Basra Mektebinde Nahiv İhtilafları: Sîbeveyhi’e Yönelik Ahfeş ve Müberred’in Eleştirel Yaklaşımları

Yıl 2025, Sayı: 59, 491 - 516, 29.12.2025

Müfide Ağırkan

https://doi.org/10.17120/omuifd.1629559

Öz

Arap dili tarihi, dilin yapısal kurallarını belirleme sürecinde dil âlimlerinin görüş ihtilaflarıyla şekillenmiş bu tartışmalar, dil ilminin gelişimine zengin katkılar sunmaktadır. Çalışma, başta Basra ekolünün kurucu temsilcisi kabul edilen Sîbeveyhi ve onun el-Kitâb adlı eseri olmak üzere, nahiv ilminin klasikleşme sürecindeki temel tartışmaları göstermektedir. Sîbeveyhi’nin el-Kitâb’ı, Arap dilinin sistematik incelenmesinde merkezi bir rol üstlenmiş, Basra ekolünün kurucu temellerini atmış ve sonraki nesiller için bir dil otoritesi hâline gelmiştir. Çalışmada, ayrıca Sîbeveyhi’nin dil anlayışının öğrencileri tarafından nasıl yorumlandığı ve eleştirildiği ele alınmaktadır. Ahfeş el-Evsât, hocasının görüşlerine genel olarak bağlı kalmakla birlikte Kûfe ekolü tarafından desteklenen kıyas ve semâ konularında ona yönelik eleştiriler geliştirmiştir. Ebü’l-Abbâs Müberred ise gençlik yıllarında kaleme aldığı Mesâʾilü’l-galat adlı eserinde Sîbeveyhi’yi eleştirmiş, ancak ilerleyen dönemde ona karşı daha uyumlu bir yaklaşım benimsemiştir. Onun bu eleştirileri, İbn Vellâd’ın el-İntisâr adlı eseri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Yanı sıra çalışma, Sîbeveyhi ve Ahfeş arasındaki kıyas ve semâ konularındaki ihtilafları tarihsel yöntem ve metin çözümlemesi ile inceleyerek, bu tartışmaların nahiv ilmine olan katkılarını da ortaya koymayı amaçlamaktadır. Mevcut literatürde bu ihtilafların genel hatlarına odaklanılmış olup, mesele bazında detaylı incelemelerin sınırlı olduğu belirlenmiştir. Bu çalışma, Basra Mektebi çerçevesinde Ahfeş el-Evsât ve Müberred’in eleştirel yaklaşımlarını da ele alarak, dil meselelerini tarihî bağlamı içinde tahlil etmiş ve nahiv ilminin gelişimine yönelik daha kapsamlı bir bakış açısı sunmaktadır. Dolayısıyla çalışmada, Sîbeveyhi ve Basra ekolüne mensup öğrencileri arasındaki nahiv tartışmalarının, Arap dilinin kurallı ve sistematik bir ilim hâline gelmesinde belirleyici olduğunu ve bu ihtilafların dil ilminin gelişimine önemli katkılar sağladığı vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili Tarihi , Sîbeveyhi , Basra Ekolü , Ahfeş el-Evsât , Ebü’l-Abbâs Müberred.

Disputes in the Basra School of Grammar: The Critical Approaches of Al-Akhfash and Al-Mubarrad Toward Sībawayh

