İklim Değişikliği ve Kentsel Açık Yeşil Alanlar: Birecik/Şanlıurfa Örneğinde Odunsu Bitki Taksonlarının Ekolojik Tolerans Kriterleri Açısından Değerlendirilmesi

Öz

Kentleşmeye bağlı olarak yeşil alanların niceliğinde yaşanan azalmaya ek olarak, iklim değişikliğinin yarattığı ekolojik baskılar da kentsel ekosistemlerin sürdürülebilirliğini ciddi biçimde tehdit ettiği görülmektedir. Özellikle uygun olmayan bitki türlerinin seçimi, bu olumsuzlukları derinleştirerek ekosistem hizmetlerinin sürekliliğini riske atmaktadır. Kurak iklim koşullarının hâkim olduğu bölgelerde, ekolojik toleransı yüksek türlerin kullanımı kentsel yeşil alanların geleceği açısından kritik bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır. Bu doğrultuda, Şanlıurfa ili Birecik ilçesinde yer alan altı park ve açık yeşil alanda (A, B, C, D, E, F) bulunan ağaç, ağaççık, çalı ve yer örtücü taksonlar; hava kirliliği, kuraklık, rüzgâr, sıcaklık, düşük sıcaklık ve tuzluluk gibi ekolojik tolerans kriterleri açısından değerlendirilmiştir. Çalışmada 15 familyaya ait toplam 24 takson belirlenmiş olup, bunların 12’si doğal, 12’si ise egzotik kökenlidir. Bulgular, 11 taksonun (3 doğal, 8 egzotik) en az bir ekolojik faktöre duyarlı olduğunu göstermiştir. Bu grupta Washingtonia filifera H.Wendl. (Palmiye), Melia azedarach L. (Tespih Ağacı), Salix alba L. (Ak Söğüt), Salix babylonica L. (Salkım Söğüt), Albizia julibrissin Durazz. (Gülibrişim Akasya), Cercis siliquastrum L. (Erguvan), Elaeagnus angustifolia L. (İğde), Callistemon linearis Sweet (Fırça Çalısı), Juniperus communis L. (Adi Ardıç), Pinus brutia Ten. (Kızılçam) ve Cedrus deodara (Roxb.) G. Don (Himalaya Sediri) yer almaktadır. Bu türlerin bölge koşullarında kullanımı dikkatli bir değerlendirme gerektirmektedir. Buna karşın 13 taksonun (9 doğal, 4 egzotik) tüm faktörlere karşı yüksek tolerans gösterdiği belirlenmiştir. Sonuç olarak, kurak iklim kuşağında yer alan Birecik ilçesi kentsel yeşil alanlarında ekolojik açıdan risk taşıyan türlerin varlığı dikkat çekmektedir. Bu nedenle, gelecekteki bitkilendirme çalışmalarında bölgenin iklimsel koşullarına uyumlu, yüksek toleranslı türlerin tercih edilmesi ekolojik sürdürülebilirlik açısından hayati önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ekolojik tolerans
• Kentsel açık yeşil alanlar
• Kurak iklim
• Bitki türleri
• Birecik

Climate Change and Urban Open Green Spaces: Evaluation of Woody Plant Taxa in Terms of Ecological Tolerance Criteria in the Example of Birecik/Şanlıurfa

Öz

In addition to the decline in the amount of green spaces due to urbanization, the ecological pressures created by climate change also appear to seriously threaten the sustainability of urban ecosystems. The selection of inappropriate plant species, in particular, exacerbates these negative effects, jeopardizing the continuity of ecosystem services. In regions dominated by arid climates, the use of species with high ecological tolerance is a critical requirement for the future of urban green spaces. Accordingly, tree, shrub, bush, and ground cover taxa in six parks and open green areas (A, B, C, D, E, and F) in the Birecik district of Şanlıurfa province were evaluated in terms of ecological tolerance criteria such as air pollution, drought, wind, temperature, low temperature, and salinity. A total of 24 taxa belonging to 15 families were identified in the study, 12 of which are native and 12 are exotic. The findings showed that 11 taxa (3 native and 8 exotic) are sensitive to at least one ecological factor. This group includes Washingtonia filifera H.Wendl. (Palm), Melia azedarach L. (Rosary), Salix alba L. (White Willow), Salix babylonica L. (Weeping Willow), Albizia julibrissin Durazz. (Acacia Judas), Cercis siliquastrum L. (Judas Tree), Elaeagnus angustifolia L. (Oleaster), Callistemon linearis Sweet (Brush Shrub), Juniperus communis L. (Common Juniper), Pinus brutia Ten. (Red Pine) and Cedrus deodara (Roxb.) G. Don (Himalayan Cedar). The use of these species in regional conditions requires careful evaluation. However, 13 taxa (9 native, 4 exotic) were determined to have high tolerance to all factors. As a result, the presence of ecologically risky species in the urban green spaces of Birecik, located in the arid climate zone, is noteworthy. Therefore, choosing species with high tolerances that are compatible with the region's climatic conditions in future planting efforts is vital for ecological sustainability.

