Afet Yönetimi Çerçevesinde Batman İli için Hidrolojik, Sismik ve Kuraklık Tehlike Analizi

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin Güneydoğusunda yer alan Batman ilinin afet potansiyelini, özellikle sel ve deprem riskleri açısından incelemektedir. Meteorolojik, hidrolojik, jeolojik ve yapısal veri setlerinden yararlanılarak, son yıllarda meydana gelen afetlerin sıklığı ve şiddeti analiz edilmiş, bölgenin kırılganlığı mekânsal ve istatistiksel yöntemlerle değerlendirilmiştir. Bulgular; hızlı kentleşme, zayıf zemin koşulları, yüksek yeraltı su seviyesi ve eski yapı stoğunun hem hidrolojik hem de sismik tehlikelerin etkisini önemli ölçüde artırdığını ortaya koymaktadır. 2006 ve 2023 yıllarındaki büyük sel olaylarına dair detaylı incelemeler, drenaj altyapısındaki yetersizlikleri ve kentsel planlamadaki eksiklikleri gözler önüne sererken; 6 Şubat 2023 depremleri sonrasında gözlemlenen yapısal hasarlar, zemin sıvılaşması ve donatı korozyonuna bağlı bozulmalar nedeniyle bölgenin sismik riskini açıkça ortaya koymuştur. Ayrıca, sahada yapılan gözlemler, performansa dayalı yapı denetimlerinin yetersizliği ve yaygın izinsiz güçlendirme uygulamalarının yapı bütünlüğünü zayıflattığını göstermektedir. Bu çalışma, Batman gibi orta ölçekli kentler için proaktif denetimler, sürdürülebilir arazi kullanım planlaması, kurumsal eşgüdüm ve toplumsal dirençlilik odaklı bütüncül bir afet yönetim modeli önermektedir. Elde edilen bulgular, afetlere açık kentlerde çok disiplinli yaklaşımların gerekliliğini vurgulamakta ve karar alıcılara yönelik önemli politika önerileri sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Batman
• Afet
• Deprem
• Sel
• Türkiye

Hydrological, Seismic, and Drought Hazard Analysis for Batman Province within a Disaster Management Framework

Öz

This study investigates the disaster potential of Batman Province, located in Southeastern Turkey, with a particular focus on flood and earthquake risks. Utilizing meteorological, hydrological, geological, and structural data sets, the research examines the frequency and intensity of recent disasters and assesses the region’s vulnerability through spatial and statistical analyses. Findings reveal that rapid urbanization, poor soil conditions, high groundwater levels, and outdated building stock significantly exacerbate both hydrological and seismic hazards. Detailed assessments of the 2006 and 2023 flood events expose critical weaknesses in drainage systems and urban planning, while structural damage observed after the February 6, 2023 earthquakes underscores the region's susceptibility due to soil liquefaction and corrosion-related degradation in reinforced concrete. Additionally, field surveys indicate a lack of performance-based assessments and widespread unauthorized retrofitting practices that compromise building integrity. The study proposes an integrated disaster management model tailored for medium-sized cities like Batman, emphasizing proactive inspections, sustainable land-use planning, institutional coordination, and community-based resilience. The findings contribute to disaster mitigation literature by highlighting the necessity of multi-disciplinary approaches in hazard-prone urban areas. The outcomes offer valuable insights for policymakers and urban planners aiming to enhance disaster preparedness and reduce long-term vulnerabilities in high-risk regions such as Southeastern Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• batman
• Disaster
• Earthquake
• Flood
• Türkiye

