مَوقفُ الفقيهِ الحنفيّ حُسام الدّين السّغناقيّ من التعليل النحوي من خلال كتابَيه المُوصّلِ والنّجاحِ

Yıl 2025, Sayı: 59, 643 - 656, 29.12.2025

Khattab Khattab

https://doi.org/10.17120/omuifd.1636573

Öz

تتنوعُ طرائقُ تفسيرِ الظواهرِ اللغويّةِ لدى المُشتغلينَ باللغة، فمنهم من يُفسّرها تفسيرًا ظاهريّا مُحتجّاً بقول جمهور اللغويين: هكذا قالتْ العربُ، ومنهم الذي يبحثُ عن أصلٍ لغويٍّ جامعٍ مبيّنًا به علّةَ تلك الظاهرة وعلّةَ عِلّتها، فبدت القواعدُ عند الفريق الأول جامدةً، وبدت القواعدُ ذاتها عند الفريق الثاني مرنةً ولها تأثير إيجابيّ في تيسيرِ فهمِ الطلابِ قواعدَ الّلغةِ العربيّةِ.
وقد اخترتُ فقيهاً حنفيّاً عُني بتعليل الظّواهر اللغويّة من خلالِ كتابيه الموصّل في شرحِ المفصّلِ في النّحو للزمخشريّ والنّجاحِ التالي تِلو الـمراح في الصرف؛ إذِ انفردَ السغناقيّ بنحو اثنتَي عشرةَ عِلّةً يُعدّ كلٌّ منها أصلاً يُقاس عليه كما أنها تعبر عن طريقةٍ تفاعليّة متميّزة لإفهام الطالبِ لا تقل أهمّية عن الطرائق التي ينادي بها تربويّو العصر الحديث.
مشكلةُ الدراسةِ: الوصول إلى مواطن الاستشهاد عند السغناقي في كتابيه الموصل في شرح المفصل والنجاح التالي تلو المراح وتحليلها لاستنباط ما يُشير إليه من أصل لغويّ أو علّة لظاهرةٍ لغويّة، وقد استغرق هذا وقتا وجهدا في سبيل تحقيق الهدفِ من المقالةِ وهو بيانُ موقفِ الفقيهِ الحنفيّ من الأصولِ اللغويّةِ التقليديّة وانفراده بأصول أخرى من بُنيّات أفكاره، إضافة إلى الاستفادة من طريقته -تعليله الظواهرَ اللغويّة- في تيسير فهم القواعد لطلاب اللغة العربيّة سواء من الناطقين بها أو بغيرها.

Anahtar Kelimeler

الظواهر اللغويّة , طرائق التعليل , علّة العلّة , الأصولُ اللغويّة , التعليم التفاعليّ

Grammatical Reasoning According to the Hanafi Jurist Husam al-Din al-Sighnaqi Through His Two Books: Al-Mawsil and Al-Najah.

Öz

The methods of interpreting linguistic phenomena vary among linguists. Some explain them in a superficial manner, relying on the authority of the majority by saying: "This is how the Arabs spoke." Others search for a comprehensive linguistic origin, clarifying the cause of the phenomenon and even the cause of that cause. Thus, grammatical rules appeared rigid to the former group, while the same rules appeared flexible and positively impactful in facilitating students’ understanding of Arabic grammar to the latter group. I have chosen a Hanafi jurist who paid special attention to the reasoning behind linguistic phenomena in his two books: Al-Mawsil—a commentary on Al-Mufassal in grammar by Al-Zamakhshari—and Al-Najah, which follows Al-Marah in morphology. Al-Sighnaqi uniquely identified around twelve causes, each of which serves as a foundational principle that can be analogized upon. His approach also represents a distinctive interactive method to help students understand, which is no less significant than the techniques advocated by modern educators.
Research Problem: The study aims to identify and analyze Al-Sighnaqi’s citations in Al-Mawsil and Al-Najah to extract the linguistic principles or causes he refers to behind linguistic phenomena. This required considerable time and effort to achieve the article’s goal: to clarify the Hanafi jurist’s stance on traditional linguistic foundations and his unique derivation of other foundational principles from his own thought structure. The study also seeks to benefit from his method of reasoning about linguistic phenomena to facilitate grammar comprehension for learners of Arabic, whether native speakers or not.

Anahtar Kelimeler

Linguistic phenomena , methods of explanation , underlying cause , linguistic foundations

el-Muvassal ve en-Necâh Adlı Eserleri Özelinde Hanefi Fakihi Hüsameddin es-Siğnâki'nin Nahiv İlmindeki Konumu

