Arapça Deyimlerin Türkçeye Çevirisinde Karşılaşılan Edimbilimsel Sorunlar ve Çözüm Yolları

Öz

Bu çalışmada, Arapça deyimlerin Türkçeye çevirisi sürecinde karşılaşılan edimbilimsel sorunlar ve bu sorunlara yönelik çözüm önerileri, dilbilimsel ve çeviribilimsel bir perspektifle ele alınmaktadır. Deyimlerin, salt dilsel birimler olmanın ötesinde, kültürel, sosyal ve tarihsel bağlamı da içeren karmaşık anlam yapıları olduğu ve bu durumun, çeviri sürecinde çeşitli güçlükler yarattığı kabulünden hareket edilmektedir. Çalışma kapsamında, öncelikle Arapça ve Türkçe arasındaki kültürel farklılıklar, mecazî anlamlardan kaynaklanan sorunlar, anlamsal uyumsuzluklar ve hedef kitleye uygunluk gibi edimbilimsel sorunlar örnekler üzerinden incelenmektedir. Ardından, bu sorunların üstesinden gelmek için kullanılabilecek başlıca çeviri stratejileri değerlendirilmektedir. Çalışmanın temel bulguları, Arapça deyimlerin Türkçeye çevirisinde, anlamsal eşdeğerliği sağlamanın yeterli olmadığını, deyimin kültürel bağlamını, kullanım sıklığını, üslubunu ve pragmatik işlevini de dikkate almanın zorunlu olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, başarılı bir deyim çevirisi için, çevirmenin hem kaynak dilin hem de erek dilin dilsel ve kültürel özelliklerine vâkıf olması, edimbilimsel duyarlılığa sahip olması ve bağlama uygun çeviri stratejilerini seçebilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Çalışma, Arapça-Türkçe çeviri alanında çalışan çevirmenlere, deyim çevirisinin zorlukları ve çözüm yolları hakkında kapsamlı bir bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Türkçe
• Deyim
• Çeviri
• Edimbilim.

Pragmatic Problems and Solutions in Translating Arabic Idioms into Turkish

Öz

This study addresses the pragmatic challenges involved in translating Arabic idioms into Turkish and proposes solution-oriented approaches within the framework of linguistic and translational studies. It asserts that idioms are not merely linguistic constructs, but intricate expressions imbued with cultural, social, and historical nuances, which inherently complicates the translation process. The study examines pragmatic issues such as cultural disparities between Arabic and Turkish, difficulties arising from metaphorical interpretations, semantic mismatches, and the alignment with the target audience, all illustrated through concrete examples. Furthermore, it evaluates key translation strategies aimed at effectively overcoming these challenges. The findings of this study reveal that attaining mere semantic equivalence is insufficient when translating Arabic idioms into Turkish. It is imperative to consider the cultural context, frequency of usage, stylistic subtleties, and pragmatic functions embedded within these idioms. Consequently, the study concludes that successful idiomatic translation demands a translator who possesses profound knowledge of the linguistic and cultural intricacies of both the source and target languages, demonstrates advanced pragmatic competence, and skillfully employs contextually appropriate translation strategies. This research aims to provide translators specializing in Arabic-Turkish translation with a comprehensive and analytical framework for understanding the complexities of idiom translation, while offering viable strategies to navigate these challenges effectively.

Anahtar Kelimeler

• Arabic
• Turkish
• Idiom
• Translation
• Pragmatics.

Kaynakça

1. Akyüz, Yusuf. Arap Dilinde Edimbilimin Kökenleri. Ankara: Sonçağ Akademi, 1. Basım, 2023.
2. Akyüz, Yusuf. “Arap Dilinde Muktezây-ı Hâl ve Önvarsayım İlişkisi”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 59 (30 Haziran 2023), 98-109. https://doi.org/10.5152/ilted.2023.23313
3. Akyüz, Yusuf. “Bir Çeviri Sorunsalı Olarak Kur’ân’da Geçen İşaret İsimlerinin Gösterim Türleri Bağlamında Yorumlanması”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/48 (15 Aralık 2023), 427-458. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1350105
4. Akyüz, Yusuf. “Söz Edimleri ve Arap Dilinde Emretme Edimsözü Yapıları”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (30 Aralık 2023), 881-900. https://doi.org/10.14395/hid.1333155
5. Anânî, Muhammed. Fennu’t-terceme. Kahire: eş-Şeriketu’l-Misriyyetu’l-‘Âlemiyyetu li’n-Neşr, 5. Basım, 2000. el-Askerî, Ebû Hilâl Hasan b. Abdillah b. Sehl. Cemheretü’l-ems̱âl. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
6. el-Askerî, Ebû Hilâl Hasan b. Abdillah b. Sehl. Kitâbü’ṣ-ṣınâʿateyn: el-kitâbe ve’ş-şiʿr. thk. Ali Muhammed el-Becâvî - Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. Beyrut: el-Mektebe’tü’l-‘Asriyye, 1998.
7. Austin, John Langshaw. el-Fi‘l bi’l-kelimât. çev. Talâl Vehbe. Manama: Hey’etu’l-Bahreyn li’s-Sekâfe, 1. Basım, 2019.
8. Boztaş, İsmail. “Çevi̇ri, Çevi̇rmen, Di̇lbi̇lim İli̇şkisi̇, Çevi̇ri̇de Eşdeğerli̇k ve Kayiplar”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (15 Aralık 1993), 55-65.

