Güney Afrika'da Xhosa Halkı ve İngiliz Misyonerleri ile Çatışması: Nongqawuse Kehaneti (1856-1857)

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 435 - 454, 31.12.2025

Bayram Akbulut

https://doi.org/10.51490/oksident.1792516

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl Güney Afrika’sında Xhosa halkının İngiliz misyonerleri ve sömürge güçleriyle yaşadığı çatışmayı, 1856-1857 yılında gerçekleşen Nongqawuse Kehaneti bağlamında incelemektedir. Xhosa tarihinin en yıkıcı olaylarından biri olarak kabul edilen söz konusu kehanet, dinî bir hareketin ötesinde sömürge baskısı, sosyo-ekonomik krizler ve kültürel dönüşümlerin etkisinde ortaya çıkan toplumsal bir kırılma anıdır. Bu açıdan kehanetin, Xhosa toplumunun sığır merkezli ekonomisi, atalar kültü ve sömürge baskısı altında şekillenen bir kriz olarak doğduğu rahatlıkla ifade edilebilir. Çalışmanın temel amacı, Nongqawuse Kehaneti’nin sosyo-ekonomik ve dini nedenlerini analiz ederek, Xhosa toplumunun çöküşünü ve misyonerlerin bu süreçteki rolünü ortaya koymaktır. Özellikle Xhosa toplumunun geleneksel yapısı, sömürgeci politikalar, İngiliz misyonerlerinin çeviri faaliyetleri ve medenileştirme iddiaları kehaneti hangi ölçüde etkilediği detaylı bir şekilde ele alınmaktadır. Çalışma, kehanetin akciğer hastalığı salgını, toprak kayıpları ve misyonerlerin Hıristiyanlık propagandası ile şekillendiğini; ancak geleneksel Xhosa inanç ve kültürünün, bilhassa Xhosa geleneğinde önemli bir konuma sahip olan diriliş inancı ile Hıristiyanlık arasında bir sentez oluşturduğunu savunmaktadır. Bu çalışma, yöntemsel olarak tarihsel ve karşılaştırmalı bir yaklaşım benimsemektedir. Bu açıdan gerek Xhosa toplumunu gerekse bahsi geçen kehaneti tarihsel açıdan ele almaktadır. Bunun yanında Xhosa halkının inançlarını Hıristiyanlık ile zaman zaman karşılaştırmalı bir şekilde incelemektedir. Çalışmanın kapsamı, Xhosa toplumunun 19. yüzyıl içinde sosyal ve tarihsel arka planının ortaya konulmasının ardından, 1856 ve 1857 yılına, yani kehanetin hemen öncesi ve sonrasına odaklanmaktadır. Bu yönüyle çalışma, coğrafi olarak Doğu Cape bölgesi; tarihsel olarak ise kehanetin gerçekleştiği dönem ile sınırlandırılmaktadır. Ayrıca toplum nazarında karşılığı olan Makhanda Nxele ve Ntsikana ka Gaba gibi önemli figürlerin Hıristiyanlık ile Geleneksel Afrika Dinleri’nden beslenerek ortaya çıkardığı senkretik hareketler de değerlendirilerek, kehanetin tekil bir olay değil, uzun süreli bir dinî dönüşümün parçası olduğu gösterilmektedir. Araştırmanın ulaştığı sonuçlar, Nongqawuse Kehaneti’nin Xhosa toplumunu inananlar ve inanmayanlar olarak böldüğünü, Xhosa toplumunun ekonomisini yıktığını, bu süreçte yaklaşık 35.000-50.000 kişinin ölümüne ve 400.000 sığırın katledilmesine sebep olduğunu göstermektedir. Bu süreç, Xhosa’nın toplumsal düzenini çökertmiş, sömürge kontrolünü pekiştirmiş ve Hıristiyanlığın yerel inançlarla harmanlanmasını hızlandırmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, kehanetin yalnızca irrasyonel bir dini tepki değil, sömürgecilik ve kültürel çatışmalarla şekillenen tarihsel bir kriz olduğunu ortaya koymayı ve Güney Afrika tarihindeki bu talihsiz olayın karmaşık dinamiklerini anlamaya katkıda bulunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Dinler Tarihi , Güney Afrika , Sömürgecilik , Misyonerlik , Kehanet.

