Nature cults of Turkish mythology in folk songs: Cultural representations of mountain, water, tree, fire, and wolf motifs

Öz

Since folk songs are a product of an oral tradition and have been transmitted across generations, they are known to present data that describe the traditions, social life, beliefs, and past events of society from past to present, serving as historical documents. It is observed that many mythological elements and certain motifs still live on in the folk songs, which reflect the traces of Turkish culture, philosophy, and beliefs. This study aims to identify the motifs of “mountain”, “water”, “tree”, “fire” and “wolf” which are associated with nature cults in Turkish mythology, in metered vocal folk songs included in the Turkish folk music (TFM) repertoire of the Turkish Radio and Television Corporation (TRT), and to reveal the frequency of their use and their regional distribution. The study is significant in that it examines the lyrics of folk songs in the TRT TFM repertoire in relation to Turkish mythology. The study used a descriptive survey model and a document analysis-based design from among the qualitative research types. In the research, 5384 metered vocal folk song texts found in the TRT TFM repertoire were scanned according to the determined parameters. In the examined folk songs, efforts were made to present the elements of Turkish mythology through nature cults. In the folk song texts, elements such as “mountain”, “water”, “tree”, “fire” and “wolf” were examined and evaluated for their meanings and mythological aspects. In line with the findings of the research, it was observed that the motifs of mountain (123 folk songs), water (38 folk songs), and tree (35 folk songs) were intensively used as mythological elements in the folk songs. In addition, it was determined that two or more nature cults were used together in some folk songs.

Anahtar Kelimeler

• Turkish mythology
• nature cults
• cultural representation
• folklore
• folk music
• folk songs

Türkülerde Türk mitolojisine ait tabiat kültleri: Dağ, su, ağaç, ateş ve kurt motiflerinin kültürel temsilleri

Öz

Türkülerin sözlü bir geleneğin ürünü olması ve kuşaklar boyu aktarılması nedeniyle, toplumun geleneklerini, sosyal hayatını, inançlarını ve yaşanmış olayları geçmişten günümüze anlatan, tarihî belge niteliği taşıyan veriler sunduğu bilinmektedir. Türk kültürünün, felsefesinin ve inancının izlerinin yansıdığı türkülerde birçok mitolojik unsurun yer aldığı ve birtakım motiflerin hâlâ yaşadığı görülmektedir. Bu araştırmada, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT) Türk halk müziği (THM) repertuvarında yer alan sözlü kırık havalar kapsamında Türk mitolojisine ait tabiat kültlerinden “dağ”, “su”, “ağaç”, “ateş” ve “kurt” motiflerinin belirlenmesi, bu motiflerin kullanım sıklıkları ile yörelere göre dağılımlarının ortaya konulması amaçlanmıştır. Araştırma, TRT THM repertuvarındaki türkü metinlerinin Türk mitolojisi ile ilişkilendirilerek incelenmesi yönüyle önem taşımaktadır. Araştırmada nitel araştırma türlerinden betimsel tarama modeli ve doküman incelemesine dayalı bir desen kullanılmıştır. Araştırmada TRT THM repertuvarında bulunan 5384 sözlü kırık hava metni belirlenen parametreler doğrultusunda taranmıştır. İncelenen türkülerde Türk mitolojisine ait unsurlar tabiat kültleriyle ortaya konulmaya çalışılmıştır. Türkü metinlerinde “dağ”, “su”, “ağaç”, “ateş” ve “kurt” unsurları taşıdıkları anlam ve mitolojik yönleriyle incelenip değerlendirilmiştir. Araştırmanın bulguları doğrultusunda, türkülerde dağ (123 türkü), su (38 türkü) ve ağaç (35 türkü) motiflerinin mitolojik bir unsur olarak yoğun bir şekilde işlendiği görülmüştür. Ayrıca bazı türkülerde, iki veya daha fazla tabiat kültünün bir arada kullanıldığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk mitolojisi
• tabiat kültleri
• kültürel temsil
• halk bilimi
• halk müziği
• türkü

Kaynakça

1. Akpınar, E. (2012). Eğin türkülerin coğrafi analizi. Journal of Turkish Studies, 7(4), 253-274. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.4180
2. Alp, K. Ö., & Mutlu, S. (2021). Şaman sembollerinin işlev ve anlam kodları. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(35), 1008-1028. https://doi.org/10.12981/mahder.952096
3. Artun, E. (2014). Ansiklopedik halk bilimi/halk edebiyatı sözlüğü terimler-motifler-kavramlar. Karahan Kitabevi.
4. Aslan, E. (2008). Türk halk edebiyatı. Maya Akademi.
5. Azar, B. (2019). Ulu Ana’dan Albastıya değişim/dönüşüm sürecinde: Umay. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, (7), 1-7. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kulliyat/article/511986
6. Bang, W., & Rahmeti, G. R. (2012). Oğuz Kağan destanı. Örgün Yayınevi.
7. Bayat, F. (2007). Türk mitolojik sistemi II. Ötüken Neşriyat.
8. Beydili, C. (2003). Türk mitolojisi ansiklopedik sözlük. Yurt-Kitap.

