Özel Eğitim Öğretmenlerinin Alternatif ve Destekleyici İletişim Sistemlerine İlişkin Tutumlarının ve Görüşlerinin İncelenmesi

Öz

İletişim bir iletinin, bir kanal aracılığı ile göndericiden alıcıya iletilmesi ve geri dönüt alınması süreci olarak tanımlanmaktadır. İletişimin gerçekleşmesini sağlayan bu süreçlerin herhangi birinde veya birkaçında yaşanabilecek aksamalar sağlıklı iletişimi olumsuz etkileyebilir. Bu süreçlerdeki problemlerden kaynaklı, dezavantajlı bireyler iletişimde yoğun bir şekilde problemler yaşayabilmektedir. İletişim becerilerinde yetersizliği bulunan; sözel iletişimi veya anlaşılır bir konuşması olmayan bireylerin çevresi ile sosyal etkileşim kurabilmesi için alternatif ve destekleyici iletişim sistemleri (ADİS) kullanılmaktadır. Bu sistemler bireylerin iletişim yetersizliklerini gidermek maksadıyla kullanılan çeşitli yöntem ve teknolojileri içermektedir. Özel gereksinimlere sahip öğrencilerle çalışan özel eğitim öğretmenlerinin; ADİS hakkında donanımlı olmaları ve ihtiyaç duyan öğrencileri ADİS’e ulaştırması beklenmektedir. Bu doğrultuda araştırmanın amacı özel eğitim öğretmenlerinin alternatif ve destekleyici iletişim sistemleri hakkındaki tutumlarının ve görüşlerinin incelenmesidir. Araştırma nicel ve nitel verilerin kullanıldığı karma araştırma yöntemi ile yürütülmüştür. Araştırmanın nicel boyutunda betimsel tarama, nitel boyutunda ise görüşme tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 130 özel eğitim öğretmeni oluşturmuştur. Araştırmada veriler “Alternatif ve Destekleyici İletişim Sistemleri Tutum Ölçeği” ve aralarından seçilen 9 öğretmene ise yarı yapılandırılmış görüşme formu ile elde edilmiştir. Elde edilen nicel verilerin analizinde T-Testi ve ANOVA, nitel verilerin analizinde ise betimsel analiz kullanılmıştır. Araştırmanın verileri cinsiyet, kıdem, mezun olunan branş, görev yapılan kurum ve ADİS eğitimi alıp almama değişkenleri açısından analiz edilmiştir. Araştırmanın sonucunda ise öğretmenlerin ADİS’e ilişkin tutumlarının yüksek olduğu, ancak ADİS’e yönelik olarak yeterli bilgi ve beceriye sahip olmadıkları belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Özel eğitim
• Ağır yetersizlik
• Dil ve ileşitim
• ADİS

Kaynakça

1. Adıgüzel, A., & Rakap, S. (2020). Özel eğitim öğretmenlerinin alternatif destekleyici iletişim sistemlerine (ADİS) ilişkin görüş ve önerileri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 735-756. https://dergipark.org. tr/en/download/article-file/3319000
2. Aldabas, R. (2021). Barriers and facilitators of using augmentative and alternative communication with students with multiple disabilities in inclusive education: Special education teachers’ perspectives. International Journal of Inclusive Education, 25(9), 1010-1026. https://doi.org/10.1080/13603116.2019.1597185
3. Alptekin, S. (2012). Sosyal becerilerin zihinsel engelli öğrencilere doğrudan öğretim yaklaşımıyla öğretimi. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 31(1). Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/ omuefd/issue/20248/214825
4. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). (n.d.). Definition of communication and appropriate targets. Retrieved December 10, 2023, from https://www.asha.org/njc/definition-of-communication-and-appropriate-targets/
5. Avcıoğlu, H. (2012). Zihinsel yetersizliği olan çocuklara sosyal beceri kazandırmada iş birliğine dayalı öğrenme ve drama yöntemlerinin etkililiği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim ve Bilim Dergisi, 163, 110-125. Retrieved from http://egitimvebilim.ted.org.tr/index.php/EB/article/view/797
6. Bektaş, E., & Görgü, E. (2025). Türkçe alternatif ve destekleyici iletişim sisteminin engelli bireylerin dil gelişimi üzerindeki etkisi. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(2), 55-65. https://izlik.org/JA34NJ86ES
7. Beukelman, D., & Mirenda, P. (2013). Augmentative and alternative communication: Management of severe communication impairments (4th ed.). Baltimore, MD: Paul H. Brookes.
