Öğrenilmiş çaresizlik ölçeğinin Türkçeye çevrilmesi ve çalgı performansı bağlamına uyarlanması

Öz

Öğrenilmiş çaresizlik, genellikle bir organizmanın (insan veya hayvan) kontrol edemeyeceği, kaçınılmaz ve caydırıcı uyaranlara tekrar tekrar maruz kalması sonucunda, durumu değiştirme imkânı doğsa dahi herhangi bir tepki vermemeyi ve pasif kalmayı öğrenmesiyle karakterize edilen psikolojik bir durumdur. Çalgı performansına olumsuz etki eden öğrenilmiş çaresizlik durumunun belirlenmesi, çalgı eğitiminde gerekli önlemlerin alınabilmesi açısından oldukça önemlidir. Bu araştırmada Quinless ve McDermott-Nelson tarafından geliştirilen Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği’nin Türkçeye ve çalgı performansı bağlamına uyarlanması amaçlanmıştır. Ölçek maddeleri Türkçeye çevrilerek çalgı performansına yönelik biçimde düzenlenmiş; hazırlanan taslak, 10 müzik eğitimi, bir Türkçe ve iki İngilizce uzmanının görüşüne sunulmuştur. İlk taslak formun ölçek düzeyindeki kapsam geçerlik indeksi S-CVI/Ave = .831 olarak hesaplanmış ve uzman görüşleri doğrultusunda maddeler revize edilmiştir. Açımlayıcı faktör analizi (AFA), üç üniversitede mesleki müzik eğitimi alan 163 öğrenciden; doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ise farklı zamanda, 10 üniversitedeki 160 öğrenciden elde edilen veriler üzerinde gerçekleştirilmiştir. AFA’da polikorik korelasyon matrisi, minimum residual çıkarma yöntemi, oblimin döndürme ve FA-temelli paralel analiz kullanılmıştır. Analizler sonucunda beş madde çıkarılmış ve toplam varyansın %38,5’ini açıklayan, 15 maddelik iki faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Bağımsız örneklemde WLSMV yöntemiyle sınanan iki faktörlü model, tek faktörlü modele göre daha iyi uyum göstermiştir; χ²(89) = 227.343, CFI = .923, TLI = .910, RMSEA = .099, %90 GA [.083, .115] ve SRMR = .091. Bununla birlikte RMSEA ve SRMR değerleri modelin mutlak uyumunun yeterli düzeye ulaşmadığını göstermiştir. Kontrolsüzlük Algısı alt boyutu için α = .846 ve ω = .858; Performans Yetkinliği Algısı alt boyutu için α = .756 ve ω = .736 bulunmuştur. Bulgular iki alt boyutun araştırma amaçlı kullanımına ilişkin başlangıç düzeyinde ve kısmi psikometrik kanıt sunmaktadır. Alt boyutların ayrı puanlanması önerilmekte; toplam puanın yorumlanabilirliğinin ve ölçeğin psikometrik özelliklerinin farklı örneklemlerde yeniden sınanması gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Müzik psikolojisi
• çalgı eğitimi
• öğrenilmiş çaresizlik
• çalgı performansı
• ölçek uyarlama

Translation of the learned helplessness scale into Turkish and its adaptation to the context of musical instrument performance

Öz

Learned helplessness is a psychological condition characterized by an organism’s (human or animal) repeated exposure to unavoidable and aversive stimuli over which it has no control, leading it to learn to refrain from responding and remain passive—even when the opportunity to change the situation arises. Identifying learned helplessness, which negatively affects musical performance, is crucial for taking the necessary measures in music education. This study aimed to adapt the Learned Helplessness Scale, developed by Quinless and McDermott-Nelson, into Turkish and to the context of musical instrument performance. The scale items were translated into Turkish and modified to address musical instrument performance; the draft was then submitted for review to 10 music education experts, one Turkish language expert, and two English language experts. The content validity index (S-CVI/Ave) for the initial draft form was calculated as .831, and the items were revised based on the experts’ feedback. Exploratory factor analysis (EFA) was conducted on data from 163 students enrolled in professional music education programs at three universities; confirmatory factor analysis (CFA) was conducted on data from 160 students at 10 universities collected at different times. In EFA, a polychoric correlation matrix, the minimum residual extraction method, oblimin rotation, and FA-based parallel analysis were used. As a result of the analyses, five items were removed, and a two-factor structure consisting of 15 items was obtained, explaining 38.5% of the total variance. The two-factor model, tested using the WLSMV method on an independent sample, showed better fit than the one-factor model: χ²(89) = 227.343, CFI = .923, TLI = .910, RMSEA = .099, 90% CI [.083, .115], and SRMR = .091. However, the RMSEA and SRMR values indicated that the model’s absolute fit did not reach an adequate level. For the Perceived Lack of Control subscale, α = .846 and ω = .858 were found; for the Perceived Performance Competence subscale, α = .756 and ω = .736 were found. The findings provide preliminary and partial psychometric evidence regarding the use of these two subscales for research purposes. It is recommended that the subscales be scored separately; the interpretability of the total score and the psychometric properties of the scale must be retested in different samples.