Anahtar Kelimeler

• Ecological tolerance
• Urban open green spaces
• Arid climate
• Plant species
• Birecik 1. Giriş

Kaynakça

1. Akbaş S. Mikro kültür destinasyonlarında pazarlama sorunları ve çözüm önerileri: Birecik örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Gümüşhane. 2020.
2. Ali S., Niaz H., Ahmad S., Khan S. Investigating how rapid urbanization contributes to climate change and the social challenges cities face in mitigating its effects. Review of Applied Management and Social Sciences 2025; 8(1): 1-16.
3. Aslan M., Akan HA. study of natural woody plants of forest in Şanlıurfa–determination of detection and landscape values of parks and garden plants. Biological Diversity and Conservation 2019; 12(1): 50-65. https://doi.org/10.5505/biodicon.2019.43433.
4. Ateş Ü., Demiroğlu D. Evaluation of plant use with high ecological tolerance for climate change resistant landscape in Kilis Sample Parks. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi 2024; 9(1): 568–584. https://doi.org/10.30785/mbud.1463782.
5. Bharti SK., Trivedi A., Kumar N. Air pollution tolerance index of plants growing near an industrial site. Urban Climate 2018; 1(24): 820-829.
6. Bita CR., Gerats T. Plant tolerance to high temperature in a changing environment: scientific fun damentals and production of heat stress-tolerant crops. Front Plant Sci 2013; 1(4): 273.
7. Chen L., Sun Y., Niu G., Liu Q., Altland J. Relative salt tolerance of eight Japanese barberry cultivars. HortScience 2017; 52(12): 1810-1815.
8. Çetinkaya G., Uzun O. Landscape planning. İstanbul: Birsen Publishing 2014.

