Study

Öz

This study aims to comprehensively examine the role of school administration and the problems encountered in the Individualized Education Program (IEP) process, based on the national literature. It is observed that studies on IEPs in the special education literature have predominantly focused on teachers, while the administrative dimension of the process has been relatively neglected. However, the development, implementation, and monitoring of IEPs are directly related to the coordination, resource provision, and leadership functions of school administration. Based on this gap, the research was conducted using a semi-systematic review and content analysis design. National studies that met the specified criteria were reviewed, and forty studies meeting the inclusion criteria were subjected to content analysis; data were independently coded by two researchers to ensure reliability. The studies examined included both peer-reviewed articles and postgraduate theses, incorporating both quantitative and qualitative designs. The findings of the analysis were grouped under two main themes: the role of administration and the problems encountered. Under the theme of the role of administration, the legal and strategic responsibilities of the school principal, resource provision and supportive leadership, institutional climate and communication, and administrator-teacher collaboration stand out. The problems encountered encompass administrative-bureaucratic obstacles, a shortage of qualified personnel and out-of-field employment, diagnostic and referral problems, insufficient quality in IEP preparation and implementation, physical-material and economic conditions, and difficulties related to family participation and social acceptance. The findings reveal that although school administration is legally in a central position in the IEP process, its actual role is often limited, and responsibility is largely delegated to teachers. The problems are not independent of each other, but form a structural whole centered on the crisis of qualified human resources and program quality, feeding off each other. The study suggests that overcoming these problems requires expanding in-service training for administrators, strengthening policies that promote the employment of field experts, adopting a quality-oriented approach to IEPs, institutionalizing a culture of collaboration and communication, and reviewing legislation in line with the views of practitioners. In conclusion, the leadership style and human resources policies of school administration are considered the strongest levers determining the quality of the IEP process; this indicates the necessity of viewing the process from an administrative framework rather than a passive implementer's perspective.

Anahtar Kelimeler

• individualized education program
• School administration
• Special education

Kaynakça

1. Acar, E., & Erol, Y. C. (2026). Özel eğitim öğretmenlerinin görüşlerine göre öğrencilerinin okullarında yaşadıkları sorunların kapsayıcı eğitim bağlamında değerlendirilmesi. Turkish Journal of Educational Studies, 13(1), 106–124. https://doi.org/10.33907/turkjes.1791284
2. Arslan Armutcu, O., Kurt, M., & Genel, M. (2024). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde çalışan öğretmenlerin BEP geliştirme sürecine ilişkin görüşleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(1), 433–457. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2024..-1314006
3. Aslan, H., & Kılıç, D. (2022). Özel eğitime gereksinim duyan öğrencilerin tespitinde yaşanan sorunlar. Uluslararası Liderlik Eğitimi Dergisi, 6(2), 1–17. https://trdoi.org/10.26023458/uled.1208239
4. Avcıoğlu, H. (2011). Zihin engelliler sınıf öğretmenlerinin bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) hazırlamaya ilişkin görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 12(1), 39–53. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000156
5. Ayanoğlu, Ç., & Gür-Erdoğan, D. (2019). Okul yöneticilerinin özel gereksinimli öğrencilere bireyselleştirilmiş eğitim planı (BEP) hazırlanması/uygulanması hakkındaki görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(4), 677–706. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.531039
6. Bakioğlu, F., & Yıldız, İ. (2022). Özel eğitim kurumu yönetici ve öğretmenlerinin örgütsel adalet algıları ile iş doyumu arasındaki ilişkide iş motivasyonunun aracılık rolü. Anadolu Eğitim Liderliği ve Öğretim Dergisi, 10(2), 115–132. https://izlik.org/JA73UN96ML
7. Batu, E. S., & Kırcaali-İftar, G. (2011). Kaynaştırma. Kök Yayıncılık.
8. Berk, S., & Açar, D. (2024). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerindeki öğrenciler için hazırlanan bireyselleştirilmiş eğitim programlarının kalitelerinin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 62, 2809–2825. https://doi.org/10.53444/deubefd.1457849

9. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
10. Boyraz, A. (2018). Özel eğitim okul müdürlerinin liderlik stillerinin okul kültürü ve iklimine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yeditepe Üniversitesi.
11. Campbell, J. L., Quincy, C., Osserman, J., & Pedersen, O. K. (2013). Coding in-depth semistructured interviews: Problems of unitization and intercoder reliability and agreement. Sociological Methods & Research, 42(3), 294–320. https://doi.org/10.1177/0049124113500475
12. Demirtaş, D., Arslan, M., & Güven, D. (2016). Özel eğitim okullarının yönetimsel sorunları. e-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(1), 21–49. https://doi.org/10.19160/e-ijer.43400
13. Diken, İ. H., & Batu, E. S. (2010). Kaynaştırmaya giriş. İ. H. Diken (Ed.), İlköğretimde kaynaştırma içinde (ss. 2–23). Pegem Akademi.
14. Eser, S., & İnce, C. (2026). Exploring the professional experiences of teachers in special education institutions: Challenges and adaptation. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 1–13. Advance online publication. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1742726
15. Fiscus, E. D., & Mandell, C. J. (2002). Bireyselleştirilmiş eğitim programlarının geliştirilmesi BEP (2. baskı, G. Akçamete, H. G. Şenel ve E. Tekin, Çev.). Anı Yayıncılık.
16. Gönen, A., Kılıç, K., & Koçak, F. (2024). Özel eğitim anaokullarında çalışmakta olan öğretmenlerin yaşadıkları güçlüklerin belirlenmesi. İnönü University Journal of the Faculty of Education, 25(2), 969–990. https://doi.org/10.17679/inuefd.1457361
17. Görgülü, M. (2016). Özel eğitim kurumlarında çalışan yöneticilerin okulu yönetme yeterlikleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yeditepe Üniversitesi.
18. Gün, N., Zorluoğlu, S. L., & Kaşıkcı, E. (2023). Bireyselleştirilmiş eğitim programı ile ilgili çalışmaların eğilimleri: İçerik analizi. Millî Eğitim Dergisi, 52(238), 713–744. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1099155
19. Himmetoğlu, B., Shikhkamalova, V., & Bayrak, C. (2022). Özel eğitim öğretmenlerinin karşılaştıkları problemler ve bu problemlerin çözümünde okul müdürlerinin rolü. Trakya Eğitim Dergisi, 12(3), 1597–1618. https://doi.org/10.24315/tred.1003550
20. Işık, M., & Seymen, T. (2023). Analysis of the problems of special education teachers. Eğitim Bilim ve Araştırma Dergisi, 4(1), 221–244. https://doi.org/10.54637/ebad.1261165
21. İmert, S. (2019). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerindeki yöneticilerin öğretmenlerle iletişim düzeyleri ile etik liderlikleri arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
22. Karadağ, C. A., & Karadağ, N. (2024). Examination of academic human resource management policies of private special education institutions and rehabilitation centers. International Journal of Turkish Education Sciences, 12(1), 130–156. https://doi.org/10.46778/goputeb.1283000
23. Kargın, T. (2004). Kaynaştırma: Tanımı, gelişimi ve ilkeleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(2), 1–13. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000080
24. Kargın, T. (2007). Eğitsel değerlendirme ve bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlama süreci. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 8(1), 1–13. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000103
25. Kargın, T., Acarlar, F., & Sucuoğlu, B. (2003). Öğretmen, yönetici ve anne-babaların kaynaştırma uygulamalarına ilişkin görüşlerinin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 4(2), 55–76. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000207
26. Karasar, N. (2020). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Nobel Yayıncılık.
27. Katitaş, S. (2019). Özel gereksinimli çocuklara eğitim hakkının sağlanmasında okul müdürlerinin rollerine ilişkin müdür, öğretmen ve veli görüşleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
28. Kocaman, A. (2015). Özel eğitim okul yöneticilerinin karşılaştıkları sorunların incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
29. Kuyumcu, Z. (2011). Bireyselleştirilmiş eğitim planı (BEP) geliştirilmesi ve uygulanması sürecinde öğretmenlerin yaşadıkları sorunlar ve bu sorunlara yönelik öneriler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
30. Metin, H., & Metin, Z. (2025). Özel eğitim öğretmenliğine alan değişikliği yaparak geçen öğretmenlerin bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlama ve uygulamaya yönelik görüşlerinin belirlenmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(1), 114–132. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1409001
31. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_07/09101900_ozel_egitim_hizmetleri_yonetmeligi_07072018.pdf
32. Okcu, B. (2025). Öğretmen adaylarının özel gereksinimli öğrencilere yönelik öğretim planlama becerilerinin gelişimine ilişkin görüşlerinin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 65, 2929–2950. https://doi.org/10.53444/deubefd.1576844
33. Öksüz, K. (2019). Özel eğitim kurumlarında görev yapan yöneticilerin karşılaştıkları personel kaynaklı problemler ve çözüm stratejileri. Uluslararası Liderlik Eğitimi Dergisi, 2(2). https://izlik.org/JA95BA78AN
