Buğday Islahında Yabani Buğdayların Yeri ve Önemi
Öz
Günümüz dünyasında tetraploid buğday türü Triticum dicoccoides, modern makarnalık ve ekmeklik buğdaylarının evriminde ve kültüre alınmasında kritik rol oynamıştır. A genomu Triticum urartu, B genomu ise Aegilops speltoides kaynaklı olan modern tetraploid ve hekzaploid buğdaylar, doğal melezlenme sonucu T. dicoccoides’ten oluşmuştur. Bu tür, diğer tetraploid alt türlerin oluşumuna da katkı sağlamış ve AABB genomunu hekzaploid türlere aktararak mihenk taşı olmuştur. Buğday, dünya genelinde ekmek, makarna ve bulgur gibi ürünlerde vazgeçilmez bir besin kaynağıdır. Günümüzde ekilen buğdayların %95’i ekmeklik (Triticum aestivum), %5’i ise makarnalık (Triticum durum) türleridir. Ekmeklik buğday, yaklaşık 9000 yıl önce Hazar Denizi çevresinde kültüre alınan T. dicoccum ile yabani Aegilops tauschii’nin melezlenmesiyle ortaya çıkmıştır. T. dicoccoides, kırılgan başak yapısı ve kolay tane dökmesi nedeniyle doğrudan ekilmemesine rağmen, modern ıslah programlarının temelini oluşturur. Moleküler genetik çalışmalar, buğdayın evrimini anlamayı derinleştirmiş ve genetik çeşitliliğin korunmasının gıda güvenliği için önemini ortaya koymuştur. Bu derleme, Triticum dicoccoides’in buğday evrimindeki rolünü ve yabani buğday gen kaynakları olarak önemini literatür ışığında açıklamaktadır. Anahtar Kelimeler: Buğday,yabani buğday, Triticum dicoccoides, genetik çeşitlilik,gen kaynakları
Anahtar Kelimeler
Teşekkür
Kaynakça
- Akar T., Eser V. Ülkemizde kavuzlu buğday üretiminin dünü, bugünü ve yarını. TURKTOBB Dergisi 2016; 18: 8–11.
- Allaby RG., Ware RL., Kistler L. A re-evaluation of the domestication bottleneck from archaeogenomic evidence. Evolutionary Applications 2019; 12(1): 29–37. https://doi.org/10.1111/eva.12680.
- Atak M. Buğday ve Türkiye buğday köy çeşitleri. Mustafa Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 2017; 22(2): 71–88.
- Allan RE. Differentiating between two Norin 10/Brevor 14 semidwarf genes in a common genetic background. Seiken Ziho 1970; 22: 83–90.
- Altıntaş S., Toklu F., Kafkas S., Kilian B., Brandolini A., Özkan H. Estimating genetic diversity in durum and bread wheat cultivars from Turkey using AFLP and SAMPL markers. Plant Breeding 2007; 127: 9–14.
- Arranz-Otaegui A., González Carretero L., Ramsey MN., Fuller DQ., Richter T. Archaeobotanical evidence reveals the origins of bread 14,400 years ago in northeastern Jordan 2018; Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 2018; 115(31): 7925–7930.
- Atlı A., Koçak N., Aktan M. Ülkemiz çevre koşullarının kaliteli makarnalık buğday yetiştirmeye uygunluk yönünden değerlendirilmesi. Orta Anadolu’da Hububat Tarımının Sorunları ve Çözüm Yolları Sempozyumu 1999; 8–11 Haziran, Konya, 345–351.
- Avivi L. High grain protein content in wild tetraploid wheat Triticum dicoccoides Korn. Proceedings of the 5th International Wheat Genetics Symposium 1978; New Delhi, 372–380.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Agronomi
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Esra Çakır
*
0000-0002-8948-2485
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
9 Eylül 2026
Gönderilme Tarihi
14 Ocak 2026
Kabul Tarihi
19 Nisan 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 9 Sayı: 4
