The historical evolution of the Mevlevi tradition and the transformation of music: a dialectical evaluation through thematic analysis

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 262 - 279, 02.02.2026

Fulya Soylu Bağçeci

https://doi.org/10.31811/ojomus.1820418

Öz

This study aims to reveal the dualistic issues affecting the development of music in the Mevlevi tradition from the perspective of dialectical thought, focused on the progress from the time of Mevlana Celaleddin Rumi to the Republican era. In this context, the question of the research is: What are the meanings of the dualistic issues that affect the historical development of music in the Mevlevi tradition in terms of dialectical thought? Relevant research based on issues such as the formation and spread of the Mevlevi tradition, the establishment of the sect system, the development of ritual music in this context, the establishment of the music education and training system, and the qualities of the art of music within the framework of the dervish training system were selected and the documents/sources in question were fed into the MAXQDA data analysis software. The analysis program was used to familiarize users with the data, perform coding, and conduct thematic analysis, acquired scientific categories and findings were then presented in acoordance with dialectical thinking. As result, it is presented through thematic analysis how music, in its early stages, participated in the essential realm, that is spiritual knowledge which it can be called the source, through improvisation and an ontological understanding, and how it evolved through a dualistic development into a cult tradition sustained by social and traditional interactions. The point where this contrast with development and dissemination strategies of the tradition came to the fore in thematic analysis as the growth of the ritual tradition and the rise of the art of music. The progression of this musical heritage, which influenced the artistic understanding of a civilization, on the thesis-antithesis-synthesis axis, reflecting a dialectical understanding of historical development, was emphasized.

Anahtar Kelimeler

music in Mevlevi order , ritual tradition , dialectical thought , faith and music

Mevlevî geleneğinin tarihsel evrimi ve müziğin dönüşümü: tematik analiz yoluyla diyalektik bir okuma

Öz

Mevlevî geleneğinde müziğin gelişim seyrine tesir eden düalitik meselelerin diyalektik düşünce perspektifinde ortaya konması amaçlanan bu çalışmada Mevlâna Celaleddin Rumî’nin yaşadığı zaman diliminden Cumhuriyet dönemine kadar olan süreçteki ilerlemelere odaklanılmıştır. Bu doğrultuda araştırmanın sorusu Mevlevî geleneğinde müziğin tarihsel gelişimine tesir eden düalitik konuların diyalektik düşünce doğrultusundaki anlamları nelerdir? olarak belirlenmiştir. Mevlevî geleneğinin oluşumu, yayılması, tarikat sisteminin yerleşmesi, bu bağlamda ayin müziğinin gelişimi, müzik eğitim ve öğretim sisteminin kurulması ve derviş yetiştirme sistemi çerçevesine yerleşen müzik sanatının nitelikleri gibi hususlara dayalı ilgili araştırmalar seçilerek söz konusu belgeler/kaynaklar MAXQDA veri analizi programına aktarılmıştır. Analiz programı ile verilere aşina olma, kodlama ve tematik analiz aşamaları yürütülmüş ve elde edilen bilimsel kategoriler, bulgular diyalektik düşünce doğrultusunda ortaya konmuştur. Sonuç olarak tematik analizle müziğin özsel alana, yani kaynak olarak nitelendirebileceğimiz manevi bilgiye, doğaçlama ve ontolojik bir anlayışla katıldığı erken dönemdeki varlığının, düalitik bir gelişimle evrilerek toplumsal, geleneksel etkileşimlere dayalı olarak sürdürülen bir tarikat geleneği haline gelmesi açıklanmıştır. Geleneğin gelişme ve yayılma stratejileri ile bu karşıtlığın geldiği nokta ayin geleneğinin gelişimi ve müzik sanatının yükselişi olarak tematik analizde ön plana çıkmıştır. Bir medeniyetin sanat anlayışına tesir etmiş bu müzik birikiminin, diyalektik bir tarihsel gelişim anlayışını yansıtan tez-antitez-sentez eksenindeki ilerleyişi vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mevlevîlikte müzik , ayin geleneği , diyalektik düşünce , inanç ve müzik