34. Öztürk, C. Ç., & Eratay, E. (2016). Eğitim uygulama okuluna devam eden zihin engelli öğrencilerin öğretmenlerinin bireyselleştirilmiş eğitim programı hakkında görüşlerinin belirlenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 145–159. https://izlik.org/JA96DE73ZW
35. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer, L., Tetzlaff, J. M., Akl, E. A., Brennan, S. E., Chou, R., Glanville, J., Grimshaw, J. M., Hróbjartsson, A., Lalu, M. M., Li, T., Loder, E. W., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., … Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, 1–9. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
36. Sadioğlu, Ö., Batu, E. S., & Bilgin, A. (2012). Sınıf öğretmenlerinin özel gereksinimli öğrencilerin kaynaştırılmasına ilişkin görüşleri. Journal of Uludag University Faculty of Education, 25(2), 399–432. https://izlik.org/JA82RH46JH
37. Selvi, H. H. (2016). Özel eğitim kurumlarında yönetsel sorun analizi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
38. Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039
39. Şahbaz, Ü., & Güder, O. (2022). Özel gereksinimli öğrencisi olan sınıf öğretmenlerinin bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) hazırlamadaki yeterlikleri. Trakya Eğitim Dergisi, 12(2), 1133–1149. https://doi.org/10.24315/tred.1039780
40. Tabak, M. (2021). Okul idarecileri ve özel eğitim öğretmenlerinin özel eğitim programlarının uygulanmasında idareci-öğretmen iş birliğine yönelik görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
41. Taktak, M. (2024). Özel eğitim okul yöneticilerinin rolleri ve dinamikleri: Sistematik bir inceleme. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi(Ö2), 75–102. https://doi.org/10.56720/mevzu.1581206
42. Tike-Bafra, L., & Kargın, T. (2009). Investigating the attitudes of elementary school teachers, school psychologists and guidance research center personnel on the process of preparing the individualized educational program and challenges faced during the related process. Educational Sciences: Theory and Practice, 9(4), 1959–1972. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ867374.pdf (10.06.2026 tarihinde erişilmiştir.)
43. Tiryakioğlu, Ö. (2009). Rehberlik ve araştırma merkezi müdürlerinin özel eğitim bölümünün sorunlarını algılamaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Abant İzzet Baysal Üniversitesi.
44. Toprak, Ö. F., & Çolak, A. (2024). IEP team members’ experiences on the process of preparing individualized education program in a secondary school. Journal of Theoretical Educational Sciences, 17(2), 351–375. https://doi.org/10.30831/akukeg.1325209
45. Tümkaya, G. S. (2024). Özel eğitim öğretmenlerinin örgütsel bağlılık ve işten ayrılma niyetlerinin sosyodemografik değişkenlere göre incelenmesi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(42), 1986–2016. https://doi.org/10.35675/befdergi.1385024
46. UNESCO. (1994). The Salamanca statement and framework for action on special needs education. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000098427 (10.06.2026 tarihinde erişilmiştir.)
47. Uzun, G. (2009). Kaynaştırma uygulamalarında ilköğretim okulu müdürlerinin rolü ve kaynaştırma uygulamalarına ilişkin görüş ve önerileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Maltepe Üniversitesi.
48. Vuran, S. (2007). Bireyselleştirilmiş eğitim programları. O. Gürsel (Ed.), Bireyselleştirilmiş eğitim programlarının geliştirilmesi içinde (ss. 1–10). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
49. Yavuz, R. (2026). Özel eğitim öğretmenlerinin özel eğitim sınıflarında karşılaştıkları sorunların incelenmesi. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 343–394. https://doi.org/10.55107/turksosbilder.1600838
50. Yazıcıoğlu, T. (2020). Okul müdürlerinin kaynaştırma eğitimine yönelik yapılan yasal düzenlemelere ilişkin görüşlerinin belirlenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(1), 168–181. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2020.20.52925-542459
51. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
52. Yıldırım Parlak, Ş., & Parlak, C. (2026). Öğretmen adaylarının gözünden Maarif Modelinin kaynaştırma/bütünleştirme uygulamalarına yansımaları. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, 17(33), 276–302. https://doi.org/10.58689/eibd.1879537
53. Yılmaz, E., & Batu, E. S. (2016). Farklı branştan ilkokul öğretmenlerinin bireyselleştirilmiş eğitim programı, yasal düzenlemeler ve kaynaştırma uygulamaları hakkındaki görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(3), 247–268. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.267316
54. Yılmaz, T. (2015). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde görev yapan müdürlerin liderlik davranışlarının öğretmen algısına göre değerlendirilmesi: İstanbul ili Anadolu yakası örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Maltepe Üniversitesi.
55. Yılmaz Bolat, E., & Ata, N. (2017). Kaynaştırma eğitimiyle ilgili okul yöneticilerinin görüşleri. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(14), 165–185. https://doi.org/10.31834/kilissbd.358406
56. Yüksel, B., Oğur, Ö., & İşbilir, A. (2020). Okul öncesi öğretmenlerinin bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) yeterlikleri: Bir karma yöntem çalışması. Asya Studies, 4(14), 1–17. https://doi.org/10.31455/asya.779765