Mukāshafa (Disclosure) and Mushāhada (Observation) as Knowledge Methods in the Illumination Philosophy of Shihāb al-Dīn al-Suhrawardī (d. 587/1191)

Yıl 2025, Sayı: 58, 229 - 247, 30.06.2025

Betül İzmirli

https://doi.org/10.17120/omuifd.1626913

https://izlik.org/JA28JS49FH

Öz

This study deals with the meanings that illuminative philosopher Shihāb al-Dīn al-Suhrawardī attributes to the concepts of mukāshafa (disclosure) and mushāhade (observation). These concepts are known both as Sūfī terms and as methods of acquiring knowledge in the Sūfī system. Suhrawardī’s philosophy of illumination, as an intermediate path between Tasawwuf and philosophy, combined these two disciplines. Therefore, there are obvious phenomena in her life and views that he focused on the theoretical side of Tasawwuf and experienced its practical side. He stipulates that the person who is a candidate to attain maˊrifa (gnosis) must first acquire the wisdom based on nazar (reasoning) and definitive evidence. After this, the person should turn to hikmat al-ishrāq (the wisdom of illumination), which consists of elements such as zawq (pleasure), mushāhade and mukāshafa. It is a deficiency to aspire to the second stage without passing the first stage. However, what is essential for a person to know Allah and get closer to Him is to rise in practical hikmat (wisdom) based on pleasure (zawq). In this respect, it is understood that Suhrawardī allocates a special place to the concepts of mukāshafa and mushāhada. The article consists of an introduction and three parts. In the introduction, Ishrāqiyya as a gnostic school is discussed. In the first part, Suhrawardī’s spiritual personality and the sources of his philosophy have been mentioned. In the second part, the philosopher’s understanding of knowledge and method is discussed. In the last chapter, the concepts of mukāshafa and mushāhada as Sūfī knowledge methods according to Suhrawardī have been analyzed. Semantic method and concept analysis have been used to determine the equivalent of the two words in question in the philosopher of Ishrāq.

Anahtar Kelimeler

Tasawwuf , Shihāb al-Dīn al-Suhrawardī , Mukāshafa (Disclosure) , Mushāhada (Observation) , Ishrāq

Şihâbüddîn Es-Sühreverdî’nin (Öl. 587/1191) İşrâk Felsefesinde Bilgi Yöntemi Olarak Mükâşefe ve Müşâhede

https://izlik.org/JA28JS49FH

Öz

Bu çalışma işrâkī filozof Şihâbüddîn es-Sühreverdî’nin, mükâşefe ve müşâhede kavramına yüklediği anlamları konu edinir. Bu kavramlar hem birer tasavvuf terimi hem de bilgiyi edinme metodu olarak bilinir. Sühreverdî’nin işrâk felsefesi tasavvuf ile felsefe arasında ara bir yol olarak bu iki disiplini telif ve mezcetmiştir. Dolayısıyla onun hayatında ve görüşlerinde tasavvufun teorik yönüne eğildiğine ve pratik yönünü de yaşadığına dair bariz görüngüler mevcuttur. Kendisi, mârifete ulaşmaya aday kişinin, öncelikle nazar ve kesin delile dayanan bahsî hikmeti tahsil ettikten sonra zevk, müşâhede ve mükâşefe gibi unsurlardan oluşan işrâk hikmetine yönelmesi gerektiği kanaatindedir. İlk aşamayı geçmeden ikinci aşamaya talip olmak eksikliktir. Ancak kişinin Allah’ı bilmesi ve ona yakınlaşması için esas olan, zevke dayalı amelî hikmette yükselmesidir. Bu bakımdan da Sühereverdî’nin mükâşefe ve müşâhede kavramlarına özel bir yer ayırdığı anlaşılmaktadır. Makale giriş ve üç bölümden müteşekkildir. Giriş bölümünde irfânî bir ekol olarak işrâkīlik ele alınmıştır. İlk bölümde Sühreverdî’nin mânevî kişiliğine ve felsefesinin kaynaklarına değinilmiştir. İkinci bölümde filozofun bilgi ve yöntem anlayışı işlenmiştir. Son bölümde ise Sühreverdî’ye göre tasavvufî bilgi yöntemi olarak mükâşefe ve müşâhede kavramları tahlil edilmiştir. Söz konusu iki kelimenin işrâk filozofundaki karşılığını tespit etmek için semantik yöntem ve kavram analizinden istifade edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Şihâbüddîn es-Sühreverdî , Mükâşefe , Müşâhede , İşrâk