Öz

The history of the Arabic language has been shaped by disputes among grammarians concerning the establishment of structural rules, and these debates have made substantial contributions to the development of the discipline. This study highlights the central controversies that accompanied the process through which the science of syntax became a classical discipline, with particular attention to Sībawayh, the founding figure of the Basran school, and his seminal work al-Kitāb. As the first comprehensive and systematic treatment of the Arabic language, al-Kitāb played a pivotal role in consolidating the foundations of the Basran tradition and became an enduring authority in linguistics for subsequent generations. The research also examines how Sībawayh’s linguistic theory was interpreted and critiqued by his students. Al-Akhfash al-Awsaṭ, while generally loyal to his teacher’s positions, developed criticisms of Sībawayh in matters of qiyās (analogy) and samāʿ (attested usage), especially in connection with arguments supported by the Kufan school. Abū al-ʿAbbās al-Mubarrad, on the other hand, composed his early work, Masāʾil al-Ghalat, as a critique of Sībawayh, but later in his career adopted a more conciliatory stance towards him. These criticisms became the subject of Ibn Wallād’s al-Intiṣār, which systematically engaged with al-Mubarrad’s objections in defense of al-Kitāb. In addition, the study traces the disputes between Sībawayh and al-Akhfash on the interplay of qiyās and samāʿ through historical contextualization and textual analysis, thereby illustrating their contributions to the refinement of Arabic grammar. While existing scholarship has often addressed these disagreements only in broad outlines, detailed, case-based examinations remain relatively scarce. By focusing on the critical approaches of al-Akhfash al-Awsaṭ and al-Mubarrad within the framework of the Basran school, this study offers a more comprehensive perspective on the intellectual dynamics of early Arabic grammar. It concludes that the debates among Sībawayh and his Basran disciples were instrumental in transforming Arabic grammar into a disciplined and systematic science. Far from undermining authority, these disputes reinforced and enriched the methodological principles of the tradition, ensuring its continued vitality and expansion.

