Use of the kürdî pitch in the rast makam repertoire: A comparative analysis of the 17th–19th centuries

Öz

This study examines the relationship between theoretical discourse (nazarîyat) and historical compositional/performance practice through instances in the rast makam repertoire where the kürdî pitch is used in place of the segâh pitch. A total of 86 rast works composed in the seventeenth, eighteenth, and nineteenth centuries were analyzed through document analysis. The research adopts a mixed-methods design: quantitatively, the frequency of the kürdî pitch was evaluated at both the work and measure levels; qualitatively, its functional role within melodic progression (seyir) was examined. Findings indicate that the use of the kürdî pitch reached its highest level in the eighteenth century, appeared prominently in the seventeenth century, and declined proportionally in the nineteenth century despite the expansion of the repertoire. In terms of genre, the usage is more prevalent in instrumental works than in vocal works; within works, it concentrates mainly in the zemin section of vocal compositions and particularly in the second hâne of instrumental pieces. The frequent cadential return to the rast pitch following the kürdî pitch suggests the emergence of a Nihâvend/Bûselik-oriented modal layer within certain melodic contexts of the rast makam. Acoustic analyses further demonstrate that the kürdî pitch is performed within the bakiyye interval region rather than the mücenneb range. In conclusion, the kürdî pitch in the rast makam should not be regarded as a temporary alteration; rather, it reflects a usage shaped by period-specific stylistic and melodic (seyir) preferences. This study demonstrates that the use of the kürdî pitch in the rast makam is not an accidental alteration but a historically recurrent, structurally meaningful, and acoustically traceable pitch behavior. In doing so, it exposes the limitations of scale-centered explanations in makam theory and contributes empirical evidence to a central debate on the relationship between theoretical discourse and performance practice.

Anahtar Kelimeler

• rast makam
• kürdî pitch
• repertoire analysis
• melodic progression
• makam theory
• computational musicology
• pitch theory

Rast makamı repertuvarında kürdî perdesi kullanımı: XVII–XIX. yüzyıllar karşılaştırmalı bir inceleme

Öz

Bu çalışma, rast makamı repertuvarında segâh perdesi yerine kürdî perdesinin kullanıldığı örnekler üzerinden nazarîyat ile tarihsel kompozisyon ve icrâ pratiği arasındaki ilişkiyi repertuvar temelli veriler ışığında incelemektedir. XVII., XVIII. ve XIX. yüzyıllara ait rast makamında bestelenmiş toplam 86 eser doküman incelemesi yöntemiyle analiz edilmiştir. Araştırma karma yöntemli bir tasarıma dayanmaktadır; nicel boyutta kürdî perdesinin eser ve ölçü düzeyindeki kullanım sıklıkları istatistiksel olarak değerlendirilmiş; nitel boyutta ise perdenin makam seyri içindeki işlevsel konumu incelenmiştir. Bulgular, kürdî perdesi kullanımının XVIII. yüzyılda en yüksek düzeye ulaştığını; XVII. yüzyılda belirgin bir görünüm sergilediğini, XIX. yüzyılda ise repertuvar hacmi artmasına rağmen oransal olarak azaldığını ortaya koymaktadır. Türler bakımından kullanımın saz eserlerinde sözlü eserlere kıyasla daha yoğun olduğu; sözlü eserlerde zemin, saz eserlerinde ise özellikle ikinci hâne bölümlerinde toplandığı belirlenmiştir. Kürdî perdesinden sonra çoğunlukla rast perdesine kalış yapılması, rast seyri içinde Nihâvend/Bûselik karakterli bir terkibin bazı eserlerde belirginleştiğini düşündürmektedir. Akustik analizler, kürdî perdelerinin icrâda mücenneb bölgesine kaymadan bakiyye aralığında seslendirildiğini göstermektedir. Sonuç olarak, kürdî perdesi rast makamında geçici bir arıza gibi değil; dönemsel üslup ve seyir tercihleriyle bağlantılı bir kullanımdır. Bu çalışma, Rast makamındaki kürdî perdesi kullanımının arızî değil, tarihsel, yapısal ve akustik olarak izlenebilir bir perde davranışı olduğunu ortaya koyarak, makam kuramında yerleşik dizi merkezli açıklamaların sınırlarını görünür hâle getirmekte ve teori–icrâ ilişkisine ilişkin önemli bir boşluğu ampirik verilerle tartışmaya açmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• rast makamı
• kürdî perdesi
• repertuvar analizi
• seyir
• makam nazarîyatı
• hesaplamalı müzikoloji
• perde kuramı

Kaynakça

1. Abu Shumays, S. (2013). Maqam analysis: A primer. Music Theory Spectrum, 35(2), 235-255. https://doi.org/10.1525/mts.2013.35.2.235
2. Aksu, F. A. (1988). Abdülbaki Nasır Dede ve Tetkik u Tahkik (Tez No. 5149) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
3. Arel, H. S. (1991). Türk mûsikîsi nazarîyatı dersleri (O. Akdoğu, Ed.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. Arısoy, M. (1988). Seydi’nin, El-Matla adlı eseri üzerine bir çalışma (Tez No. 5112) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
5. Arslan, F. (2007). Safiyyüddîn-i Urmevî ve Şerefiyye Risâlesi. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
6. Budak, M. A. (2021). Diyarbakır-Elazığ-Şanlıurfa kentli makamsal müzik geleneklerine tarihsel ve analitik bir bakış (Tez No. 670364) [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
7. Çelik, B. B. (2001). Hızır bin Abdullah’ın Kitabü`l-Edvar’ı ve makamların incelenmesi (Tez No. 106598) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
8. Doğrusöz, N. (2007). Harîrî bin Muhammed’in Kırşehrî Edvarı üzerine bir inceleme (Tez No. 227560) [Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.

