İsrailoğulları’nın Üstünlüğü Özelinde Kur’an’da Lütuf ve Üstünlük İfade Eden Başlıca Kelimelerin Anlam Alanı

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 375 - 399, 31.12.2025

Bedriye Özçelik Yılmaz

https://doi.org/10.51490/oksident.1792616

Öz

Bu makale toplumlar arasında ötekileştiren ayrımlara yol açan üstünlük algısını problem edinerek üstünlüğün mahiyetini sorgulamakta, tafdîl, tekrîm ve ulüv’ün Kur’an’daki anlamlarını, bağlamlarıyla analiz etmektedir. Çalışma, soya dayalı veya şartsız bir üstünlük anlayışının Kur’an’da ve önceki vahiylerde olmadığını iddia etmektedir. Kaynakları Kur’an, Tanah, klasik dönem Kur’an lügat ve tefsirleri olan çalışma, bağlamsal metin analizi ve metinlerarası analiz yöntemlerini kullanmaktadır. Bağlamsallık, Kur’an ayetlerinin dış ve iç bağlamlarını ifade etmektedir. Dış bağlam ile ayetlerin tarihsel bağlamları; iç bağlam ile incelenen ayetlerin, benzer şartlarda nazil olan ve Kur’an tertibinde öncesi-sonrasında bulunan (siyâkı-sibâkı) ayetlerle, ayrıca konusu-mesajı itibariyle Kur’an’ın iç bütünlüğü içerisinde okunup anlaşılması kastedilmiştir. Literatürde, konunun bu özgün çerçeve ve yöntemle bütüncül ele alındığı bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu yönüyle çalışma literatüre katkı sunmayı hedeflemektedir. Çalışma özellikle Yahudiliğin kendini üzerine inşa ettiği “seçilmişlik-üstünlük” anlayışını problem edinmiş ve İsrailoğullarının tafdîlini bildiren Kur’an ayetleriyle yorumlarına odaklanmıştır. Kur’an’ın Mekke orta dönemi sonrasında nazil olan iki ve Medine ilk yıllarında nazil olan iki, toplam dört ayetinde İsrailoğullarının âlemlere tafdîl edildikleri (üstün kılındıkları!) haber verilmiştir. Mekke orta dönemi sonrası nazil olan bir ayetinde de âlemlere tercih edildikleri (seçildikleri) haber verilmiştir. Kur’an, nüzûlünde Hz. Muhammed’e inananları, ayrıca Mekke müşrikleri ve Hicaz Yahudilerini muhatap almıştır. Onların hafızalarında veya yazıtlarındaki tarihî bilgilere, onları gerek tasdik gerekse tashih ederek, atıflar yapmıştır. Erken dönem tefsirleri bu atıfları tefsir edip yorumlamıştır. Buna göre İsrailoğullarının âlemlere tafdîli onların kendilerine peygamber ve kitap gönderildiği dönemlerde tevhidi kabul etmekle etraflarındaki putperest topluluklar arasından seçilip desteklenmeleri anlamına gelmektedir. Gerek Tevrat gerekse Kur’an’a göre seçilme-desteklenme, bir lütuftur ve onlar sorumluluğunu üstlendikleri dine uymadıkları durumlarda lütuf yerine bozgun ve yıkımla karşılaşmışlardır. Çalışmada tafdîlin ağırlıklı olarak Allah’ın lütuf verişini; tekrîmin lütfuyla birlikte değer verişini, ulüvvün ise üstünlüğü; ayrıca tekrîm ve ulüvün iyi işler yapan müminlerin Allah nezdinde ve insanlar arasındaki üstünlüklerini ifade ettiği ortaya konulmuştur. Kur’an ve Tevrat’ın bağlamsal okunması, İsrailoğullarının (Yahudilerin) yaratılıştan, şartsız ve ilanihaye “üstün/seçilmiş” olduğu anlayışının bir yanılsama olduğunu ortaya koymaktadır. Kısaca gerek Kur’an’da gerekse Tevrat’ta insanların Allah nezdindeki veya birbirleri arasındaki üstünlüklerinin Allah’a iman etmek ve samimiyetle iyi eylemler yapmak gibi insan hayatında değişkenlik gösterebilen unsurlara bağlandığı gözlenebilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Bağlam , Üstünlük , Lütuf , İsrailoğulları

The Meanings of the Main Words Expressing Grace and Superiority in the Qur'an, With Special Reference to the Superiority of the Children of Israel