8. Borg, E., ve Rönnberg, J. (2001). A review and evaluation of research on the deaf-blind from perceptual, communicative, social, and rehabilitative perspectives. Scandinavian Audiology, 30(2), 67-77. https://doi.org/10.1080/010503901300112176

9. Chung, Y. C., & Douglas, K. H. (2014). Communicative competence inventory: A team approach to AAC use. TEACHING Exceptional Children, 47, 56–68.
10. Chung, Y. C., & Stoner, J. B. (2016). A meta-synthesis of team members’ voices: What we need and what we do to support students who use AAC. Augmentative and Alternative Communication, 32(3), 175–186.
11. Creswell, J. W. (2014). Araştırma deseni: Nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları (S. B. Demir, Çev. Ed.). Eğiten Kitap.
12. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
13. Çakır, A., & Korkmaz, Ö. (2020). Özel gereksinimli bireylerde alternatif ve destekleyici iletişim sistemlerinin kullanımı. Eğitim ve Bilim, 45(203), 29-47. https://doi.org/xxxx
14. Da Fonte, M. A., Boesch, M. C., DeLuca, E. R., Papp, S. K., Mohler, A. E., Holmes, E. E., & Urbano, R. (2022). Current preparation status in AAC: Perspectives of special education teachers in the United States. Augmentative and Alternative Communication, 38(1), 29-40. https://doi.org/10.1080/07434618.2022.2046851
15. Davis, T. N., Barnard-Brak, L., Dacus, S., & Pond, A. (2010). Aided AAC systems among individuals with hearing loss and disabilities. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 22(3), 241-256.
16. Dinsever Eliküçük, C. & Özyurt, G. (2018). Augmentative and alternative communication and speech prosody in turkish-speaking children with developmental language disorders: a randomized controlled study of awareness and developmental language interventions. Psychiatry and Behavioral Sciences 2018;8(3):95- 104. https://doi.org/10.5455/PBS.20180502122355
17. Elsahar, Y., Hu, S., Bouazza-Marouf, K., Kerr, D., & Mansor, A. (2019). Augmentative and alternative communication (AAC) advances: A review of configurations for individuals with a speech disability. Sensors, 19(8), Article 1911. https://doi.org/10.3390/s19081911
18. Erdoğan, N. (2018). Özel gereksinimli çocuklarda dil ve iletişim becerileri: Kuram ve uygulamalar. Eğitim Yayınevi.
19. Genç Tosun, D., & Kurt, O. (2017). Otizmli Bireylerin Kullandığı Yeni Nesil Konuşma Üreten Cihazlara İlişkin Araştırmaların İncelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 18(01), 125-147. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.277442
20. Genc-Tosun, D., Kurt, O., Cevher, Z. et al. Teaching Children with Autism Spectrum Disorder to Answer Questions Using an iPad-Based Speech-Generating Device. J Autism Dev Disord 53, 3724–3739 (2023). https://doi.org/10.1007/s10803-022-05683-z
21. Gökdağ, H. (2021). Zihin engelli çocukların iletişim becerilerinin geliştirilmesinde tablet tabanlı konuşma üreten mobil uygulamaların etkililiğinin incelenmesi. (Tez No: 664286) [Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
22. Güngör, F., & Akçamete, G. (2019). Özel gereksinimli öğrencilerde problem davranışlar ve iletişim becerileri arasındaki ilişki. Eğitim ve Bilim, 44(198), 29-45. https://doi.org/10.xxxx/eb.2019
23. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., Anderson, R. E., & Tatham, R. L. (2013). Multivariate data analysis. Pearson Education Limited.