The Conflict between the Xhosa People and British Missionaries in South Africa: The Prophecy of Nongqawuse (1856–1857)

Öz

This study examines the conflict experienced by the Xhosa people with British missionaries and colonial powers in 19th-century South Africa, in the context of the Nongqawuse Prophecy of 1856–1857. Regarded as one of the most devastating events in Xhosa history, the prophecy signified a period of social upheaval arising from colonial pressure, socio-economic crises and cultural shifts, transcending the scope of a mere religious movement. From this perspective, it is clear that the prophecy originated from a crisis shaped by Xhosa society's cattle-centered economy, ancestor cult and colonial oppression. The study primarily aims to analyze the socio-economic and religious causes of the prophecy, revealing the collapse of Xhosa society and the role of missionaries in this process. The study examines the traditional structure of Xhosa society, colonial policies, the translation activities of British missionaries and claims of civilization in detail to determine the extent to which they influenced the prophecy. It is argued that the prophecy was shaped by the lung disease epidemic, land losses and Christian propaganda, but that traditional Xhosa beliefs and culture, particularly the belief in resurrection, which occupies an important position in Xhosa tradition, formed a synthesis with Christianity. Methodologically, this study adopts a historical and comparative approach. From this standpoint, it examines both Xhosa society and the aforementioned prophecy. Additionally, it occasionally compares Xhosa beliefs with Christianity. The study focuses on the social and historical background of Xhosa society in the 19th century and on the period immediately before and after the prophecy (1856–1857). In this respect, the study is limited both geographically, to the Eastern Cape region, and historically, to the period during which the prophecy occurred. Furthermore, evaluating the syncretic movements of influential figures such as Makhanda Nxele and Ntsikana ka Gaba, who emerged from Christianity and Traditional African Religions, demonstrates that the prophecy was part of a long-term religious transformation, not a singular event. The research findings show that the Nongqawuse Prophecy divided Xhosa society into believers and non-believers, destroying the Xhosa economy and causing the deaths of 35,000–50,000 people and the slaughter of 400,000 cattle. This process caused the collapse of the Xhosa social order, reinforced colonial control and accelerated the blending of Christianity with local beliefs. Ultimately, this study aims to reveal that the prophecy was not merely an irrational religious reaction, but rather a historical crisis shaped by colonialism and cultural conflicts. The study also aims to contribute to our understanding of the complex dynamics of this unfortunate event in South African history.

Anahtar Kelimeler

History of Religions , South Africa , Colonialism , Missionaries , Prophecy.