Kaynakça

1. AFAD, T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Disaster management and natural disaster statistics in Turkey. Ankara, Türkiye 2018.https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/35429/xfiles/Turkiye_de_Afetler.pdf(Erişim 01.07.2024).
2. AFAD, T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Batman İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP) 2022–2026. Batman, Türkiye 2021. https://batman.afad.gov.tr (Erişim 01.07.2024).
3. AFAD, T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. 2023 yılı doğa kaynaklı olay istatistikleri. Ankara, Türkiye 2024. https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/e_Kutuphane/Istatistikler/2023yilidogakaynakliolayistatistikleri-_1_.pdf (Erişim 01.07.2024).
4. Aktürk G., Çıtakoglu H., Demir V., Beden N. Meteorological drought analysis and regional frequency analysis in the Kızılırmak Basin: Creating a framework for sustainable water resources management. Water 2024; 16(15): 2124. https://doi.org/10.3390/w16152124.
5. Akyıl A. Küresel iklim değişikliği ve Türkiye’de yerel yönetimler perspektifinden durum değerlendirmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Konya, Türkiye, 2021.
6. Alkan H., Öztürk S., Akkaya İ. Seismic hazard implications in and around the Yedisu seismic gap (Eastern Türkiye) based on Coulomb stress changes, b-values, and S-wave velocity. Pure and Applied Geophysics 2023; 180(9): 3227–3248.
7. Atamov V., Çetin E., Aslan M., Cevher C. The flora of Ilısu/Turkey (Hasankeyf) and its conservation. Biological Diversity and Conservation 2014; 7(1): 16–31.
8. Batı Antalya. Batman’da selin bilançosu açıklandı: Hasar 158 milyon lira. Haber makalesi (fotoğraflı), 29 Kasım 2023. https://www.batiantalya.com.tr/batmanda-selin-bilancosu-aciklandi-hasar-158-milyon-lira (Erişim 12.07.2025).

