Cumhuriyet dönemi siyasi yayınlarında Türk müziği söylemi: Akis dergisi örneği

Öz

Müzik sadece insanın duygularını ifade eden bir sanat değil, aynı zamanda insani ve toplumsal değerlerden inanışa kadar pek çok alanda ifade aracıdır. Mimariden güzel yazıya, heykelden resme kadar birçok disiplin içerisinde müziğe dair unsurlar bulmak mümkündür. Müzik, ulus kimliğinin ortaya konması ya da inşa edilmesi sürecinde, toplumsal bilincin desteklenmesi ve harekete geçirilmesinde, ayrıca cinsiyet, köken ve sınıf gibi kimlik mücadeleleri içerisinde etkili bir sanat alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Sanat ile siyaset arasındaki bu etkileşim, pek çok alanda olduğu gibi basılı yayın organlarında da açık biçimde gözlemlenmektedir. 1954–1967 yılları arasında ilk haftalık basılı yayım olma özelliği ile yayımlanan dergi içerisinde, güncel siyaset başta olmak üzere iktisat, maliye, şehircilik, dünya haberleri, ekonomi, eğitim, tıp, tiyatro, spor, kadın, kitap, moda, müzik, resim gibi farklı başlıklara yer verilmiştir. Türkiye’de yer alan basın özgürlüğü ve siyaset ilişkisini gösteren örnek dergilerden biridir. 1960 darbesi öncesinde muhalefetin sesini duyurması konusunda sınırlı yayın organları arasında yer almıştır. Türk ve dünya müziklerinin işlendiği dergide müzik adına farklı bulgular yer almaktadır. Dergide geleneksel Türk müziği anlayışı Türk musikisi terimi ile ifade edilirken Batılı Türk müziği anlayışının Türk müziği olarak ifade edilişi bulgular arasındadır. Doküman analizi ile durum tespitinin yapıldığı nitel çalışmada, Akis Dergisi’nin Türk müziğine ve Türk musikisine bakışının ortaya konması amaçlanmış ve müzik bahisleri üzerine yapılan genel değerlendirmeler ile sınırlandırılmıştır. Akis Dergisi, yayımlandığı dönem itibarıyla müzik alanındaki ideolojik ve siyasal atmosferin yansıtılması ve Türk müziğine yönelik bakışının ortaya koyması bakımından öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet dönemi
• basın
• dergi
• Akis
• Türk müziği

Turkish music discourse in political publications of the era: The example of Akis magazine

Öz

Music is not only an art form that expresses human emotions, but also a means of expression in many areas, from human and social values to beliefs. Elements of music can be found in many disciplines, from architecture to calligraphy, and from sculpture to painting. Music emerges as an effective art form in the process of establishing or constructing national identity, in supporting and mobilizing social consciousness, and in identity struggles such as gender, origin, and class. This interaction between art and politics is clearly observed in print media, as it is in many other areas. Between 1954 and 1967, the magazine, which was the first weekly printed publication, covered various topics including current politics, economics, finance, urban planning, world news, education, medicine, theater, sports, women’s issues, books, fashion, music, and art. Prior to the 1960 coup, it was among the limited number of publications that gave voice to the opposition. The magazine, which covered Turkish and world music, featured various findings related to music. While the traditional understanding of Turkish music was expressed using the term Turkish musiqi, the Western understanding of Turkish music was expressed as Turkish music which is among the findings. In this qualitative study, which involves document analysis and situation assessment, the aim is to reveal Akis Magazine’s perspective on Turkish music and Turkish musical culture, and it is limited to general evaluations on music topics. Akis Magazine is significant in terms of reflecting the ideological and political atmosphere in the field of music during the period it was published and revealing its perspective on Turkish music.