Kaynakça

• Akdeniz, H. B. (2018). Bestekâr sultanların Osmanlı musikisine katkıları. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi (OMAD) / Journal of Ottoman Legacy Studies (JOLS), 5(11), 145–163. https://doi.org/10.17822/omad.2018.89
• Cevizci, A. (2016). İlkçağ felsefesi (10. bs.). Say Yayınları.
• Çetinkaya, Y. (1995). İhvân-ı Safâ’da müzik düşüncesi. İhsan Yayınları.
• Çetinkaya, Y. (2011). Mevlevilikte müzik felsefesi: Mesnevî’de aşk, mûsikî, ney. İnsan ve Toplum, 1(2), 57-86. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2440087
• Davis, W. (2004). Din sosyolojisi (İ. Çapcıoğlu, Çev.). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 45(2), 291-307.
• Debord, G. (2024). Gösteri toplumu (14. bs.). Ayrıntı Yayınları.
• Eflâkî, A. (1973). Âriflerin menkıbeleri (T. Yazıcı, Çev.). Hürriyet Yayınları.
• Gadamer, H. G. (2021). Hegel’in diyalektiği. Ayrıntı Yayınları.
• Gökberk, M. (2010). Felsefe tarihi (20. bs.). Remzi Kitabevi.
• Gölpınarlı, A. (2006). Mevlânâ’dan sonra Mevlevilik. İnkılap Kitabevi.
• Gölpınarlı, A. (2023). Mevlâna Celaleddin-hayatı, felsefesi, eserleri. İnkılap Kitabevi.
• İnançer, Ö. T. (2014). Osmanlı tarihinde sûfîlik ayin ve erkânları. A. Y. Ocak (Ed.), Osmanlı toplumunda tasavvuf ve sûfîler içinde (s. 125–187). Türk Tarih Kurumu.
• Kılıç, M. E. (2024). Tasavvufa giriş – disiplinlerarası bir bakış (14. bs.). Sufi Kitap.
• Kıvılcımlı, H. (1974). Diyalektik materyalizm nedir ne değildir. Köxüz Yayınları.
• Marx, K., & Engels, F. (2013). Alman ideolojisi (S. Belli, Çev.). Sol Yayınları.
• McGowan, B. (2012). On Mevlevi organization. Osmanlı Araştırmaları, 40(40), 295-324.
• Saldãna, J. (2024). Nitel araştırmalar için kodlama el kitabı (A. Tüfekçi ve N. Şad, Çev.; 3. bs.). Pegem Akademi.
• Sekine, T. T. (2013). Sermayenin diyalektigi: Unoist bir yorum (Ş. Alpagut, Çev.). B. Ollman ve T. Smith (Ed.), Yeni yüzyılda diyalektik içinde (s. 272-285). Yordam Kitap.
• Sipehsâlâr, F. A. (2020). Menâkıb-I Hazreti Mevlânâ Celâleddîn-İ Rûmî Sipehsâlâr tercümesi (A. A. Konuk, Çev.; D. Kara ve M. Kara, Ed.).
• Soylu Bağçeci, F. (2017). Günümüz anlayışında Mevlevîlik ve Mevlevî ayinleri (Tez No. 486325) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Soylu Bağçeci, F., Öner, O. L. ve Güray, C. (2016). Metaforik anlatımlarla bezenmiş bir müziğin dili Ney’i anlatır?. F. Arslan ve M. T. Öztürk (Ed.), Müzik=Bilim+Sanat içinde (s. 35-57). Yayınevi.
• Tanrıkorur, C. (2011). Osmanlı dönemi Türk mûsikîsi (3. bs.). Dergah Yayınları.
• Tanrıkorur, C. (2014). Osmanlı mûsikîsinde Mevlevî âyîni besteciliği. Yeni Türkiye, 10(57), 913-928. https://isamveri.org/pdfdrg/D01266/2014_57/2014_57_TANRIKORURC.pdf
• Talu, R. H. (2014). Mevlevi müziği ve Mevlevi âyinleri. Yeni Türkiye, 10(57), 941-954. https://isamveri.org/pdfdrg/D01266/2014_57/2014_57_TALURH.pdf
• Thalheimer, A. (2018). Diyalektik materyalizme giriş. Yordam Kitap.
• Tuğlu Olpak, C. (2019). 19. yüzyıl bilim felsefesinde Hegel’in etkisi üzerine kısa bir değerlendirme. Madde, Diyalektik ve Toplum-Bilim ve Aydınlanma Akademisi, 2(4), 355-360. https://bilimveaydinlanma.org/content/images/pdf/mdt/mdtc2s4/madde-diyalektik-ve-toplum-cilt-2-sayi-4.pdf
• Ural, Ş. (1991). Diyalektik düşünce ve mantık. Felsefe arkivi, (28). https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/14399
• Uludağ, S. (1992). İslâm açısından mûsikî ve semâ. Uludağ Yayınları.
• Yöndemli, F. (2007). Mevlevilikte semâ ve mûsıkî. Nüve Kültür Merkezi Yayınları.
• Yöndemli, F. (2014). Mevlevîlikte musikî. Yeni Türkiye, 10(57), 929-940. https://isamveri.org/pdfdrg/D01266/2014_57/2014_57_YONDEMLIF.pdf