9. Coşkun Ö., Cıtakoglu H. Prediction of the standardized precipitation index based on the long short-term memory and empirical mode decomposition–extreme learning machine models: The case of Sakarya, Türkiye. Physics and Chemistry of the Earth 2023; 131: 103418. https://doi.org/10.1016/j.pce.2023.103418.
10. Cıtakoglu H., Aktürk G., Demir V. Hybrid machine learning for drought prediction at multiple time scales: A case study of Ağrı station, Türkiye. Acta Geophysica 2025; 73: 1643–1677. https://doi.org/10.1007/s11600-024-01501-5.
11. Cıtakoglu H., Coşkun Ö. Comparison of hybrid machine learning methods for the prediction of short-term meteorological droughts of Sakarya Meteorological Station in Turkey. Environmental Science and Pollution Research 2022; 29(47): 75487–75511. https://doi.org/10.1007/s11356-022-21083-3.
12. ÇŞB, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Batman ili 2018 yılı çevre durum raporu. Batman, Türkiye 2019.
13. ÇŞB, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Batman ili 2022 yılı çevre durum raporu. Batman, Türkiye 2023.
14. Demirel İH. Küçük akarsu havzalarında hidroenerji potansiyelinin belirlenmesi için en uygun modelin araştırılması. Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul, Türkiye, 2021.
15. Efe H., Önen F. Batman Çayı’nın taşkın analizinin HEC-RAS programıyla yapılması. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi 2015; 6(2): 83–92.
16. European Commission Joint Research Centre. INFORM Risk Index. Brussels, Belgium: European Commission 2025. https://drmkc.jrc.ec.europa.eu/inform-index (Erişim 12.07.2025).
17. FloodMap.net. Flood map: Water level elevation map. https://www.floodmap.net/ (Erişim 12.05.2025). Google. Street view at Beşikçi Boulevard, Batman, Türkiye [Street photography]. Google Street View 2023. https://www.google.com/maps/@37.9186942,41.1369971,3a,75y,323.95h,101.68t/data=!3m7!1e1!3m5!1s_wH2aJlS7u-gTXFLVKURBA!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels.pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D-11.67812983572901%26panoid%3D_wH2aJlS7u-gTXFLVKURBA%26yaw%3D323.9485310853215!7i16384!8i8192? entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxNi4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D (Erişim 15.09.2025).
18. Latifoğlu L., Bayram S., Aktürk G., Çıtakoglu H. Drought index time series forecasting via three-in-one machine learning concept for the Euphrates basin. Earth Science Informatics 2024; 17: 5841–5898. https://doi.org/10.1007/s12145-024-01471-8.
19. McKee TB., Doesken NJ., Kleist J. The relationship of drought frequency and duration to time scale. Eighth Conference on Applied Climatology, Anaheim (CA) 1993; 179–184.
20. MGM, Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Resmi istatistikler. Ankara, Türkiye 2024. https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=BATMAN (Erişim 12.07.2025).
21. Pirbudak O., Akıl S., Ay EC., Uğurlu A., Turgu E., Aksoy M., Cıba ÖF., Ünal E., Özdemir C. 19 Kasım 2023 Batman sel hadisesinin erken uyarı sistemi ürünleri ve radar verileri ile analizi. XII. Ulusal Hidroloji Kongresi 2024; 419–431, Türkiye.
22. Saplıoğlu K., Güçlü YS. Combination of Wilcoxon test and scatter diagram for trend analysis of hydrological data. Journal of Hydrology 2022; 612: 128132.
23. Sarıaltun S., Aydın M., Avcıoğlu M. Sumaki Höyük (Batman, Türkiye) Neolitik yerleşiminde kullanılan bazalt parçalarının jeokimyasal ve mineralojik analizlerle kaynak alanının belirlenmesi. Türkiye Jeoloji Bülteni 2023; 66(3): 381–402. https://doi.org/10.25288/tjb.1310550.
24. Selçuk A., Erturaç M., Karabacak V., Sancar T., Kul A., Yavuz M. Active tectonic setting and paleoseismicity of the Sancak-Uzunpazar Fault Zone. Turkish Journal of Earthquake Research 2021; 3: 75–91.
25. Silibolatlaz D. Faunal results from Salat Tepe in the Upper Tigris Region; Southeast-Turkey. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2016; 32: 11–26.
26. Sunkar M., Tonbul S. Iluh Deresi (Batman) Havzası’nın jeomorfolojisi. Coğrafya Dergisi 2012; 1(24): 38–60. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iucografya/issue/25069/264616 (Erişim 12.07.2025).
27. Sunkar M., Tonbul S. İluh Deresi Havzası’na (Batman) yönelik sel ve taşkın riski analizleri. Nature Sciences 2010; 5(4): 255–273.
28. Sunkar M., Tonbul S. Batman’da (Güneydoğu Türkiye) sel ve taşkınların oluşumunda beşeri faktörlerin etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 2011a; 10(37): 267–292.
29. Sunkar M., Tonbul S. Effect of changes in geomorphological units on flood and torrent events due to rapid urbanization in Batman. Nature Sciences 2011b; 6(1): 1–29.
30. Şen Z. Innovative trend analysis methodology. Journal of Hydrologic Engineering 2012; 17(9): 1042–1046.
31. Turkish Statistical Institute (TÜİK). Address Based Population Registration System (ABPRS) results. Ankara, Türkiye 2024. https://data.tuik.gov.tr (Erişim 15.09.2025).
32. Türkoğlu N. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde 31 Ekim–1 Kasım 2006 tarihlerinde meydana gelen taşkınların analizi. Nature Sciences 2009; 4(4): 243–254.
33. United States Geological Survey (USGS). M 7.8 – Southern Turkey (Event ID: us6000jllz) [Interactive map & event summary]. https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/map?historic-seismicity=true&shakemap-intensity=false (Erişim 12.07.2025).
34. Uysal G., Taşçı E. Batman Barajı’nın yıkılması durumunda mansapta taşkın riskinin iki boyutlu hidrolik modelleme ve uydu verileri ile analizi. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi 2023; 9(1): 39–57. https://doi.org/10.21324/dacd.1107630.
35. Yeşilova Ç., Helvacı C. Batman-Siirt kuzeyi stratigrafisi ve sedimantolojisi. Türkiye Petrol Jeologları Derneği Bülteni 2011; 23(2): 7–50. http://www.tpjd.org.tr/images/bultenler/pdf/aralik2011.pdf (Erişim 12.07.2025).
36. Yeşilova PG. Kurtalan (GB Siirt) civarı evaporit içeren Germik Formasyonun sedimantolojisi, mineralojik-petrografik incelenmesi ve diyajenezi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Doktora Tezi, Van, Türkiye, 2012.
37. Yıldızel ZEG. Depositional stacking patterns and cycles of Garzan Formation in the Garzan-Germik Oil Field: An approach to cycle to log correlation. Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Doktora Tezi, Ankara, Türkiye, 2008.