Kaynakça

• Aydın, Fatih. “Şehrezûrî Düşüncesinde İnsanî Nefsin Yetkinliği”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/4 (Aralık 2014), 781-796.
• Aydın, Fatih. “Sühreverdi Düşüncesinde Bilginin İmkânı ve Değeri”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/2 (Aralık, 2020), 659-680.
• Baysal, Erkan. “Muhammed Âbid el-Câbirî’ye Göre İrfânîlerin Nübüvvet Anlayışları” BÜİFD V/10 (2017/2), 245-268.
• Bekiryazıcı, Eyüp. “Burhandan Keşf’e Yöneliş ya da Sühreverdî’de Bilginin Kaynağı Problemi” Ekev Akademi Dergisi 13/38 (Kış 2009), 103-114.
• Bekiryazıcı, Eyüp. “İşrakilik ve Sühreverdi’nin İşrak Felsefesinin Kaynakları”. Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni. Ed. Bayram Ali Çetinkaya. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
• Bulaç, Ali. İslam Düşüncesinde Din-Felsefe/Vahiy-Akıl İlişkisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
• Câbirî, Muhammed Âbid. Arap Aklının Oluşumu. Çev. İbrahim Akbaba. İstanbul: Mana Yayınları, 2019.
• Câbirî, Muhammed Âbid. Arap Aklının Yapısı. Çev. Burhan Köroğlu vd., İstanbul: Mana Yayınları, 2020.
• Chittick, William. Sufi’nin Bilgi Yolu: İbn-i Arabî’nin Metafiziğinde Hayal. çev. Ömer Saruhanlıoğlu, İstanbul: Okuyan Us Yayınları. 2. Basım, 2018.
• Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi: Başlangıçtan İbn Rüşd’ün Ölümüne I, çev. Hüseyin Hatemî. İstanbul: İletişim Yayınları. 8. Baskı, 2010.
• Çubukçu, İbrahim Agah. “Suhreverdi ve İşrakiye Felsefesi”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1-4 (Temmuz 1968), 177-200.
• Demir, Osman. “Yakīn”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2013), 43/271-273.
• Dînânî, Gulâm Hüseyin el-İbrâhîmî. İşrâku’l-fikrî ve’ş-şühûd fi felsefeti’s-Sühreverdî. Lübnan: Dârü’l-Hâdî, 1426/2005.
• Ebû Reyyân, Muhammed Ali. Târihü’l-fikri’l-felsefî fi’l-İslâm. İskenderiyye: Dârü’l-Mârifeti’l-Câmiıyye, 1986.
• Ebû Reyyân, Muhammed Ali. Usûlü’l-felsefeti’l-İşrâkıyye ınde Şihâbüddîn es-Sühreverdî. Kāhire: Mektebetü’l-İncilû’l-Mısrıyye, 1959.
• Erdoğan, Selami. “Kaynağı ve İslam Düşüncesine Katkısı Bakımından Nur Teorisi ve İşraki Felsefe”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/66 (Ekim 2019), 1289-1310.
• Fahri, Macit. İslam Felsefesi, Çev. Kasım Turhan. İstanbul: İklim Yayınları, 1987.
• Fazlıoğlu, İhsan. Fuzuli Ne Demek İstedi?, İstanbul: Papersense Yayınları, 6. Baskı, 2018.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İmlâ ala müşkili’l-İhya, thk. el-Lecnetü’l-Ilmiyye bi Merkezi Dâri’l-Minhâc li’d-Dirâsâti’t-Tahkīki’l-Ilmî. Cidde: Dârü’l-Minhâc, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. Mişkâtü’l-envâr, neşr. ve terc. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 4. Basım, 2020.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Munkızu mine’d-dalâl, thk. Mahmûd Baycu, Dımaşk: Dâru’t-Takva, 2. Baskı, 1992.
• Hanoğlu, İsmail. “İşrâkî Aydınlanmada Doğal Aklın İrfanî Özle Rasyonel Tekâmülü”, Journal of Islamic Research 30/1 (2019), 58-66.
• Herevî, Hâce Abdullah el-Ensârî. Tasavvufta Yüz Basamak: Menâzilü’s-sâirîn. çev. Abdurrezzak Tek, Bursa: Emin Yayınları, 2008.
• İbn Arabî, Muhyiddîn. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye, 9c. neşr. Muhammed Ali Beydûn. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1420/1999.
• İbn Hallikân. Ebü’l-Abbâs Şemseddin Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-aˊyân ve enbâu ebnâi’z-zaman. 8c. thk. İhsân Abbâs. Beyrût: Dâru Sâdır, tsiz.
• İbn Teymiyye, Takiyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. Minhâcü’s-Sünneti’n-Nebeviyye. 9c. thk. Muhammed Reşâd Sâlim, Riyâd: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye Neşriyat, 1406/1986.
