Orta Çağ Yahudi Tüccarları Radhanitler Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Sayı: 59 , 725 - 749 , 29.12.2025

Harun Yılmaz

https://doi.org/10.17120/omuifd.1630566

https://izlik.org/JA58AA82ZF

Öz

Abbasîler döneminde posta ve istihbarattan sorumlu olan İbn Hurdazbih’in (ö. 300/912-13) Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik adlı eserinde kendilerinden “Radhanitler” olarak bahsedilen Yahudi tüccarlar, 8. ve 9. yüzyıllarda Batı Avrupa’dan Çin’e kadar ticarî maksatlarla seyahat etmişlerdir. Bu uzun seyahatlerinde Orta Çağ Avrupa’sında Karolenj Hanedanlığı’nın yönetimindeki Frank Krallığı ile İslam dünyasına hâkim olan Abbâsîler döneminde sahip oldukları avantajlardan yararlanmışlardır. Batı’dan Doğu’ya ve Doğu’dan Batı’ya köle, hadım edilmiş hizmetçiler, ipek kumaş, kürk, misk, kâfur ve tarçın gibi muhtelif malların ve baharatların ticaretini yapmışlardır. Batı’dan Doğu’ya ticaret ağları kurmuşlar ve böylece dünyanın farklı yerlerine kolay bir şekilde girip çıkmışlardır. O dönemin yöneticileri, Yahudilerin sahip olduğu avantajlardan hem ekonomik hem de diplomatik olarak yararlanmışlardır. Dolayısıyla Radhanitlerin kim olduğu ve dünya ticaretinde nasıl bir rol oynadıkları önem arz etmektedir. Bu çalışmada Radhanitlerin kökeni, ticarî faaliyetleri, alım-satım yaptıkları mallar, kullandıkları ticaret güzergâhları, iktidarla olan ilişkileri, devletler arasında çıkan krizlerle nasıl başa çıktıkları ve dünya ticaretindeki rolleri hakkında bilgi verilecektir.

Anahtar Kelimeler

Ticaret , Tüccar , Frank Krallığı , Abbasiler , Radhanitler

A Study on Medieval Jewish Merchants The Radhanites

https://izlik.org/JA58AA82ZF

Öz

Jewish merchants, referred to as “Radhanites” in Ibn Khordadbeh’s (d. 300/912-13 A.D.) Kitâb al-Masâlik wa’l-Mamâlik, who was in charge of postal and intelligence during the Abbâsîd period, traveled from Western Europe to China for commercial purposes in the 8th and 9th centuries, using different routes. In their long travels, they took advantage of the advantages they had during the rule of the Frankish Kingdom under the Carolingian Dynasty in medieval Europe and the Abbâsîds who dominated the Islamic world. From the West to East and vice versa, they traded slaves, castrated servants, silk fabrics, furs, various goods and spices such as musk, camphor and cinnamon. They established trade networks from the West to the East and thus easily moved in and out of different parts of the world. The rulers of the time took advantage of the Jewish advantages both economically and diplomatically. It is therefore important who the Radhanites are and what role they play in the world trade. This study will provide information about the origins of the Radhanites, their commercial activities, the goods they traded, the trade routes they used, their relations with power, how they dealt with crises between states and their role in world trade.