Anahtar Kelimeler

• Music psychology
• instrumental music education
• learned helplessness
• musical instrument performance
• scale adaptation

Kaynakça

1. Abramson, L. Y., Seligman, M. E., & Teasdale, J. D. (1978). Learned helplessness in humans: Critique and reformulation. Journal of Abnormal Psychology, 87(1), 49-74. https://doi.org/10.1037/0021-843x.87.1.49
2. Akçay, Ş. Ö., Şen, Ü. S., & Şen, Y. (2021). Self-efficacy beliefs of vocational music education students on instrument performance. International Journal of Education Technology and Scientific Researches, 6(15), 1571-1609. https://doi.org/10.35826/ijetsar.368
3. Alloy, L. B., Peterson, C., Abramson, L. Y., & Seligman, M. E. (1984). Attributional style and the generality of learned helplessness. Journal of Personality and Social Psychology, 46(3), 681-687. https://doi.org/10.1037/0022-3514.46.3.681
4. Avcı, E. (2008). İlköğretim ikinci kademe öğrencilerinin akademik başarıları ile öğrenilmiş çaresizlik düzeyleri arasındaki ilişki (Tez No. 220322) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
5. Aydın, B. (2006). Öğrenilmiş çaresizliğin yordanması ve yaşam başarısı ile ilişkisi (Tez No. 188820) [Yüksek lisans tezi, Mersin Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
6. Barutçu, E., & Çöllü, B. (2020). Öğrenilmiş çaresizlik ile motivasyon arasındaki ilişki: Pamukkale Üniversitesi öğrencileri üzerinde bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(1), 1-13. https://izlik.org/JA83NN53RK
7. Beaton, D. E., Bombardier, C., Guillemin, F., & Ferraz, M. B. (2000). Guidelines for the process of cross-cultural adaptation of self-report measures. Spine, 25(24), 3186-3191. https://doi.org/10.1097/00007632-200012150-00014
8. Biçer-Baikoğlu, S. (2013). Takım sporlarında öğrenilmiş çaresizliğe yönelik ölçek geliştirme çalışması (Tez No. 345246) [Yüksek lisans tezi, Mersin Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.