Öz

Dil bilimciler, dilsel fenomenleri yorumlama konusunda farklı yaklaşımlar benimsemektedir. Kimi dilciler, dilin kurallarını sabit ve değişmez olarak kabul ederek “Araplar böyle söylemiştir” ilkesiyle açıklarken, bazıları ise bu fenomenlerin kökenine inerek, onların altında yatan sebepleri (illetleri) ve hatta sebeplerin sebeplerini (illetlerin illetlerini) ortaya koymaya çalışmaktadır. İlk yaklaşım dil kurallarını durağan kılarken, ikinci yaklaşım kuralların esnek ve yorumlanabilir olduğunu göstermekte böylece Arapça dil bilgisi kurallarının öğrenimini kolaylaştırmaktadır. Bu çalışmada, Hanefî fakihi Sığnâkî'nin, dilsel fenomenleri gerekçelendirme yöntemleri incelenmiştir. Sığnâkî, el-Muvassal adlı nahiv kitabı ve en-Necâh et-Tâli Tilve’l-Merâh adlı sarf kitabında yaklaşık on bir illet ortaya koymuş ve bunları nahiv kurallarının anlaşılmasını kolaylaştıran kıyaslanabilir ilkeler olarak sunmuştur. Bu ilkeler, modern pedagojik yaklaşımlara benzer şekilde etkileşimli ve analitik bir öğrenme yöntemi sunmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, Sığnâkî’nin söz konusu eserlerindeki istişhâd noktalarını belirleyerek, onun benimsediği dilsel ilkeleri analiz etmek ve gerekçelendirme (ta’lîl) yöntemlerini ortaya koymaktır. Araştırma, Hanefî fakihinin geleneksel dilsel ilkelere bakışını değerlendirirken, onun özgün fikirlerinden doğan yeni ilkeleri de incelemektedir. Ayrıca, Sığnâkî’nin dilsel fenomenleri gerekçelendirme yönteminin, Arap dili kurallarının öğretimini kolaylaştırmadaki rolü değerlendirilmiş ve hem ana dili Arapça olan hem de olmayan öğrenciler için uygulanabilirliği ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Dilsel fenomenler , ta’lîl yöntemleri , illetin illeti (sebebin sebebi) , dilsel ilkeler , etkileşimli eğitim.

Kaynakça

• Kaynakça Âmidî, Ebü’l-Hasen Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Mektebi’l-İslâmî, 2. Basım, 1402 /1982.
• Bahsîn, Yakub b. Abdülvehhab b. Yusuf. et-Tahrîc inde’l-fukahâi’l-usûliyyîn. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1414/1994.
• Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ubeydillâh el-Enbârî. el-İğrâb fî cedeli’l-İ‘râb ve luma‘ü’l-edille fî usûli’n-nahv. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1971.
• Enbârî, Ebü’l-Berekât. el-İnsâf fî mesâili’l-hilâf beynü’n-nahviyyîn el-Kûfiyyîn ve’l-Basriyyîn. 2 cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
• Halîfe, Mustafa b. Abdullah Hacı. Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütübi ve’l-fünûn. 2 Cilt. Mektebetü’l-Müsenna, ts.
• Hamavî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Hasenî (el-Hüseynî) el-Hamevî el-Mısrî. Mu‘cemü’l-buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Hassâis. 3 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyye li’l-Kitâb, 4. Basım, ts.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. 8 cilt. Beyrut: Dârü’l-Âfâk el-Cedîde, ts.
• İbn Yaîş, Ebü’l-Bekā Muvaffakuddîn Yaîş b. Alî b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî el-Halebî. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• İbnü'l-Verrâk, Ebü’l-Hüseyn (Ebü’l-Hasen) Muhammed b. Sa‘d el-Verrâk. İlelü'n-nahv. Riyad: Mektebetü'r-Rüşd, 1999.
• Îd, Muhammed. Usûlü’n-nahvi’l-Arabî fî nazari’n-nuhât ve ra’yü İbn Madâ fi Davi İlmi’l-Luğa el-Hadîs. Mısır: Âlemü’l-Kütüb, 1989.
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müsenna, ts.
• Kerem, Yûsuf. Târîhu’l-felsefeti’l-Yûnâniyye. Kahire, 2012.
• Halid Hallaf, Et-Temâsuku’n-Nassiyyu ve Vahdetu’l-Binâ’i fî’n-Nassi’ş-Şi’riyyi. Ankara: İlahiyat, 1. bs., 2023.
• Muhyiddîn el-Hanefî, Abdulkadir b. Muhammed b. Muhammed b. Nasr Allah bin Salim b. Ebu'l-Vafa el-Kureşî. el-Cevâhirü’l-mudiyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. 2 Cilt. İran: Mîr Muhammed Kitâb Hânesi, ts..
• Sağnâkî, Hüseyin bin Ali bin Haccac bin Ali el-Sağnakî. el-Mevsıl fî Şerhi’l-Mufassal. 2 Cilt. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 1998.
• Sağnâkî, Husâmüddîn. el-Vâfî fî Usûli’l-Fıkh. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 1997.
• Sağnâkî, Husâmüddîn. en-Necâhü’t-tâlî tilve’l-merâh. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 1414/1994.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed es-Sehâvî. ed-Dav’u’l-lâmi‘ li-ehli’l-karni’t-tâsi‘. 6 Cilt. Beyrut: Dâr Mektebetü’l-Hayât, ts.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-Süyûtî eş-Şâfiî. Bugyetü’l-vuât fî tabakâti’l-luğaviyyîn ve’n-Nuhât. 2 Cilt. Lübnan: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs eş-Şâfiî. er-Risâle. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evladuh, 1938. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî ez-Zerkeşî eş-Şâfiî. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1975.
• Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris ez-Ziriklî ed-Dımaşkī. el-A‘lâm: Kâmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâi mine’l-Arab ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 3. Basım, 2002.