9. Çorbacı ÖL., Ekren E. Evaluation of urban open green areas in terms of xeriscape: The case of Ankara Altınpark. Journal of Landscape Researches and Practices 2022; 1(2022): 1-11.
10. Doğan TG., Eroğlu E. Ruderal bitki türlerinin kentsel bitkisel tasarımda kullanım potansiyeli. Bahçe 2025; 54(Özel Sayı 1): 520-530.
11. EEA (European Environment Agency). Drought impact on ecosystems in Europe. Erişim adresi:https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/drought-impact-on-ecosystems-in-europe. 2024. Erişim tarihi: 07.11.2025
12. Ege SC., Özgen N. Çevre kalkınma ve sürdürülebilirlik. Cumhuriyetin 100. Yılında Çevre ve Toplum Endişe De Var, Umut Da 2024; 111.
13. Ekren E., Corbaci OL., Kordon S. Evaluation of plants based on ecologicaltolerance criteria: A case study of urban open green spaces in Rize. Turkiye, Turkish Journal of Forest Science 2024; 8(2): 108-132.
14. Food and Agriculture Organization (FAO). Water for sustainable food and agriculture. A report produced for the G20 Presidency of Germany, 2017.
15. Ganesan N., Arul Pragasan, L. Assessment of air pollution tolerance levels of selected plants at Tamaka industrial site of Kolar, Karnataka, India. Indian Journal of Scientific Research 2017; 17(1): 25-29.
16. Gür N., Kahraman Ö. Evaluation of woody plant species in recreation areas in industrial cities within the scope of ecological tolerance criteria: the case of Aliağa (İzmir) the case of Aliağa (İzmir). Uluslararası Peyzaj Mimarlığı Araştırmaları Dergisi (IJLAR) 2024; 8(1): 34–46.
17. Güzel M., Ulus A. Ordu kent merkezi kamusal yeşil alanlarındaki odunsu bitkilerin su tüketimlerine ve ekolojik tolerans kriterlerine göre değerlendirilmesi. Akademik Ziraat Dergisi 2021; 10(1): 165–174. https://doi.org/10.29278/azd.786225.
18. Hardy C., de Rivera C., Bliss-Ketchum L., Butler EP., Dissanayake S., Horn DA., Karps JM. Ecosystem connectivity for livable cities: a connectivity benefits Framework for Urban Planning. Ecology and Society; 2022.
19. Hirsch M., Böddeker H., Albrecht A., Saha S. Drought tolerance differs between urban tree species but is not affected by the intensity of traffic pollution. Trees 2023; 37:111–131. https://doi.org/10.1007/s00468-022-02294-0.
20. Horaginamani SM., Ravichandran M., Kamdod ASM. Air pollution tolerance of selected plant species considered for urban green belt development in Tiruchy. World Journal of Environmental Bioscience 2012; 1(1): 51-54.
21. İklim Değişikliği Başkanlığı. İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı (2024-2030). 2024. Erişimadresi:https://iklim.gov.tr/db/turkce/icerikler/files/%C4%B0klim%20De%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fine%20Uyum%20Stratejisi%20ve%20Eylem%20Plan_%202024-2030.pdf. Erişim tarihi: 07.11.2025
22. Jin C., Hu S., Huang L., Huang J., Jim CY., Qian S., Pang M., Lin D., Zhao L., Hu Y., Song K., Chen S., Liu J., Ignatieva M., Yang Y. Landscape plants in major Chinese cities: Diverse origins and climatic congruence vis-à-vis climate change resilience. Urban Forestry and Urban Greening 2021; 1(64); 127292. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2021.127292.
23. Karadaş G. Ekosistem hizmetlerinin korunan alanların sürdürülebilir yönetimindeki rolü: Belemedik Tabiat Parkı örneği. Mekânsal Araştırmalar Dergisi 2025; 3(1): 35-48. https://doi.org/ 10.71298/maddergi.1670016.
24. Kösa S. Antalya Bazı kent parklarındaki odunsu bitki taksonlarının ekolojik tolerans kriterleri açısından değerlendirilmesi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi 2023; 25(1): 119–136. https://doi.org/10.24011/barofd.1177812.
25. Korkut M. Kentsel Açık Yeşil Alanların Kadınlar Tarafından Kullanımı Üzerine Bir Değerlendirme: Şanlıurfa, Birecik Örneği. Kapadokya Üniversitesi Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir. 2022.
26. Kordon S., Miller P. People’s reasons not to participate in community gardens in disadvantaged neighborhoods of Roanoke, Virginia. ArtGRID-Journal of Architecture Engineering and Fine Arts 2023; 5(2): 110-125.
27. Kordon S., Miller PA., Bohannon, CL. Attitudes and perceptions of community gardens: Making a place for them in our neighborhoods. Land 2022; 11(10): 1762.
28. Liu S., Xie, Y., Lu, Y. Impact of urban expansion on the temporal adaptation and spatial connectivity of ecological security patterns: insights from a rapidly urbanizing metropolitan area. Ecol Process 2025; 14(84). https://doi.org/10.1186/s13717-025-00651-8.