9. Bostancı, B. (2024). Müzik eğitimi ana bilim dallarında öğrenim gören keman öğrencilerinin bireysel çalgı çalışma alışkanlıklarının çalgı performansı öz yeterlik inançlarına etkisi (Tez No. 871529) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
10. Boysan, M. (2006). Çok örneklemli yapısal eşitlik modelleri (Tez No. 183536) [Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
11. Brown, T. A. (2015). Confirmatory factor analysis for applied research (2nd ed.). Guilford Press.
12. Cheung, G. W., Cooper-Thomas, H. D., Lau, R. S., & Wang, L. C. (2024). Reporting reliability, convergent and discriminant validity with structural equation modeling: A review and best-practice recommendations. Asia Pacific Journal of Management, 41(2), 745-783. https://doi.org/10.1007/s10490-023-09871-y
13. Çağlayan, Y. (2024). Lisans düzeyi müzik öğrencilerinin çalgı performansı öz-yeterlikleri ile müzik performans kaygıları arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 883764) [Yüksek lisans tezi, Trabzon Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
14. Çelebi, I. (2018). Mobbing ve örgütsel sessizlik arasındaki ilişkide öğrenilmiş çaresizliğin rolü: Kamu ve özel sektör çalışanlarına yönelik bir alan araştırması (Tez No. 525662) [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
15. Çizel, B., & Çizel, R. (2014). Engellilerin turizm kısıtları ve turist olma niyeti ilişkisinde aracı değişkenler: Motivasyon gücü ve öğrenilmiş çaresizlik. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 25(2), 176-189. https://doi.org/10.17123/atad.vol25iss280747
16. DeVellis, R. F. (2017). Scale development: Theory and applications (4th ed.). SAGE Publications
17. Düzgün, Ş., & Hayalioğlu, H. (2006). Öğrencilerde öğrenilmiş çaresizlik düzeyinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, (13), 404-413. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunikkefd/article/37177
18. Ekinci, E., & Gökler, R. (2017). Ortaöğretim öğrencilerinin akademik özyeterliklerinin ve akademik erteleme davranışlarının öğrenilmiş çaresizlikleri üzerine etkisi. Journal of International Social Research, 10(50), 378-385. https://doi.org/10.17719/jisr.2017.1670
19. Firmin, M., Hwang, C., Copella, M., & Clark, S. (2004). Learned helplessness: The effect of failure on test-taking. Education, 124(4), 688-693.
20. Gözaydın, Z. (2017). Lise çağı ergenlerde benlik saygısı ile öğrenilmiş çaresizlik arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 460425) [Yüksek lisans tezi, Haliç Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
21. Hayes, A. F., & Coutts, J. J. (2020). Use omega rather than Cronbach’s alpha for estimating reliability. But…. Communication Methods and Measures, 14(1), 1-24. https://doi.org/10.1080/19312458.2020.1718629
22. Hiroto, D. S., & Seligman, M. E. P. (1975). Generality of learned helplessness in man. Journal of Personality and Social Psychology, 31(2), 311-327. https://doi.org/10.1037/h0076270
23. JASP Team. (2026). JASP (Version 0.96.0) [Computer software]. https://jasp-stats.org/
24. Kara, E. (2009). Öğrenilmiş çaresizlik davranışının genellenme derecesi ile kader inancı arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 253752) [Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
25. Kelecioğlu, H. (1992). Güdülenme. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(7), 175-181. https://izlik.org/JA69TY99FE
26. Kenny, D. T., Davis, P., & Oates, J. (2004). Music performance anxiety and occupational stress amongst opera chorus artists and their relationship with state and trait anxiety and perfectionism. Journal of Anxiety Disorders, 18(6), 757-777. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2003.09.004
27. Kurtuldu, M. K. (2012). Piyano eğitiminde başarısızlık nedenleri anketi geçerlik ve güvenirlik çalışması. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 1(22), 159-173. https://izlik.org/JA73NP33AX
28. Kümbül, B. (2002). Çalışma hayatında öğrenilmiş çaresizlik olgusu (Tez No. 112887) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
29. Lan, C., Zhou, T., Bao, Y., Wang, R., Weng, X., Su, J., Li, Y., Qiao, P., & Guo, D. (2024). Adaptation and validation of Learned Helplessness Scale in Chinese law school students. Psychology Research and Behavior Management, (17), 1831-1840. https://doi.org/10.2147/PRBM.S461985
30. Maier, S. F., & Seligman, M. E. P. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349-367. https://doi.org/10.1037/rev0000033
31. Park, C. G. (2023). Implementing alternative estimation methods to test the construct validity of Likert-scale instruments. Korean Journal of Women Health Nursing, 29(2), 85-90. https://doi.org/10.4069/kjwhn.2023.06.14.2
32. Pham, H. T., & Do, M. N. (2025). “This is not my forte”: Examining the impact of cultural dimensions, teacher support, and self-efficacy on university student learned helplessness. Journal of Applied Research in Higher Education, 17(5), 1821-1837. https://doi.org/10.1108/jarhe-01-2024-0050