9. Kar-ı Nâtık. (t.y.). 9 Mart 2026 tarihindehttps://divanmakam.com/attachments/kavli-de-kaddi-gibi-rast-olsa-ol-mehvesin-ahmet-avni-konuk-rast-v1-pdf.35745/ adresinden erişildi.
10. Kırklıkçı, O., Saykal, M. S. ve Ayan, Ö. (Ed.). (2021). Mevlevi âyinleri mecmuası. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 9 Mart 2026 tarihinde https://dosyalar.semazen.net/e_kitap/Emin-Dede-Mecmuasi.pdf adresinden erişildi.
11. Koç, F. (2010). Abdülaziz b. Abdülkâdir Merâgî ve ?Nek?vetü’l-Edvâr? isimli eserinin XV. yüzyıl mûsikî nazariyatındaki yeri (Tez No. 273848) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
12. Kutluğ, Y. F. (2000). Türk mûsikîsinde makâmlar inceleme. Yapı Kredi Yayınları.
13. Marcus, S. (1993). The interface between theory and practice: Intonation in Arab music. Asian Music, 24(2), 39-58. https://doi.org/10.2307/834466
14. Naat-ı Şerîf. (t.y.). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.mutriban.com/mevlevi/naat-i-serif/ adresinden erişildi.
15. Özçimi, M. S. (1989). Hızır Bin Abdullah ve Kitabü’l-Edvar (Tez No. 9112) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
16. Öztürk, O. M. (2014). Makam müziğinde ezgi ve makam ilişkisinin analizi ve yorumlanması açısından yeni bir yaklaşım: Perde düzenleri ve makamsal ezgi çekirdekleri (Tez No. 381924) [Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
17. Panteli, M. ve Purwins, H. (2013). A computational comparison of theory and practice of scale intonation in Byzantine chant. Proceedings of the 14th International Society for Music Information Retrieval Conference (ISMIR) içinde (s. 157-162).
18. Rast. (t.y.). 9 Mart 2026 tarihinde https://divanmakam.com/attachments/bu-husn-ile-sen-dilbera-bir-bi-vefa-cananesin-dede-efendi-rast-v2-pdf.13122/ adresinden erişildi.
19. Rast Âyin-i Şerîf. (t.y.). 9 Mart 2026 tarihindehttps://www.mutriban.com/mevlevi/ayin-i-serifler/rast-ayin-i-serif/ adresinden erişildi.
20. Rast Beste. (t.y.-a). 9 Mart 2026 tarihinde https://divanmakam.com/attachments/reng-i-mevc-i-ab-i-zumrutten-boyandi-camesi-zaharya-rast-v1-pdf.44307/ adresinden erişildi.
21. Rast Beste. (t.y.-b). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/nev_hiramim_sana_meyleyledi_can_bir_dil_iki.pdf adresinden erişildi.
22. Rast Peşrev. (t.y.-a). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/rast_p_benli_hasan_aga.pdf adresinden erişildi.
23. Rast Peşrev. (t.y.-b). 9 Mart 2026 tarihindehttps://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/rast_pesrev_itri_buhurizade_mustafa_efendi.pdf adresinden erişildi.
24. Rast Peşrev. (t.y.-c). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/rast_p_solakzade_mehmed_hemdemi_celebi.pdf adresinden erişildi.
25. Rast Peşrev. (t.y.-d). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/rast_pesrev_kantemiroglu_prens_dimitrius_cantemir_no2.pdf adresinden erişildi.
26. Rast Peşrev. (t.y.-e). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/rast_p_sirri_abdulbaki_dede.pdf adresinden erişildi.
27. Rast Peşrev. (t.y.-f). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/rast_p_yusuf_pasa.pdf adresinden erişildi.
28. Rast Saz Semâî. (t.y.). 9 Mart 2026 tarihinde https://www.neyzen.com/nota_arsivi/02_klasik_eserler/075_rast/rast_saz_semai_osman_dede_neyzen_seyh_no_2.pdf adresinden erişildi.
29. Rast Şarkı. (t.y.). 9 Mart 2026 tarihinde https://divanmakam.com/attachments/gordukce-ben-ey-meh-cemal-dede-efendi-rast-v1-pdf.26906/ adresinden erişildi.
30. Rast Tevşih. (t.y.-a). 9 Mart 2026 tarihinde https://divanmakam.com/attachments/afitab-i-subh-i-ma-evha-habib-i-kibriya-niznam-yusuf-celebi-rast-v3-pdf.706/ adresinden erişildi.
31. Rast Tevşih. (t.y.-b). 9 Mart 2026 tarihinde https://divanmakam.com/attachments/dogdu-ol-sems-i-hakikat-burc-i-vahdetten-bu-seb-latif-aga-suyolcu-rast-v1-pdf.18396/ adresinden erişildi.
32. Sezikli, U. (2007). Abdülkâdir Merâgî ve Câmiu’l-Elhân’ı (Tez No. 208864) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
33. Skoulios, M. (2012). Modern theory and notation of Byzantine chanting tradition: A Near-Eastern musicological perspective. NEMO-Online, 1(1).
34. Tura, Y. (Ed.). (2001). Kantemiroğlu Kitâbu İlmi’l Mûsikî ala vechi’l-Hurûfât. Yapı Kredi Yayınları.
35. Tura, Y. (2017). Türk mûsıkîsinin mes’eleleri. Pan Yayıncılık.
36. Uygun, M. N. (1990). Kadızade Tirevi ve Musiki Risalesi (Tez No. 14968) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
37. Uygun, M. N. (1996). Safiy Safiyyuddin Abdulmu`min Urmevi ve Kitabu`l Edvar’ı (Tez No. 53752) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.