29. Maity R., Suman M., Verma NK. Drought prediction using a wavelet based approach to model the temporal consequences of different types of droughts. Journal of Hydrology 2016; 539: 417-428.
30. Manoli G., Fatichi S., Schläpfer M., Kailiang Y., Crowther TW., Meili N., Burlando P., Katul GG., Bou-Zeid E. Magnitude of urban heat islands largely explained by climate and population. Nature 2019; 573(7772): 55-60. https://www.nature.com/articles/s41586-019-1512-9.pdf.
31. MGM. Meteorological general directorate plant cold and heat tolerance maps. https://www.mgm.gov.tr/tarim/bitki-soguga-ve-sicaga-dayaniklilik.aspx?g=h Accessed: 18.08.2025.
32. MGM. İklim Sınıflandırması Şanlıurfa – Birecik. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü. https://www.mgm.gov.tr/iklim/iklim-siniflandirmalari.aspx?m=BIRECIK. Erişim tarihi: 07.11.2025
33. Meerow S., Stults M. Comparing conceptualizations of urban climate resilience in theory and practice. Sustainability 2016; 8(7): 701. https://doi.org/10.3390/su8070701.
34. Mills‐Novoa, M., Mikulewicz M. The promise of resistance: A new lens for climate change adaptation research and practice. Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change 2025; 16(1): e922.
35. Özdemir DDZ., Özekicioğlu AGH. Kentleşme ve çevre sorunları. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 2006; 11(1): 17-30.
36. Park DJ., Yong SH., Kim DH., Park KB., Cha SA., Lee JH., Kim SA., Choi MS. Assessment of drought–heat dualstress tolerance in woody plants and selection of stress-tolerant species. Life 2025; 15: 1207. https://doi.org/10.3390/life15081207.
37. Partigöç NS., Soğancı S. Küresel iklim değişikliğinin kaçınılmaz sonucu: Kuraklık. Resilience 2019. 3(2): 287-299.
38. Pandey B., Ghosh A. Urban ecosystem services and climate change: a dynamic interplay. Frontiers in Sustainable Cities 2023; 5:1281430. https://doi.org/10.3389/frsc.2023.1281430.
39. Raza A., Ashraf F., Zou X., Zhang X., Tosif H. Plant adaptation and tolerance to environmental stresses: mechanisms and perspectives. In Plant Ecophysiology and Adaptation under Climate Change: Mechanisms and Perspectives; Hasanuzzaman, M., Ed.;Springer: Singapore 2020; pp. 117–145.
40. Say NP., Yalçınkaya NM. Evaluation of the rural tourism policies for sustainable rural development in Turkey. Global Review of Research in Tourism, Hospitality and Leisure Management (GRRTHLM). An Online International Research Journal 2018; 4(1).
41. Söğüt Z., Yalçınkaya NM. Ağaçlandırma dersi basılmamış ders notları. Çukurova Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü 2022. Adana.
42. Tarım ve Orman Bakanlığı. Türkiye Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı (2023-2027), Tarım Reformu Genel Müdürlüğü 2022. Ankara.
43. TMMOB. “Kurakçıl peyzaj uygulamalarına ilişkin usul ve esaslar" Kararnamesi. https://www.peyzajmimoda.org.tr/icerik/202510181430. 2025. Erişim tarihi: 07.11.2025.
44. Tokgöz G., Say N., Yalçınkaya NM. Examination of the rural tourism oppourtunities in Adana-Karaisali. VII. National III. International East Mediterranean Tourism Symposium, Proceeding Book 2018; İskenderun. Weather Spark. Birecik bölgesinde yıl boyu iklim ve hava durumu Türkiye. https://tr.weatherspark.com/y/100235/Birecik-T%C3%BCrkiye-Ortalama-Hava-Durumu-Y%C4%B1l-Boyunca. Erişim tarihi: 08.11.2025
45. Yalçınkaya NM., Arca D., Keskin Citiroglu H. Producing alternative tourism routes using network analysis to promote Seferihisar cittaslow concept. Information Technology & Tourism 2025; 1-33.
46. Yalçınkaya NM., Çakar MM., Say N. Erozyon ile mücadele kapsamında ağaçlandırma projelerinin etkinliği: Atatürk Barajı Örneği. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 2022; 5(1): 282-300.
47. Zencirkıran M. Determination of native woody landscape plants in Bursa and Uludağ. African Journal of Biotechnology 2009; 8(21): 5737-5746.
48. Zencirkıran M., Akdeniz NS. Bursa Kent Parkları odunsu bitki taksonlarının ekolojik tolerans kriterleri açısından değerlendirilmesi. DOAJ (DOAJ: Directory of Open Access Journals) 2017. https://doi.org/10.24011/barofd.321174.
49. Zencirkıran M., Sönmez AC. Evaluation of tolerance status of woody landscape plants against stress factors: The case of Ankara Altınpark. Duzce University Journal of Forestry 2023; 19(1): 116-137.