Anahtar Kelimeler

History of the Arabic Language , Sibawayh , Basra School , Ahfes al-Awsat , Abu

Kaynakça

• Assâf, Esma bintü Muhammed. “el-Galatu fî Kitâbi Sîbeveyhi”. Mecelletü'l-Ulûmi't-Terbeviyye ve'd-Dirâsâti'l-İnsâniyye 5/12 (Eylül 2020). 372-405.
• Bernards, Monique. Changing Traditions: al-Mubarrad’s Refutation of Sībawayh and the Sub-sequent Reception of the Kitāb. Leiden: Leiden, 1997.
• Cezûlî, Ebû Musa İsa b. Abdilazîz. el-Mukaddimetü’l-Cezûliyye fi’n-nah. thk. Şaban Abdül-vahhâb. Kahire: Dârü’l-Gaddi’l-Arabî, ts.
• Durmuş, İsmail. “Müberred”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/430-433. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Ebû Hayyân, Muhammed el-Endelusî. İrtişâfu’d-Darb min Lisâni’l-Arab. thk. Receb Osman Muhammed. Kahire: Mektebetü'l-Hâncî, 1418/1998.
• Esterâbâdî, Radıyyüddîn Muhammed b. El-Hasen. Şerhu Şâfiyet İbnü’l-Hâcib. Thk, Muhammed Nur vd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1395.
• Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. Ta‘lîka alâ Kitâbi Sîbeveyhi. thk. ‘Ivad b. Ah-med. y.y.: b.y., ts.
• Fehmî, Mahmut. İlmü’l-lugatü’l-Arabiyye. Kahire: Dârü Garîb, ts.
• İbn ʿAsfûr, Ebü’l-Hasen Ali b. Mu’min el-İşbîlî. Darâʿirü’ş-Şiʿr. thk. İbrahim Muhammed. Bey-rut: Dârü’l-Endelüs, 1980.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Hasâis. thk. Abdulhamid el-Hindâvî. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1429.
• İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Ali el-Mürsî. el-Muhassas. thk. Halil İbrahim. Beyrut: Dârü İhyâü’t-Türâsi’l-Arabî, 1996. İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1417.
• İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. Es-Serî En-Nahvî. el-Usûl Fi’n-Nahv. thk. Muhammed Osman. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1430.
• İbn Vellâd, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-İntisâr li-Sîbeveyhi ale’l-Muberred. thk. Zu-heyr Abdülmuhsin. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
• İbn Verrâk, Ebü'l-Hasan Muhammed. İlelü'n-nahv. thk. Mahmud câsim. Riyad: Mektebetü'e-Rüşd, 1999.
• İbn Yaîş, Ebü’l-Bekâ b. Ali el-Halebî. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. thk. Emil Bediî Yakub. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
• Kılıç, Hulusî. “Basriyyûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/117-118. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Kılıç, Hulusi. “Kûfiyyûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/345. Ankara: TDV Ya-yınları, 2002.
• Mahlûf, Muhammed b. Ömer b Ali İbn Sâlim. Şeceretü’n-Nûr ez-Zekiyye fî Tabakâti’l-Mâlikiyye. thk. Abdülmecîd Hıyâlî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Muktedab. thk. Mu-hammed Abdülhalik. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, ts.
• Murâdî, Ebû Muhammed b. Kasım b. Abdullah. el-Cenâ’d-Dânî fî Hurûfi’l-Meânî. thk. Mu-hammed Nedîm Fâzıl Fahreddîn Kabâve. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413.
• Nâzıru’l-Ceyş, Takiyyuddîn Abdurrahman et-Teymî. Temhîdu’l-kavâ‘id bi şerhi Teshîli’l-fevâ‘id. thk. Ali Muhammed Fahir vd. Kahire: Dârü's-Selâm, 1428.
• Neccâr, Muhammed Abdülaziz. Dıyâ'üs-sâ'il ilâ 'evdahi'l-mesâlik. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
• Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “İbn Dürüsteveyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/420. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
• Özel, Ahmet. “İbn Vellâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. ek-1/604-605. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, Gözden Geçirilmiş 2. Basım., 2020.
• Rufû‘, Âtıf Talib Abdüsselam. “İtirazâtü’l-Müberred ’alâ Sîbeveyhi elletî lem tüzker fî Kitâbi’l-İntisâr li-İbn Vellâd (v. 332 h.): Cem‘an ve Dirâse”. Mecelletü’l-Ulûmi’l-Arabiyye 69 (2023), 13-102.
• Seyyid Ahmed, Ahmed b. İbrahim. el-Hilâf beyne Sîbeveyhi ve el-Ahfeş. Kahire, Mısır: Dârü’t-Tıbâ‘ati’l-Muhammediyye, 1988. https://palstinebooks.blogspot.com Sîbeveyhi. el-Kitâb, ts.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osman b. Kanber el-Harişi. el-Kitâb. Kahire: Müessesetü’l-A’lemî, 1989.
• Sîrâfî, Ebû Saîd Hasan. Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi. thk. Ahmed Hasan Mehdalî ve Ali Seyyid Ali. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
• Sîrâfî, Ebû Saîd Hasan. Şerhu ebyâti Sîbeveyhi. thk. Muhammad Ali. Mısır: Dârü’l-Fikr, 1974.
• Süleyman, Def‘ullah Abdullah. “el-Hilâf beyne Sîbeveyhi ve el-Müberred”. Mecelletü Murâcaât 16/1 (1410), 116-143.
• Şensoy, Sedat. “Rummânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/242-244. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
• Tâî, Ebû Abdillâh Cemâlüddîn b. Mâlik. Şerhu Teshîlü’l-fevâʾid ve tekmîlü’l-makâsıd. thk. Mu-hammed Bedevî. Kahire: Dârü'l-Kâtib el-Arabî, 1410.
• Yemânî, Abdurrahman b. Yahyâ. el-Latîfetü’l-bekriyye. Üsâme el-Hâzimî. Mekke: Dârü Âlemü’l-Fevâid, 1434.
• Yıldız, Musa. “Zeccâcî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/175-176. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Zeccâcî, Ebü’l-Kasım Abdurrahman b. İshak en-Nihâvendî. Ahbâru Ebü’l-Kâsım ez-Zeccâcî, thk. Abdülmuhsin el-Mubârak. Bagdat: Dârü’r-Raşîd, 1980.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kasım Cârullah. el-Mufassal fî sınâ‘ati’l-i’râb. thk. Ebû Ali Mulahham. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1993.
• Zübeydî, Ebû Bekir. Tabakâtü’n-nahviyyîn ve’l-lugaviyyîn. thk. Muhammed Ebü'l-Fadl. Kahire: Dârü'l-Maârif, ts.