Anahtar Kelimeler

Trade , Trader , Frankish Kingdom , Abbasids , Radhanites

Kaynakça

• A., I. “Gaon”. The Encyclopedia Britannica. 11/455. New York: 1911.
• Abrahams, Israel, Jewish Life in the Middle Ages, New York: The Jewish Publication Society of America, 1973.
• Arslantaş, Nuh. Abbasîler ve Fatımîler Döneminde Yahudiler (132-656/750-1258). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
• Arslantaş, Nuh. “Re’sülcâlût”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/5-6. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Arslantaş, Nuh. “Abbasîler Döneminde Yahudilerin Temel Eğitim Kurumları: Bet Ha-Seferler ve Beytülmidraslar”. Belleten 78/282 (Ağustos 2014), 435-474. https://doi.org/10.37879/belleten.2014.435.
• Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı, 2010.
• Bareket, Elinoar. “Radhanites”, Medieval Jewish Civilization: An Encylopedia, ed. Norman Roth. 558-561. New York: Routledge, 2003.
• Bauer, Susan Wise. Ortaçağ Dünyası. çev. Mehmet Moralı. İstanbul: Alfa Yayınları, 2014.
• Benjamin, Tudelalı – Petachia, Ratisbonlu. Ortaçağda İki Yahudi Seyyahın İslam Dünyası Gözlemleri. çev. Nuh Arslantaş. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2009.
• Bozkurt (Dalgan), Gamze. Karolenj Krallığı. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Brutzkus, J. “Trade with Eastern Europe, 800-1200”. The Economic History Society, 13/1/2 (1943), 31-41.
• Câhiz, Ebu Osman Amr b. Bahr. el-Muhtâr fi’r-Red ale’n-Nasârâ. thk. Muhammed Abdullah eş-Şerkâvî. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1991.
• Catlos, Brian. “Saqaliba”. The Historical Encyclopedia of World Slavery. 2/565-566. California: ABC-CLIO, 1997.
• Demirci, Mustafa. “Sevâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/576-578. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Demirkent, Işın. “Franklar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/173-176. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• E., A. – B., W. “Gaon”. The Jewish Encyclopedia. 5/568-570. New York and London: 1912.
• Ebû Yûsuf. Kitâbü’l-Harâc. thk.Mahmud el-Bâcî, Tunus: Dâr Buselâme, 1984.
• Gil, Moshe. “The Radhanite Merchants and the Land of Radhan”. JESHO. 17/3 (September 1974), 299-328. https://doi.org/10.2307/3632174
• Goitein, S. D. Letters of Medieval Jewish Traders. Princeton: Princeton University, 1973.
• Goitein, S. D. Dirâsât fi’t-Târîhi’l-İslâmî ve’n-Nuzumu’l-İslâmiyye. çev. Atiyye el-Kavsî. Kuveyt: Vekâletü’l-Matbûât, 1980.
• Goitein, S. D. A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza. 1. Cilt. London: University of California, 1999.
• Goitein, S. D. Yahudiler ve Araplar: Çağlar Boyu İlişkileri. çev. Nuh Arslantaş ve Emine Buket Sağlam. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
• Graetz, Heinrich. History of Jews. 3. Cilt. Philadelphia: 1894.
• Gürkan, Salime Leyla. “Yahudilik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/187-197. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• ha-Bavli, Natan. Seder ʿOlam Zuta: Dünyanın Kısa Tarihi-İslamî Dönemde Kaleme Alınan İlk İbranîce Kronik. çev. Nuh Arslantaş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
• Hamevî, Şihâbeddin Ebî Abdullah Yâkût. “el-Farama”. Mu’cemu’l-Büldân. 4/255-256. Beyrut: Dâru Sâdır.
• Hamevî, Şihâbeddin Ebî Abdullah Yâkût. “Saqleb”. Mu’cemu’l-Büldân. 3/416. Beyrut: Daru Sâdır.
• Hamevî, Şihâbeddin Ebî Abdullah Yâkût. “es-Sevâd”. Mu’cemu’l-Büldân. 3/272-275. Beyrut: Dâru Sâdır.
• Hamevî, Şihâbeddin Ebî Abdullah Yâkût. “el-Câr”. Mu’cemu’l-Büldân. 2/92-94. Beyrut: Dâru Sâdır.
• el-Hâşimî, Rıda Cevad. “Basra Körfezi’nde Eski Ticarî Faaliyetler ve Bu Faaliyetlerin Medeniyete Tesirleri”. çev. Abdulhalik Bakır. Ortaçağ Tarih ve Medeniyetine Dair Çeviriler I. 433-466. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 2004.