Kaynakça

• Akbulut, Bayram. Post Kolonyal Afrika’da Hıristiyanlık: Bağımsız Afrika Kiliseleri. Doktora Tezi, Bursa: Uludağ Üniversitesi, 2022.
• Anderson, Allan. African Reformation: African Initiated Christianity in the Twentieth Century. Trenton: Africa World Press, 2001.
• Arslan, Hammet. “Afrika Topluluklarında Atalar Kültünün Önemi ve İşlevi”. Bartın Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/6 (2016): 7-27.
• Arslan, Hammet. “Geleneksel Afrika Dini’nde Tanrı Tasavvuru”. Bartın Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/4 (2015): 7-26.
• Arslan, Hammet. “Krallar, Şefler ve Bilgeler: Afrika Topluluklarında Önemli Şahsiyetler”. İlahiyat Alanında Araştırma Makaleleri, ed. Nurullah Agitoğlu & Mehmet Sait Uzundağ, Ankara: Gece Akademi, 2019, 102-129.
• Ayisi, Eric O. An Introduction to the Study of African Culture. Portsmouth: Heinemann, 1988.
• Blackbeard, Susan. “‘An Unprecedented but Significant Atrocity’: A Window into the War of the Axe , 1846 – 1847”. South African Historical Journal 67/2 (2016): 202-221, https://doi.org/10.1080/02582473.2015.1058851.
• Davies, Sheila Boniface. “Raising the Dead: The Xhosa Cattle-Killing and the Mhlakaza-Goliat Delusion”. Journal of Southern African Studies 33/1 (2007): 19-41, https://doi.org/10.1080/03057070601136517.
• Erlank, Natasha. Gender and Christianity Among Africans Attached to Scottish Mission Stations in Xhosaland in the 19th Century. University of Cambridge, 1998, https://doi.org/10.13140/RG.2.2.32879.05282.
• Fast, Hildegarde. “‘In at One Ear and Out at the Other’: African Response to the Wesleyan Message in Xhosaland 1825–1835”. Journal of Religion in Africa 23/1-4 (1993): 147-174, https://doi.org/10.1163/157006693X00094.
• Gilmour, Rachael. “Missionaries, Colonialism and Language in Nineteenth-Century South Africa”. History Compass 5/6 (2007): 1761-1777, https://doi.org/10.1111/j.1478-0542.2007.00472.x.
• Hodgson, Janet. “Do We Hear You Nyengana? Dr. J. T. Vanderkemp and First Mission to the Xhosa”. Religion in Southern Africa 5/1 (1984): 3-47.
• Iannaccaro, Giuliana. “The Story of Nongqawuse in South African Twentieth-Century Fiction”. Textus 27/3 (2014): 191–212.
• Kau, Sello Edgar. A Comparative Study of Isaiah Shembe and Emmanuel Milingo’s Ministries and Their Contribution to African Christianity. University of Natal, 1999.
• Keegan, Timothy. An Age of Hubris: Colonialism, Christianity, and the Xhosa in the Nineteenth Century. Virginia: University of Virginia Press, 2023.
• Kumalo, Simangaliso. “Religion and Politics in the Heritage of UNtsikana Ka Gaba and Its Relevance to a Democratic South Africa”. Studia Historiae Ecclesiasticae 40/1 (2014): 21-37.
• Lakeman, Stephen. What I Saw in Kaffir-Land. Londra: William Blackwood and Sons, 1880.
• Manning, Stephen. Britain Against the Xhosa and Zulu Peoples. Yorkshire: Pen & Sword Books Ltd, 2022.
• Mokhoathi, J. “Christianity in Transformation: The Rise of African Christianity among the AmaXhosa of the Eastern Cape”. Acta Theologica 32 (2021): 149-164, https://doi.org/10.18820/23099089/ACTAT.SUP32.10.
• Mtuze, Peter Tshobiso. Bishop Dr. S. Dwane and the Rise of Xhosa Spirituality in the Ethiopian Epicopal Church (Formerly the Order of Ethiopia). University of South Africa, 2008.
• Peires, Jeffrey Brian. A History of the Xhosa 1700-1835. Rhodes University, 1976.
• Peires, Jeffrey Brian. “Nxele, Ntsikana and the Origins of the Xhosa Religious Reaction”. The Journal of African History 20/1 (1979): 51-61, https://doi.org/10.1017/S0021853700016716.
• Peires, Jeffrey Brian. “‘Soft’ Believers and ‘Hard’ Unbelievers in the Xhosa Cattle-Killing”. The Journal of African History 27/3 (1986): 443-461.
• Peires, Jeffrey Brian. “The Central Beliefs of the Xhosa Cattle-Killing”. Journal of African History 28 (1987): 43-63.
• Peires, Jeffrey Brian. The Dead Will Arise: Nongqawuse and the Great Xhosa Cattle-Killing Movement of 1856-7. Johannesburg: Jonathan Ball Publishers, 1981.
• Peires, Jeffrey Brian. “The Late Great Plot: The Official Delusion Concerning the Xhosa Cattle Killing 1856 - 1857”. History in Africa 12 (1985): 253–279.
• Smith, Keith. The Wedding Feast War: The Final Tragedyof the Xhosa People. Londra: Frontline Books, 2012.
• Stapleton, Timothy J. “Reluctant Slaughter: Rethinking Maqoma’s Role in the Xhosa Cattle-Killing (1853-1857)”. The International Journal of African Historical Studies 26/2 (1993): 345-369.
• Stapleton, Timothy J. “‘They No Longer Care for Their Chiefs’: Another Look at the Xhosa Cattle-Killing of 1856-1857”, The International Journal of African Historical Studies 24/2 (1991).
• Toit, Brian M. Du. “Healing and Medicine: Healing and Medicine in Africa”. Encyclopedia of Religion (Second Edition), Thomson Gale, 2005, 3816–3821.
• Wolff, Ernst. Mongameli Mabona: His Life and Work. Leuven: Leuven University Press, 2020.
• Zarwan, John. “The Xhosa Cattle Killings, 1856-57”. Cahiers d’études africaines 16/63 (1976): 519-539, https://doi.org/10.3406/cea.1976.2513.