Öz

This article problematises the perception of superiority that leads to exclusionary distinctions, questioning the nature of superiority. It analyses the meanings of tafdîl, tekrîm, and ulüvv in the Qur’an within their contexts and argues that the Qur’an and previous revelations don’t support an understanding of superiority based on lineage or unconditional superiority. Drawing on sources such as the Qur'an, the Tanakh, classical Qur'anic lexicons and exegesis (tafsirs), the study employs contextual text analysis and intertextual analysis methods. Contextuality refers to the external and internal contexts of Qur'anic verses. External context refers to the historical context of the verses; internal context refers to the verses under examination being read and understood within the internal coherence of the Qur'an, along with verses revealed under similar circumstances and found before and after them in the Qur'anic order (siyâq-sibâq), as well as in terms of their subject matter and message. No study in the literature has comprehensively addressed this subject using this original framework and method. In this respect, the study aims to contribute to the literature. The study specifically addresses the concept of ‘chosenness and superiority’ upon which Judaism is built and focuses on the Quranic verses that declare the preference of the Children of Israel and their interpretations. Accordingly, the preference of the Children of Israel over the worlds, as stated in the verses, is their acceptance of monotheism during the periods when prophets and scriptures were sent to them, thereby being chosen and supported among the pagan communities around them. According to both the Torah and the Qur'an, being chosen and supported is a blessing, and when they failed to adhere to the religion, they had undertaken responsibility for, they encountered ruin and destruction instead of blessing. The study reveals that tafdîl primarily refers to Allah's bestowal of grace; tekrîm refers to the bestowal of value along with grace, while ulüvv refers to superiority; furthermore, tekrîm and ulüvv express the superiority of believers who do good deeds in the sight of Allah and among people. A contextual reading of the Qur'an and the Torah reveals that the understanding that the Children of Israel (the Jews) are ‘superior/chosen’ from creation, unconditionally and eternally, is an illusion. In short, it can be observed that in the holy books, human superiority is linked to elements in human life that can vary, such as believing in Allah and performing good deeds with sincerity.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Context , Superiority , Grace , Children of Israel