• Heyd, W. Yakın-Doğu Ticaret Tarihi, çev. Enver Ziya Karal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2000.
• Hudûdü’l-Âlem Mine’l-Meşrik ile’l-Mağrib. çev. Yusuf el-Hâdî. Kahire: ed-Dâru’s-Sekâfiyye li’l-Neşr, 2002.
• İbnü’l- Fakîh. Muhtasaru Kitâbü’l-Büldân. Leiden: Brill. 1302.
• İbn Havkal, Ebu’l-Kâsım Muhammed. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. Leiden: E. J. Brill. 1873.
• İbn Hurdazbih. el-Mesalik ve’l-Memâlik. Leiden: Brill. 1889.
• İbn Hurdazbih. Yollar ve Ülkeler Kitabı. çev. Murat Ağarı. İstanbul: Kitabevi, 2008.
• İlhan, Sinan. Fetihten Murâbıtlar Dönemine Kadar Endülüs’te Yahudiler (711-1091). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
• Kavsî, Atiyye. Ticâretü Mısr fî’l-Bahri’l-Ahmer münzü Fecri’l-İslâm Hattâ Sukûtu’l-Hilafe Abbâsîyye. Kahire: Dâru’n-Nahda el-Arabiyye, 1976.
• Keller, Werner, Diaspora: The Post-Biblical History of the Jews. London: Pitman Publishing, 1971.
• Kodaman, Bayram - İpek, Nedim. “Yahudilerin Filistin’e Yerleştirilmeleriyle İlgili Olarak II. Abdülhamid’e 1879’da Sunulan Lâyiha”. Belleten 57/219 (Ağustos 1993), 565-580. https://doi.org/10.37879/belleten.1993.565
• Korn, Bertram Wallace. “Slave Trade”. Encyclopaedia Judaica.14/1660-1664. Jerusalem: Macmillan, 1971.
• el-Makdisî, Ebu Abdullah Muhammed bin Ahmed. Ahsenü’t-Tekâsîm fî Ma’rifeti’l-Ekâlîm. Leiden: Brill, 2. Baskı, 1906.
• Lombard, Maurice. The Golden Age of Islam. trans. Joan Spencer. Princeton: Markus Wiener Publishers, 2009.
• Makrîzî, Ahmed b. Ali. el-Mevâiz ve’l-İtibâr bi-Zikri’l-Hıtat ve’l-Âsâr. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Ilmiyye, 1998.
• Meltzer, Milton. Slavery-From the Rise of Western Civilization to the Renaissance. New York: Cowles Book Company, 1971.
• Pellat, Ch. “Al-Radhaniyya”. The Encyclopaedia of Islam, ed. C. E. Bosworth vd. 8/363-367. Leiden: E. J. Brill, 1995. Pirenne, Henri. Mohammed and Charlemagne. New York: Meridian Books, Third Printing, 1959.
• Rabinowitz, L. “The Routes of the Radanites”. The Jewish Quarterly Review. University of Pennsylvania Press. 35/3 (Ocak 1945), 251-280. https://doi.org/10.2307/1452187
• Salâhî, Mehmed. “Fersah/ Ferseng”, Kâmûs-ı Osmânî. 4/184. İstanbul: Mahmûd Bey Matbaası, 1322.
• Samî, Şemseddin. “Farama”, Kâmûsu’l-A’lâm. 5/3396. İstanbul: Mihran Matbaası, 1896.
• Samî, Şemseddin. “Cidde”, Kâmûsu’l-A’lâm, 3/1774. İstanbul: Mihran Matbaası, 1891.
• Schaeder, H. H. “Sawâd”. The Encyclopaedia of Islam. ed. C. E. Bosworth vd. 9/87. Leiden: Brill, 1997.
• Stillman, Norman A. The Jews of Arab Lands: A History and Source Book. Philadelphia: The Jewish Publication Society of America, 1979.
• Sümer, Faruk. “Tokuz Oğuzlar”. İslam Ansiklopedisi. 12(1)/420-427. İstanbul: MEB, 1979.
• Şeşen, Ramazan. İbn Fadlan Seyahatnamesi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2010.
• Özcan, Azmi. “Sind”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/242-244. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• The Periplus of the Erythraean Sea. trans. Wilfred H. Schoff. New York: Longmans, Green And Co., 1912.
• Tâcir, Süleyman. Doğunun Kalbine Seyahat: Çin ve Hind Ülkeleri Hatıraları ve İlaveleri. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2012.
• Tudeyli, Râbî Bünyamin b. Yune. Rıhletü Bünyamin et-Tudeyli 1165-1173, çev. Azra Haddâd. Abu Dabi: el-Mücemmaʿ es-Sekâfî, 2002.
• Ülgen, Pınar. Ortaçağ’da Avrupa’da Kölelik. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2013.
• Vida, G. Levi Della. “Emeviler”. İslam Ansiklopedisi. 4/246. İstanbul: MEB.
• Yakûbî, Ahmed bin Ebî Yakûb İshâk. Kitâbü’l-Büldân. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiye, 2002.