• İsfahânî, Ebû Mansûr. Kitâbu Nehci’l-hâs. Şîrâz: Hankâh-ı Ahmedî Kütüphanesi, nr. 83; Tahrân: Tahrân Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, nr. 2919 f, 117-129.
• Kaya, Mahmut. “İşrâkıyye” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2001, 23/435-438. Kuşeyri, Abdülkerim. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi. Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 4. Baskı, 2003.
• Kutluer, İlhan. “İttisal”. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları. 2001, 23/484-485.
• Meçin, Mahmut. “Sühreverdi’nin Tanrı Tasavvuru: Nuru'l-Envar”, İlahiyat Araştırmaları Dergisi Sayı: 3 (Haziran 2015), 49-70.
• Nasr, Seyyid Hüseyin. Üç Müslüman Bilge. çev. Ali Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 1985.
• Sâcidî, Ali Muhammed. “Râbıta-yi Hoda bâ Nizâm-i Hestî ez Dîdgâh-i Hakīm-i Sühreverdî”. Neşriyye-yi Danişgede-yi Edebiyat u Ulûm-i İnsânî 48/194 (Bahar 1384), 41-77.
• Sagadeev, Taufic Ibrahim Arthur. Classical Islamic Philosophy. Moscow: Progress Publishers, 1990.
• Sühreverdî, el-Elvâhu’l-İmadiyye: Hikmet Levhaları. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
• Sühreverdî, Şihâbeddîn. “el-Meşâriˊ ve’l-Mutârahât: el-Ilmü’s-sâlis”, Mecmûa-yi Musennafât-ı Şeyh-i İşrâk. 4 c. tsh. ve thk. Henry Corbin. Tahran: Müessetü Mutâleât u Tahkīkat-i Ferhengî, 1372, 1/193-506.
• Sühreverdî, el-Meşâriˊ ve’l-Mutârahât: Tabiiyyât. thk. Necefkulî Habîbî. Tahran: y.y., 1393.
• Sühreverdî, Şihâbüddîn. “Fî hakîkati’l-aşk”, Mecmûa-yi Musennefât-i Şeyh-i İşrâk. 4 c. tsh. ve thk. Seyyid Hüseyin Nasr. Tahrân: Pejûheşgâh-ı Ulûm-i İnsânî ve Mütâleât-i Ferhengî, 1373.
• Sühreverdî, İşrak Felsefesi: Hikmetü’l-İşrâk, çev. Tahir Uluç. İstanbul: İz Yayıncılık, 3. Baskı, 2019.
• Sühreverdî, Şihâbüddîn. Kitâbü’t-Telvîhât: Hikmet Parıltıları, çev. Ahmet Kamil Cihan-Salih Yalın. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Sühreverdî, Şihâbeddin. Tasavvufun Kelimesi. thk. ve çev. Ahmet Kamil Cihan vd., İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017. Sünter, Emel. “Sühreverdî’ye Göre Arınmanın Felsefesi “İnsan Felsefesi ve Etik Yönüne Dair Bir Değerlendirme”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 24/1 (2020), 89-111.
• Şarkavî, Hasan. Muˊcemü Elfâzi’s-sûfiyye. Kahire: Müessesetü’l-Muhtâr, 1987.
• Taşköprüzade, Ahmed b. Mustafa. Miftâhu’s-saâde ve misbâhu’s-siyâde fî mevzûâti’l-ulûm. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1405/1985, 1/66-70.
• Teik, Ahmed. “Feyzu’l-envâr ınde’s-Sühreverdî el-Maktûl” Kilitbahir 18 (Mart 2021), 154-177.
• Turğay, Fatma. İşrâkî Felsefe Geleneğinde Misâl Âlemi: Sühreverdî Örneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Uludağ, Süleyman. İslâm Düşüncesinin Yapısı: Selef, Kelâm, Tasavvuf Felsefe. İstanbul: Dergâh Yayınları. 7. Baskı, 2012.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2. Baskı, 2005.
• Yalın, Salih. “Sühreverdî’nin El-Elvâhu’l-İmâdiyye Adlı Eseri Temelinde Fizik ve Metafiziğe İlişkin Görüşleri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi XLIII (2017/2), 263-292.
• Yenen, Halide. Sühreverdî Felsefesinde Epistemoloji. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
• Yenen, Halide. “Kendini Bilmekten Rabbini Bilmeye”. Sühreverdî. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. 2. Baskı, 2023.
• Yörükan, Yusuf Ziya. Şihabeddin Sühreverdî ve Nur Heykelleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî. Siyerü aʿlâmi’n-nübelâ. 25 c. thk. Beşşâr Avvâd Maʿruf-Muhyî Helâlü’r-Rehân. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, tsiz.
• Fazlıoğlu, İhsan. “XV. XVI. Yüzyıllarda İstanbul’da Felsefe Yapmak”, https://fazlioglu.blogspot.com/2018/07/ihsan-fazlioglu-15.-16.-yuzyillarda-istanbul-da felsefe-yapmak.html. 07.12.2024.