33. Putri, R. D., Farida, I. A., Masfufah, U., Widyatno, A., & Rahmawati, Y. M. (2023). The role of resilience in minimizing conditions of learned helplessness in undergraduate students at Universitas Negeri Malang. Jurnal Sains Psikologi, 12(2), 284-293. https://doi.org/10.17977/um023v12i22023p284-293
34. Quinless, F. W., & McDermott-Nelson, M. A. (1988). Development of a measure of learned helplessness. Nursing Research, 37(1), 11-15. https://doi.org/10.1097/00006199-198801000-00003
35. R Core Team. (2025). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.1) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
36. Rodrigo, M. F., Molina, J. G., Losilla, J.-M., Vives, J., & Tomás, J. M. (2019). Method effects associated with negatively and positively worded items on the 12-item General Health Questionnaire (GHQ-12): Results from a cross-sectional survey with a representative sample of Catalonian workers. BMJ Open, 9(11), e031859. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2019-031859
37. Rosseel, Y. (2012). lavaan: An R package for structural equation modeling. Journal of Statistical Software, 48(2), 1-36. https://doi.org/10.18637/jss.v048.i02
38. Sankaran, S. (2018). Learned helplessness in sports: The role of repetitive failure experience, performance anxiety and perfectionism. Polish Psychological Bulletin, 49(3), 311-321. https://doi.org/10.24425/119498
39. Satorra, A., & Bentler, P. M. (2010). Ensuring positiveness of the scaled difference chi-square test statistic. Psychometrika, 75(2), 243-248. https://doi.org/10.1007/s11336-009-9135-y
40. Seligman, M. E., & Maier, S. F. (1967). Failure to escape traumatic shock. Journal of Experimental Psychology, 74(1), 1-9. https://doi.org/10.1037/h0024514
41. Seligman, M. E. P. (1972). Learned helplessness. Annual Review of Medicine, 23(1), 407-412. https://doi.org/10.1146/annurev.me.23.020172.002203
42. Sutherland, K. S., Singh, N. N., Sutherland, K. S., Conroy, M., & Stichter, J. P. (2004). Learned helplessness and students with emotional or behavioral disorders: Deprivation in the classroom. Behavioral Disorders, 29(2), 169-181. https://doi.org/10.1177/019874290402900208
43. Tan, M. N. (2015). Ortaokul öğrencilerinin matematik kaygısı öğrenilmiş çaresizlik ve matematiğe yönelik tutum düzeyleri arasındaki ilişkilerin incelenmesi (Tez No. 407580) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
44. Taş, S. (2017). Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin matematiğe yönelik öğrenilmiş çaresizliklerinin yordanması: Problem çözme becerisi ve bilişsel esneklik (Tez No. 483095) [Yüksek lisans tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
45. Tavakol, M., & Dennick, R. (2011). Making sense of Cronbach’s alpha. International Journal of Medical Education, (2), 53-55. https://doi.org/10.5116/ijme.4dfb.8dfd
46. Tokçalar, F. (2025). Yabancı dil benliğinin yordayıcıları olarak, başarı, öğrenilmiş çaresizlik ve kaygı (Tez No. 927964) [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
47. Tortumlu, M., & Uzunbacak, H. H. (2022). Çalışma arkadaşları etkileşimi: Bir ölçek uyarlama çalışması. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(2), 143-157.
48. Ulusoy-Doğmuş, Y., & Duy, B. (2013). Öğrenilmiş iyimserlik psiko-eğitim uygulamasının öğrenilmiş çaresizlik ve akılcı olmayan inançlar üzerindeki etkisi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(3), 1431-1446.
49. Valås, H. (2001). Learned helplessness and psychological adjustment: Effects of age, gender and academic achievement. Scandinavian Journal of Educational Research, 45(1), 71-90. https://doi.org/10.1080/00313830020042689
50. Weiner, B. (1985). An attributional theory of achievement motivation and emotion. Psychological Review, 92(4), 548-573. https://doi.org/10.1037/0033-295x.92.4.548
51. Wong, M. W., & Chik, M. P. (2015). Learned helplessness in inclusive music classrooms: Voices of Hong Kong primary schools music teachers. International Journal of Inclusive Education, 19(9), 965-977. https://doi.org/10.1080/13603116.2015.1019374
52. Yavaş, T. (2012). Ortaöğretim okul yöneticileri ve öğretmenlerinin öğrenilmiş çaresizlik, tükenmişlik ve öz-yeterlilik algılarının örgütsel öğrenme düzeylerine etkileri (Tez No. 323380) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
53. Yorulmaz-Birdal, Ö. (2021). Müzik bölümü öğrencilerinin çalgı performans yönetimi öz yeterlik algıları performans kaygı düzeyleri ve aralarındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 678021) [Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
54. Yöndem, S., Yöndem, Z. D., Eden Ünlü, S., & Nartgün, Z. (2019). Müzik eğitimi öğrencilerinde bireysel çalgı performansı başarısının psikolojik ve kişisel özelliklere göre incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 27(1), 299-307. https://doi.org/10.24106/kefdergi.2541
55. Yusoff, M. S. B. (2019). ABC of content validation and content validity index calculation. Education in Medicine Journal, 11(2), 49-54. https://doi.org/10.21315/eimj2019.11.2.6
56. Zhang, X., Noor, R., & Savalei, V. (2016). Examining the effect of reverse worded items on the factor structure of the Need for Cognition Scale. PLOS ONE, 11(6), e0157795. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0157795