9. Boratav, P. N. (1969). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek Yayınevi.
10. Büyükyıldız, H. Z. (2009). Türk halk müziği: Ulusal Türk müziği. Papatya Yayıncılık.
11. Campbell, J. (1992). İlkel mitoloji: Tanrının maskeleri (K. Emiroğlu, Turan, Ed. ve Çev.). İmge Kitabevi.
12. Çevik, M. (2013). Türkü ve algı: Türkü kültüründe değişim süreci. Ürün Yayınları.
13. Çobanoğlu, Ö. (2013). Halk edebiyatına giriş II (H. Biltekin, Ed.). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
14. Çoruhlu, Y. (1999). Türk mitolojisinin abc’si. Kabalcı Yayınevi.
15. Çoruhlu, Y. (2011). Türk mitolojisinin ana hatları. Kabalcı Yayınevi.
16. Dağı, F., & Deniz, T. (2019). Somut olmayan kültürel miras kapsamında Türk destanlarında Kurt Ata kültünün Anadoluya yansıması: Safranbolu örneği. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 293-303. https://doi.org/10.14230/joiss686
17. Dilek, İ. (2020). Kült kavramı ve söz kültü. Bilig, 95, 47-77. https://doi.org/10.12995/bilig.9503
18. Dilek, İ. (2024). Türk mitoloji sözlüğü (2. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Eliade, M. (1998). Mitlerin özellikleri (H. Portakal, Ed. ve Çev.). Öteki Yayınevi.
20. Ergun, M. (1998). Türk ağaç kültü inancının Dede Korkut hikâyelerindeki yansımaları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 46(1), 71-80.
21. Ergun, P. (2010). Türk kültüründe “Kavaktan inen gelin” motifi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(23), 186-195.
22. Erhat, A. (1993). Mitoloji sözlüğü. Remzi Kitabevi.
23. Güller, K. (1995). Şamanizm ve animizmin Anadolu Türk kültürüne yaptığı bazı etkiler üzerine düşünceler. Öneri Dergisi, 1(2), 159-162. https://doi.org/10.14783/maruoneri.708116
24. Gültepe, N. (2015). Türk mitolojisi: Yeni araştırmalar ışığında. Resse Kitabevi.
25. Kıyak, A. (2013). Geleneksel Türk inanışlarındaki su kültü ve Elazığ’daki izleri. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(4), 22-39. https://izlik.org/JA89NE36TD
26. Koçak, A., & Gürçay, S. (2017). Anne arketipi ekseninde Uygur destanları. Journal of Turkish Studies, 12(5), 265-278. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.11363
27. Koçak, K. (2021). Hacı Bektaş Veli menakıbnâmelerinde ağaç kültü “Hırka Dağı örneği”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 11(Hacı Bektaş Veli Özel Sayısı), 49-57. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.978909
28. Köprülü, M. F. (1999). Edebiyat araştırmaları. Türk Tarih Kurumu.
29. Malinowski, B. (1990). Büyü, bilim ve din (S. Özkal, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
30. Malinowski, B. (1998). İlkel toplum (H. Portakal, Çev.). Öteki Yayınevi.
31. Memiş, E. (2020). Türkülerde yeryüzü unsurları ile ilgili mitolojik ögeler (Tez No. 616631) [Yüksek lisans tezi, Çağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
32. Mirzaoğlu-Sıvacı, F. G. (2005). Türkülerde mitolojik unsurlar. Türkbilig, (10), 34-53.
33. Necatigil, B. (1978). 100 soruda mitologya. Gerçek Yayınevi.
34. Oğuz, M. Ö., & Gürçayır, S. (2005). Halkbiliminde kuramlar ve yaklaşımlar II. Geleneksel Yayıncılık.
35. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi (2. cilt, 1. bs.). Türk Tarih Kurumu.
36. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi (1. Cilt, 5. bs.). Türk Tarih Kurumu.
37. Özbek, M. (1994). Folklor ve türkülerimiz. Ötüken Neşriyat.
38. Özbek, M. (1998). Türk halk müziği el kitabı I: Terimler sözlüğü (A. Kâhya-Birgül, Ed.). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
39. Potapov, L. P. (2012). Altay şamanizmi (M. Ergun, Çev.). Kömen Yayınları.
40. Repertükül. (t.y-a). Dün gece yar eşiğinde. 3 Nisan 2026 tarihinde https://www.repertukul.com/DUN-GECE-YAR-ESIGINDE-4273 adresinden erişildi.
41. Repertükül. (t.y.-b). Kar yağıyor yağıyor Akçaalan deresine. 3 Nisan 2026 tarihinde https://www.repertukul.com/KAR-YAGIYOR-YAGIYOR-AKCAALAN-DERESINE-4760 adresinden erişildi.
42. Repertükül. (t.y.-c). Yağmur yağayi yağmur. 3 Nisan 2026 tarihinde https://www.repertukul.com/YAGMUR-YAGAYI-YAGMUR-4896 adresinden erişildi.
43. Roux, J.-P. (1994). Türklerin ve Moğolların eski dini (A. Kazancıgil, Çev.). İşaret Yayınları.
44. Roux, J.-P. (2011). Eski Türk mitolojisi (M. Y. Sağlam, Çev.). Bilgesu Yayıncılık.
45. Sarısözen, M. (1962). Türk halk musikisi usulleri. Resimli Posta Matbaası.
46. Toraman, A. (2022). Türk mitolojisinde ateş kültü ve Amasya’daki izleri. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (Amasya Özel Sayısı), 11-26. https://izlik.org/JA33WL97ST
47. Türk Dil Kurumu. (TDK). (2005). Türkçe sözlük. TDK Yayınları.
48. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu. (TRT). (2006a). Türk halk müziği sözlü eserler antolojisi I (2. bs.). TRT Müzik Dairesi Yayınları.
49. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu. (TRT). (2006b). Türk halk müziği sözlü eserler antolojisi II (2.bs.). TRT Müzik Dairesi Yayınları.
50. Uhri, A. (2003). Ateşin kültür tarihi. Dost Kitabevi.
51. Uslu, B. (2017). Türk mitolojisi. Kamer Yayınları.