24. İnce, M., Kılıç, Y., & Şafak, P. (2023). Özel eğitim öğretmenlerinin alternatif destekleyici iletişim sistemlerine (ADİS) ilişkin görüş ve önerileri. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 6(2), 654-673. https://doi.org/10.33400/kuje.1340217
25. İnce, M., & Özmen, E. (2024). Gelişimsel Gerilik ve Risk Altındaki Çocukların Dil Becerilerini Desteklemede Yaşanan Zorluklar: Okul Öncesi Öğretmen Görüşleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 62, 3148-3169. https://doi.org/10.53444/deubefd.1495486
26. Karamıklı, A. T. (2024). Otizm spektrum bozukluğu olan gençlere çok basamaklı talep etme becerisinin öğretiminde konuşma üreten cihaz ve sistematik öğretimin etkisi. (Tez No: 902853) [Yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
27. Karal, M. A., & Çiftçi, M. (2018). Görsel desteklerin otizm spektrum bozukluğu olan çocukların iletişim becerilerine etkisi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 18(4), 873-892. https://doi.org/xxxx
28. Karasar, N. (2002). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayınları. Kathard, H., Pillay, D., ve Pillay, M. (2015). A study of teacher–learner interactions: A continuum between monologic and dialogic interactions. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 46(3), 222–241. https://doi.org/10.1044/2015_LSHSS-14-0022
29. Küçük, Y., & Görgü, E. (2024). ‘Benim de Sesim Var’ programının otizmli çocukların dil gelişimi ve anne babaların yaşam kalitesi üzerindeki etkisinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 8(1), 28-51. https://doi.org/10.24130/eccdjecs.1967202481466
30. Light, J., & McNaughton, D. (2014). Communicative Competence for Individuals who require Augmentative and Alternative Communication: A New Definition for a New Era of Communication? Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 1–18. https://doi.org/10.3109/07434618.2014.885080
31. Light, J., McNaughton, D., Beukelman, D., & Fager, S. (2019). Challenges and opportunities in augmentative and alternative communication: Research and technology development to enhance communication and participation for individuals with complex communication needs. Augmentative and Alternative Communication, 35(1), 1-12. https://doi.org/10.1080/07434618.2018.1556732
32. Lund, S. K., & Light, J. (2007). Long-term outcomes for individuals who use augmentative and alternative communication: Part III – contributing factors. Augmentative and Alternative Communication, 23(1), 1-15. https://doi.org/10.1080/07434610600924499
33. Miles, M, B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded Sourcebook. (2nd ed). Thousand Oaks, CA: Sage.
34. Miller, S. E., & Kremkow, J. (2020). Investigating the advantages and disadvantages of augmentative and alternative communication (AAC) use in individuals with autism spectrum disorder (ASD). Elmhurst College Research and Performance Showcase. https://www.elmhurst.edu/wp-content/uploads/2020/05/elmhurst- college-research-performance-showcase-2020-miller-autism.pdf
35. Muttiah, N., McNaughton, D., & Drager, K. D. R. (2016). Providing augmentative and alternative communication services to children with complex communication needs in low- and middle-income countries: A scoping review. International Journal of Speech-Language Pathology, 18(4), 329-343. https://doi.org/10.3109/1754 9507.2015.1126640
36. Odluyurt, S, Değirmenci, H. D., Adalioğlu, I., & Kapan, A. (2016). The Use Of Video Modeling With The Picture Exchange Communication System To Increase Independent Communicative Initiations In Preschoolers With Autism. International Journal of Early Childhood Special Education, 7(2), 316-342. https://doi.org/10.20489/intjecse.68271
37. Odluyurt, S., Tutuk, H. C., & Çavuşoğlu, T. (2017). Otizmli çocuklar ve alternatif destekleyici iletişim sistemleri. İlköğretim Online, 16(2), 730-744. https://ilkogretim-online.org/index.php/pub/article/download/730/702/1394
38. Ogletree, B. T., ve Pierce, H. K. (2010). AAC for individuals with severe intellectual disabilities: Ideas for nonsymbolic communicators. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 22(3), 273-287. https://doi. org/10.1007/s10882-009-9177-1
39. Owens, R. E. (2014). Language development: An introduction (6th ed.). Pearson.
40. Özçelik, N. (2020). Dil ve konuşma bozuklukları: Nedenleri ve müdahale yöntemleri. Ankara Üniversitesi Yayınları.
41. Patton, M. Q. (2015). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev. Ed.). Pegem Akademi.
42. Paul, R., Norbury, C. F., & Gosse, C. (2017). Language disorders from infancy through adolescence: Listening, speaking, reading, writing, and communicating (5th ed.). Elsevier. 2 Polat, H. (2018). Otizm spektrum bozukluğu tanılı bireylerin iletişim gereksinimlerine yönelik, bir ileri teknoloji alternatif destekleyici iletişim sisteminin tasarlanmasının, geliştirilmesinin ve değerlendirilmesinin araştırılması.(Doktora Tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi
43. Polat, H., Delialioglu, O. (2023). Design specifications of augmentative and alternative communication apps for individuals with autism spectrum disorder. International Journal of Technology in Education (IJTE), 6(1), 19-36. https://doi.org/10.46328/ijte.396 Quinn, E. D., Kurin, K., Atkins, K. L., & Cook, A. (2023). Exploring Classroom Factors and Augmentative and Alternative Communication Use in Early Childhood Classrooms: A Qualitative Study. American Journal of Speech-Language Pathology, 32(1), 1-15. https://doi.org/10.1044/2023_AJSLP-23-00041
44. Radici, E., Heboyan, V., Mantovani, F., ve De Leo, G. (2019). İtalyan ilkokullarında öğretmenlerin AAC kullanan çocuklara yönelik tutumları. Uluslararası Engellilik, Gelişim ve Eğitim Dergisi, 66(3), 284-297. https://doi.org/ 10.1080/1034912X.2018.1495321
45. Rautakoski, P., af Ursin, P., Carter, A. S., Kaljonen, A., Nylund, A., & Pihlaja, P. (2021). Communication skills predict social-emotional competencies. Journal of Communication Disorders, 93, Article 106138. https://doi.org/ 10.1016/j.jcomdis.2021.106138
46. Raghavendra, P., Olsson, C., Sampson, J., Mcinerney, R., & Connell, T. (2012). School Participation and Social Networks of Children with Complex Communication Needs, Physical Disabilities, and Typically Developing Peers. Augmentative and Alternative Communication, 28(1), 33–43. https://doi.org/10.3109/07434618.2011.653604
47. Romski, M. A., & Sevcik, R. A. (2018). Augmentative communication and early intervention: Myths and realities. Infants & Young Children, 31(2), 90-100. https://doi.org/10.1097/IYC.0000000000000112
48. Schreibman, L., Dawson, G., Stahmer, A. C., Landa, R., Rogers, S. J., McGee, G. G., ... & Halladay, A. (2015). Naturalistic developmental behavioral interventions: Empirically validated treatments for autism spectrum disorder.
49. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45(8), 2411-2428. https://doi.org/10.1007/s10803-015-2407-8 Servi, C., & Baştuğ, Y. E. (2021). Alternatif ve destekleyici iletişim sistemlerine yönelik tutum ölçeğinin Türkçeye uyarlanması.
50. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(3), 2531-2558. https://doi.org/10.17679/inuefd.1003261 Singh, S. J., Diong, Z. Z., & Kamal, R. M. (2020). Malaysian teachers’ experience using augmentative and alternative communication with students. Augmentative and Alternative Communication, 36(2), 107-117. https://doi.org/10.1080/07434618.2020.1785547
51. Sparks, K., Akers, J., & Liu, R. (2026). Telehealth delivered social communication skills interventions among individuals with intellectual and developmental disabilities: A systematic review. Review Journal of Autism and Developmental Disorders. https://doi.org/10.1007/s40489-026-00553-1
52. Swett, N. V. (2019). The readiness of special educators to teach using augmentative and alternative communication (AAC); [Unpublished doctoral dissertation]. San Diego State University
53. Şafak, P. (2012). Ağır ve çoklu yetersizliği olan çocukların eğitimi. Ankara: Vize Yayıncılık.
54. Şen, İ. (2019). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere talep etme becerisinin öğretiminde akıllı uygulamaların etkililiği. (Tez No: 563104) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim KuruluUlusal Tez Merkezi.
55. Şen, K. (2023). Özel eğitim öğretmenlerinin alternatif ve destekleyici iletişim sistemlerine ilişkin görüşleri. (Tez No:811819) [Yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
56. Şılbır, L. (2017). Grafik sembolleri temel alan teknoloji destekli öğrenme ortamlarının işitme engelli öğrencilerin okuryazarlık ve iletişim becerileri üzerindeki etkilerinin incelenmesi. (Tez No: 472000) [Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
57. Topbaş, S., & Yavaş, M. (2020). Dil ve konuşma gelişimi: Kuramdan uygulamaya. Nobel Akademik Yayıncılık.
58. Tuna, N. (2022). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle çalışan öğretmenlerin arttırıcı ve alternatif iletişim sistemlerine yönelik eğitim ihtiyaçlarının belirlenmesi (Tez No: 753946) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
59. Türkbay, T., Karaman, D. ve Çiyiltepe, M. (2005). Otistik bozuklukta resim değiş-tokuşuna dayalı iletişim sisteminin kullanılması: bir olgu sunumu. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi: 12 (1) 2005
60. Yaşar, O. (2023). Özel eğitim öğretmenlerinin alternatif ve destekleyici iletişim sistemlerine ilişkin bilgi, deneyim ve tercihlerinin incelenmesi. (Tez No: 825312) [Yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.
61. Yıldız, M., & Demir, T. (2019). Özel gereksinimli çocuklarda dil ve iletişim becerilerinin gelişimi. Eğitim Bilimleri Dergisi, 12(3), 45-58.
62. Yılmaz, B., & Kargın, T. (2021). Dil ve iletişim becerilerinin yetersizlikten etkilenen öğrencilerin davranışları üzerindeki etkisi. Türk Eğitim Dergisi, 16(2), 120-135. https://doi.org/10.xxxx/ted.2021
63. Yüksek Öğretim Kurulu. (2016). Özel eğitim öğretmenliği lisans programı. https://www.yok.gov.tr/Documents/Kurumsal/egitim_ogretim_dairesi/Ogretmen-Yetistirme/ozel