Kaynakça

• Abdulbâkî, Muhammed Fuʾâd. el-Mu’cemu’l-mufehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-kerîm. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1990.
• Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 2001.
• Aktepe, Orhan. “Peygamberler Arasında Üstünlük Meselesi”. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 5/13 (2017): 11-22.
• Arslantaş, Nuh. Medine Döneminde Yahudiler. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2016.
• Besalel, Yusuf. “Amos”; “Peraşalar: ree”. Yahudilik Ansiklopedisi. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 2001, 1: 63; 2:496.
• Câbirî, Muhammed Âbid el-. Fehmü’l Kur’an. çev. Muhammed Coşkun. 3. Bs., İstanbul: İlimyurdu, 2017.
• Çalışkan, İsmail. “‘Gerçek ve Tamamlanmış Din’ Önermesinin ‘Son Din’ ve ‘Üstün Din’ Söylemine Dönüşmesi”. Kur’an’ın Farklı İnanç Mensuplarına Yaklaşımı Sempozyumu (12-13 Mayıs 2006), Konya: Konya İlahiyat Derneği Yayınları, 2007, 66-91.
• Çiftçi, Halit Ahmet. “Kitab-ı Mukaddes’te İsrailoğulları’nın Seçilmişliği ve Justin Martyr’in Seçilmişlik Eleştirisi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (Ocak 2017): 219-235.
• Erten, Mevlüt & Kübra Göker. “Kuran’da Dünya Dereceleri (Üstünlük)”. Kalemname Dergisi 6/11 (2021): 95-113.
• Farsi, Moşe, Tora: Türkçe Çeviri ve Açıklamalarıyla Tora ve Aftara. 5 Cilt. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 2002.
• Gözeler, Esra. Kur’an Ayetlerinin Tarihlendirilmesi. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2016.
• Gürkan, Salime Leyla. “Kur’an’a Göre Seçilmişlik Kavramı ve İsrailoğulları’nın Seçilmişliği Meselesi”. İslâm Araştırmaları Dergisi 13 (2005): 25-61.
• Halil b. Ahmed. Kitâbü’l-‘Ayn. thk. Abdulhamid Hendavî, Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.
• İbn Fâris. Mu’cemu Mekâyîsi’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammed Han, 3. Bs., Dimeşk: Dâru’l-fikr, 1976.
• İbn Hişâm. es-Sîretü’n-nebeviyye. Beyrut: Dâru’l-kitâbi’l-arabî, 1990.
• İbn Kesîr, İsmâ‘îl b. ‘Umer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘Azîm. thk. Sâmi b. Muhammed Selâme, Riyad: Dâru’t-tayyibe, 1999.
• el-İsfahani, Râgıb. Müfredât: Kur’ân Kavramları Sözlüğü. Çev. Yusuf Türker, Ankara: Pınar Yayınları, 2010.
• Kitab-ı Mukaddes. Erişim: 12.02. 2025. https://incil.info.
• Kohler, Kaufmann. “Chosen People”. Jewish Encyclopedia. Erişim: 20.06. 2025. https://jewishencyclopedia.com/articles/4355-chosen-people.
• Koldaş, Yavuz. “Kur’ân’a Göre Üstünlük ve Ortak Yönler Bağlamında Ülü’l-Azm Peygamberler”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 11/4 (2024): 41-61.
• Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Çev. Hayreddin Karaman v.dğr. 2. Bs., Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. Çev. Hayrettin Karaman v.dğr. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Kur’an-ı Kerim Meali -Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri-. Çev. Mustafa Öztürk. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
• el-Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘u li-ahkâmi’l-Kur’ân. Thk. Ahmed Berdunî, İbrahim Atfeş. Kahire: Dâru’l-kütübi’l-Mısriyye, 1964.
• Mukâtil, b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil bin Süleymân. Thk. A. Muhammed Şehhâte, Beyrut: Dâru ihyâi’t-turâs, 1423.
• Müslim, b. el-Haccâc, Ebu’l-Huseyn el-Kuşeyrî. El-Câmiʿu’s-Sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Olgun, Hakan. “İslam’ın ‘Tevhid’ Kavramının Din Bilimlerindeki ‘Monoteizm’ Kavramıyla İlişkisi”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür, ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 21/2 (2024): 161-182.
• Râzî, Fahruddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-ğayb. 3. Bs., Beyrut: Dâru ihyâi’l-turâsi’l-‘arabî, 1420.
• Reynolds, Gabriel Said. The Qurʾān and The Bible -Text and Commentary-. Londra: Yale University Press, 2018.
• Savut, Harun. “Kur’an’a Göre Üstünlük Duygusunun Düşünce ve Davranışlara Etkileri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2015): 221-248.
• Soylu, Abdusselam. “Kur’an’da Hz. İbrahim’in Vasıf ve Üstünlükleri”. Antakiyat: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2024): 43-61.
• Süyûtî, Ebû’l-Fadl Celâluddîn. Ed-durru’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr. thk. Abdulmuhsin et-Turkî, Kâhira: Merkezu’l-buhûs, 2003.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli-âyi’l-Kur’ân. thk. ‘Abdullâh bin ‘Abdulmuhsin et-Turkî, Kâhira: Merkezu’l-buhûs ve’d-dirâsâti’l-‘arabiyyeti ve’l-İslâmiyyeti, 2001.
• Tanakh. Illinois: Varda Books, 2009.
• Tirmizî, Muhammed b. ʿİsâ. Es-Sunen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
• Türkçe Kur’an Mealleri. Erişim 09.04. 2025. https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=17&ayet=70.
• Yaşar, Naif. A Semantic Study of Vocabulary of The Qur’an -A Comparative Study Based on Semitic Languages-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2023.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Ulüv”. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2012, 42: 136-138.
• Yıldırım, Ramazan. “Yahudilerin Üstünlük İddialarının Yahudi Kutsal Metinlerindeki Dayanakları”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2024), 173-191.
• Yıldız, Aynur. Yahudi ve İslâm Kutsal Literatüründe Hz. Ya’kūb ve Seçilmişlik Kavramı: Karşılaştırmalı Bir Çalışma: Dokuz Eylül Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Yılmaz, Bedriye. Medine Yahudileriyle İlişkilerin Erken Dönem Kur’an Tefsirine Etkisi. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2021.
• Yusa, Michiko. “Henotheism”. Encyclopedia of Religion, Second Edition. New York: Thomson Gale, 2005, 6/3913-3914.
• Yüksel, Mukadder Arif & Abdulhalim Abdullah. “Müminlerin Üstün Olduğu veya Olacağını Beyan Eden Âyetlerin Tahlili”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 8/3 (2024), 584-598.
• Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullah Mahmûd bin Ömer. el-Keşşâf. ed. Murat Sülün, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.