Anahtar Kelimeler

• Republican era
• press
• magazine
• Akis
• Turkish music

Kaynakça

1. Adalet Partisi. (1964). Adalet Parti ve tüzük programı (prensip maddeleri). https://acikerisim.tbmm.gov.tr/server/api/core/bitstreams/b774f960-992f-45e3-ba50-4f3bacd81ed3/content
2. Alimdar, S. (2016). Osmanlı’da batı müziği. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Ayas, O. G. (2013). Klasik Türk müziği geleneğinde süreklilik ve değişim: Erken Cumhuriyet dönemi müzikte batılılaşma politikalarına karşı uyum ve direnç örüntüleri. (Tez No. 351615) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
4. Buhar Banyosunda Konser. (1959). 23 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1959_247.pdf adresinden erişildi.
5. Demokrat Parti. (1952). Demokrat Parti tüzük ve programı. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/69447d53-6f64-4e38-946b-fb61674e8c32
6. Dernek Çalışıyor. (1956). 22 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1956_125.pdf adresinden erişildi.
7. Eryaman, A. (2022). Basın 14’ler hakkında ne düşünüyordu? Akis’in gözüyle 14’ler (13 Kasım 1960- 30 Haziran 1963). Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 39(1), 253-270. https://doi.org/10.32600/huefd.906743
8. Gıcırtılar Senfonisi. (1957). 14 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1957_162.pdf adresinden erişildi.

9. Gök, H. V. (2011). Atatürk ve İnönü dönemi kültür politikaları (Tez No. 277569) [Yüksek lisans tezi, Ahi Evran Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
10. Güvenç, F. (1962). Radyo mu, çiftlik mi? Akis, 23(401), 32. https://.inonuvakfi.com/akis/1962_401.pdf
11. Haşmetli Alaturka Hazretleri. (1954). 11 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1954_03.pdf adresinden erişildi.
12. Hürriyet Daily News. (2024, 30 Aralık). Tickets for ‘The Nutcracker’ sell out in 20 seconds in Ankara. 14 Aralık 2025 tarihinde https://www.hurriyetdailynews.com/tickets-for-the-nutcracker-sell-out-in-20-seconds-in-ankara-204151 adresinden erişildi.
13. Mimaroğlu, İ. K. (1958, 3 Mayıs). Brüksele Türk musikisi gidiyormuş. Ancak. Akis Dergisi.
14. Operada Skandal. (1961, 17 Nisan). 17 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1961_355.pdf adresinden erişildi.
15. Operayı Kapatan Asansör. (1960, 6 Ocak). 26 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1960_284.pdf adresinden erişildi.
16. Önder, M. (2014). 1960 darbesi sürecinde akis dergisi, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, XIV(28), 283-306.
17. Özcan, M. (1996). Başlangıcından günümüze Türkiye’de haftalık haber dergiciliğinin gelişim evreleri (Akis dergisi örneği) (Tez No. 42137) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
18. Özlük, N. (2011). Siyasetten edebiyata Türk basınında dergiler (1883- 1957). Başlık Yayın Grubu.
19. Repertuvarda Bir Türk Eseri. (1958, 27 Eylül). 20 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1958_229.pdf adresinden erişildi.
20. Tunç, A. Z. (2009). Köy enstitülerinde sanat eğitimi ve dönemin yöneticilerinin sanata yaklaşımları. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (26), 30-34.
21. Türk Müziğini Tanıtma Gezileri. (1963). https://.inonuvakfi.com/akis/1963_470.pdf
22. Yılmaz, E. (2023). İnönü dönemi’nde (1938-1950) kültür/sanat alanının yapısal görünümü. Ekev Akademi Dergisi, (93), 142-150. https://doi.org/10.17753/sosekev.1099113
23. Yurt Dışında Türk Eserleri. (1959, 3 Ocak). 26 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1959_235.pdf adresinden erişildi.
24. Zeki Müren. (1960, 3 Şubat). 28 Ağustos 2025 tarihinde https://.inonuvakfi.com/akis/1960_289.pdf adresinden erişildi.