The presence of music in Erzurum according to archival documents

Öz

Throughout history, Erzurum being an ancient city that has remained under the dominion of various civilizations both before and after Islam, possesses a strong infrastructure in scientific, Sufi, cultural, and artistic aspects. In this respect, Erzurum’s art, literature, and musical presence display intense dynamism. Observing the musical movements that have taken place in Erzurum over the centuries undoubtedly requires the meticulous use of elements necessary for historical musicology methodology. Determining and evaluating the religious and non-religious musical foundations of Erzurum, the musical environments and institutions in Erzurum, and the personalities who shaped its musical life will only be possible through an in-depth examination of various chronicles, travelogues and memoirs, yearbooks, and finally, archival documents containing information about this province. This study aims to present the individual and institutional subjects related to the music of Erzurum, the activities within institutional structures, and the figures involved in duties and processes characterized by diversity, through the identification, examination, and evaluation of archival documents. The study is significant in that it addresses the musical presence in Erzurum in the light of archival documents containing original information. In this regard, qualitative research methods such as archival review, source review, translation, and content analysis were used in the study.

Anahtar Kelimeler

• music in archival documents
• educational music in Erzurum
• religious music in Erzurum
• military music in Erzurum
• non-muslim schools in Erzurum

Arşiv belgelerine göre Erzurum’da mûsıkî varlığı

Öz

arih boyunca İslâm öncesi ve sonrası çeşitli medeniyetlerin hâkimiyetinde kalmış kadim bir şehir olması yönüyle Erzurum ilmî ve tasavvûfî, kültürel ve sanatsal yönden güçlü bir altyapıya sahiptir. Bu itibarla Erzurum’un sanat, edebiyatı ve mûsıkî varlığı yoğun bir hareketlilik arz eder. Erzurum’da asırlar boyunca cereyân eden mûsıkî hareketlerini izlemek, şüphesiz tarihsel müzikoloji metodolojisinin gereği olan unsurların titizlikle kullanılmasını gerektirir. Erzurum’un dînî ve lâdînî mûsıkî zemininin, Erzurum’daki mûsıkî ortamlarının, kurumlarının ve ilgili şahsiyetlerin meydana getirdiği mûsıkî hayatına dâir tespit ve değerlendirmeler; bu vilâyet hakkında bilgi ihtivâ eden çeşitli kronikler, seyâhâtnâme ve hâtırâtlar, salnâmeler ve nihâyet arşiv belgelerini derinlemesine incelemekle mümkün olacaktır. Bu çalışma; Erzurum mûsıkîsiyle ilgili bireysel ve kurumsal özneleri, kurumsal yapılardaki faaliyetleri ve çeşitlilik arz eden görev ve işlemlerim muhatabı olan şahsiyetleri arşiv belgelerinin tespiti, incelenmesi ve değerlendirilmesi vasıtasıyla ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, Erzurum’daki mûsıkî varlığını, özgün bilgiler içeren arşiv belgeleri ışığında ele alması bakımından önemlidir. Bu itibarla çalışmada; arşiv tarama, kaynak tarama, çeviri ve içerik analizi gibi nitel araştırma yöntemleri kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• arşiv belgelerinde mûsıkî
• Erzurum’da eğitim mûsıkîsi
• Erzurum’da dînî mûsıkî
• Erzurum’da askerî mûsıkî
• Erzurum’da gayrimüslim okulları

Kaynakça

1. Akbaş, A. (2024). Erzurum’da dinî mûsikî geleneği. İlahiyat Yayınları.
2. Altın, H. (2017). Osmanlı eğitim tarihinde Dârülmuallimât (Açılışı ve Gelişim Süreci). Akademik Matbuat, 1(1), 21-37.
3. Buyrukçu, R. ve Asri, S. (2007). Erzurum türkü ve manilerinde dînî motifler ve din-ahlâk eğitim-öğretimine katkıları. Türk-İslâm Düşünce Tarihinde Erzurum Sempozyumu, Erzurum.
4. Canım, R. (2007). Erzurumlu Ketencizade Mehmed Rüsd Efendi ve mevlidi. A, Külahlıoğlu İslam, S. Eker. (Ed.), Edebiyat ve dil yazıları: Mustafa İsen’e armağan içinde (s. 83-88). Grafiker Yayınları.
5. Çaykıran, G. ve Ürün, T. (2022). Hatıralara göre Millî Mücadele Döneminde askerî bando faaliyetleri (1919-1922). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 10(33), 251-265.
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). 110-9-1-3 / Osmanlı-Rus Harbi (1877–1878), 89/0/138 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
7. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). 180-9-0-0 / GENEL, 113/547/21 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
8. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). 180-9-0-0 / GENEL, 216/1076/18 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.

9. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). 180-9-0-0 / GENEL, 74/367/4 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
10. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). 180-9-0-0 / GENEL, 95/466/4 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
11. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). BEO., 1499/112378 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). BEO., 1774/133049 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). C..AS.., 1178/52496 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
14. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). DH.UMVM., 141/51 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
15. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). DH.MKT., 822/9 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
16. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). DH.MKT., 909/18 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
17. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). HAT., 314/18497 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
18. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). HAT., 319/18701 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
19. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). MF.İBT., 494/92 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
20. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). ŞD., 593/31 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
21. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (n.d.). Y..MTV., 31/88 [Arşiv belgesi]. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, İstanbul, Türkiye.
22. Çelik, Ş. (2018). Erzurum ilmi muhitine bir bakış (On Dokuzuncu Yüzyıla Kadar). Mavi Atlas, 6(2), 217-245.
23. Çetin, K. (2016). Sâl-nâmelere Göre XIX. Yüzyılda Erzurum’da eğitim-öğretim kurumları. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (56), 187-217.
24. Dağlı, Y. ve Kahraman, S. A. (2005). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-Kırım-Girit (2. cilt). Yapı Kredi Yayınları.
25. Değirmenci, F. (t.y.). Erzurum: Türkiye’nin Doğu Anadolu bölgesinde yer alan tarihî bir şehir. 10 Kasım 2025 tarihinde https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/erzurum#yazar-1 adresinden erişildi.
26. Düzgün, D. (2010). Erzurum’da aşık kahvesi geleneği. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (1), 15-22.
27. Elmalı, H. (2013). Alvarlı Muhammed Lütfî Efe’nin Gözüyle Erzurum ve Erzurumlular. C. Gündoğdu (Ed.), Uluslararası Hâce Muhammed Lütfî (Alvarlı Efe) Sempozyumu bildiriler içinde (s. 353-369). Atatürk Üniversitesi.
28. Erzurum Ansiklopedi. (t.y.). 13 Kasım 2025 tarihinde http://erzurumansiklopedi.com/hafiz-hamit-kitapcigil/ adresinden erişildi.
29. Feyzi, A. (2013). Geleneksel Türk müziğinde güfte unsuru ve Alvarlı Efe. C Gündoğdu (Ed.), Uluslararası Hâce Muhammed Lütfî (Alvarlı Efe) Sempozyumu bildiriler içinde (s. 69-82). Atatürk Üniversitesi.
30. Gerçek, İ. H. (2023). Sanat kültürü bağlamında Erzurum’da Türk sanat mûsıkîsi varlığı üzerine bir araştırma, Art Vision, 29(50), 119-126.
31. Gökçe, H. (2014). Mehmed Rüşdî, Ketenci-zâde. 2 Kasım 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mehmed-rusdi-ketencizade adresinden erişildi.
32. Guba, E. G. ve Lincoln, Y. S. (1994). Competing paradigms in qualitative research. Handbook of Qualitative Research, 2(105), 163-194.
33. Güçtekin, N. ve Soysal, F. (2021). Cumhuriyet’ten harf inkılabına mûsikî dersi programları ve Cemil Türkarman. Yegâh Musiki Dergisi, 4(2), 243-274.
34. Halit, M. (1929). Evliya Çelebi’ye nazaran hicrî on birinci asırda Erzurum. Hayat, 5(120), 7-8.
35. Karadağ, M. (1989). Yunus Emre’nin Erzurumlu Emrah Üzerindeki Etkileri, Millî Kültür, (66), 2-8.
36. Karasar, N. (2018). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler (33. bs.). Nobel Yayın Dağıtım.
37. Kurnuç, M. Z. (1998). İslam’da musiki ve Erzurumlu İbrahim Hakkı. Balıkesir I. Türk Müziği Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 79-82). Taner Ofset.
38. Kurnuç, M. Z. (2005). Erzurum ve Türk musikisi. Güneş Vakfı Yayınlar.
39. Özden, E. (2012). İbrahim Hakkı Erzurûmî’nin sanatsal yönü. C. Gündoğdu (Ed.), Bütün Yönleriyle Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri Sempozyumu bildirileri içinde (s. 397-402). Atatürk Üniversitesi.
40. Özden, E. (2013a). Osmanlı’nın musiki okulları. Rast Musicology Journal, 1(2), 17-29.
41. Özden, E. (2013b). Osmanlı’nın gayrımüslim mûsikî cemiyetleri. Rast Musicology Journal, 1(1), 223-235.
42. Öztürk, C. (1993a). Dârülmuallimin. İslâm Ansiklopedisi içinde (s. 551-552). TDV Yayınları.
43. Öztürk, C. (1993b). Dârülmuallimât. İslâm Ansiklopedisi içinde (s. 549-550). TDV Yayınları.
44. Şen, Ü. S. (2014). 18. yüzyıl mutasavvıf ve şairlerinden Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın hayatı ve eserlerinde musiki olgusu. Belleten, 78(281), 201-222.
45. Tahir, M. (1329). Şeyh İbrahim Hakkı Erzurûmî. Sırât-ı Müstakim, 6(156), 407-408.
46. Turâbî, A. H. (2012). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın bestelenmiş güfteleri. C. Gündoğdu (Ed.), Bütün Yönleriyle Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri Sempozyumu bildirileri (s. 391-396). Atatürk Üniversitesi.
47. Uludağ, S. (2015). Erzurumlu bir fikir adamı: İbrahim Hakkı Erzurûmî. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
48. Yavuz, K. (1984). Erzurumlu Mustafa Darîr. Millî Kültür, 46, 37-40.
49. Yılmaz, D.ve Kılıç, H. (2003). Mârifetnâme. Çelik Yayınevi.
50. Ziyaeddin, F. (1927). Erzurum ve Muhiti şairlerinden: Bayburtlu Zihni. Hayat,1(15), 283-284.