9. Bûcâdî, Halîfe. fi’l-Lisâniyyâti’t-tedâvuliyye. Cezayir: Beytu’l-Hikme, 1. Basım, 2009.
10. el-Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mustafa Dîb el-Buğa. 8 Cilt. Şam: Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1993.
11. Chomsky, Noam. Âfâḳun cedîdetun fî dirâseti’l-lüġati ve’l-‘akıl. çev. Adnan Hasan. Lazkiye: Dâru’l-Hivâr, 1. Basım, 2009.
12. Dâvûd, Muhammed Muhammed. Mu‘cemu’t-te‘bîri’l-iṣṭilâḥî fi’l-‘arabiyyeti’l-mu‘âṣira. Kahire: Dâr Garîb, 2003.
13. Dede, Halis - Sevdi, Ali. “Arap grameri̇ ve edebi̇yatinda أمّا بَعْدُ (emmâ ba‘d) i̇fadesi̇”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 29 (30 Ocak 2022), 145-158. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.981012
14. Düzgün, Osman. Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe karşılıklar kılavuzu. Ankara: Türkç Dil Kurumu, 2020.
15. Ebû Zülâl, İsâmuddîn. et-Te‘âbîru’l-iṣtilâḥiyye beyne’n-neẓariyye ve’t-tebîḳ. Kahire: Ecyâl li-Tesvîk ve’n-Neşr, 1. Basım, 2007.
16. Fevzî Hüseyin, Munâ. “et-Te‘bîru’l-iṣtilâḥî beyn’l-‘Arabiyyeti ve’t-Türkiyyeti: Dirâsetün delâliyyetün”. Mecelletu Kulliyyeti’d-Dirâsâti’l-İnsâniyyeti December (2016), 743-786.
17. Göçemen, Yakup. “Câhi̇li̇yeden Endülüs’ün Yikilişina Kadar Arap Edebi̇yatinda Şehi̇r Mersi̇yeleri̇”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (29 Haziran 2020), 277-320. https://doi.org/10.46353/k7auifd.691213
18. Hacıbekiroğlu, Abdullah. “Arap Dilinin Yapısından Kaynaklanan Çeviri Zorlukları”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (30 Haziran 2020), 63-84. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.637402
19. Hasan, Ghazala. Tranlation az problems and solutions. Beyrut: Dârü’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 2008.
20. Haydar Efendi, Ali. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. çev. Raşit Gündoğdu - Osman Erdem. 4 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2017.
21. Hocett, Charles F. A Course in Modren Linguistics. New York: The Macmillan Company, 1958.
22. https://www.academia.edu/6255521/A_course_in_modren_linguistics_by_Hocett İbn Abdirabbih, Ahmed b. Muhammed. el-ʿİḳdü’l-ferîd. thk. Mufîd Muhammed Kummeyha. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-‘ilmiyye, 1. Basım, 1404.
23. İbn Bâdîs, Abdülhamîd. Âs̱âr ibn Bâdîs. thk. Ammâr et-Tâlibî. 4 Cilt. Cezayir: eş-Şeriketu’l-Cezâiriyye, 1. Basım, 1968.
24. İbn el-Hatîb, Muhammed b. Abdillâh Lisânuddîn. el-Ketîbetü’l-kâmine fî men leḳaynâhu bi’l-Endelüs min şu‘arâ’i’l-mi’eti’s̱-s̱âniye. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, 1963.
25. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Halep: Dâr İhyâ’ul-Kutubi’l-ʿArabiyye, ts.
26. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿarab. thk. Ahmed Fâris vd. 15 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdir, 3. Basım, 1414.
27. İbn Memâtî, Es‘ad. el-Fâşûş fî hükmi Karâkûş. thk. Amr Abdulazîz Munîr. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-‘Âmme li’l-Kutub, 1. Basım, 2021.
28. İbnü’l-Esîr, Ebü’s-Seâdât Mecdüddîn. en-Nihâye fî ġarîbi’l-ḥadîs̱ ve’l-es̱er. thk. Tâhir Ahmed Zerrâvî - Mahmud Muhammed Tanâhi. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebe’tü’l-ʿİlmiyye, 1979.
29. İli, Mehmet. “İngi̇li̇zce Deyi̇mleri̇n Türkçeye Çevi̇ri̇si̇nde Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Yolları”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14 (01 Aralık 2015), 112-128.
30. İsmâilî Alevî, Hâhfız. et-Tedâvuliyyât: ‘İlmu isti‘mâli’l-luğa. Ürdün: ‘Alemu’l-Kutubi’l-Hadîs, 2. Basım, 2014.
31. el-Kâsimî, Alî. “et-Te‘âbîru’l-iṣtilâḥiyyeti ve’s-siyâḳiyyeti ve mu‘cemun ‘arabiyyun lehâ”. Fas: Mecelletul’-Lisâni’l-‘Arabî 17/1 (1979), 17-34.
32. Kaya, Hasan. “Emrî Divanı’nda Deyimler”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6/6 (01 Haziran 2011), 55-130. https://doi.org/10.15247/dev.70
33. Keleş, Osman. Deyimler ve Atasözleri Sözlüğü. Ankara: Yıldız Yayıncılık, 2018.
34. Kesik, Beyhan. “Atasözleri̇ ve Deyimlerimizde Deve”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 4/3 (31 Temmuz 2018), 825-840. https://doi.org/10.20322/littera.425177
35. Kılıç, Veysel. “Söz-Eylem Kuramı”. Dilbilim 9 (12 Temmuz 2012), 249-258.
36. Kıran, Zeynel. Dilbilim Akımları. Ankara: Onur Yayınları, 2. Basım, 1996.
37. Konu, Meltem Merve. “Çeviri edimine dilbilimsel açıdan uygulamalı bir yaklaşım”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 500-516. https://doi.org/10.29000/rumelide.649339
38. Kudâme b. Caʿfer. Naḳdü’ş-şi̇‘r. Kostantîniyye: Matbaatu’l-Cevâib, 1. Basım, 1302.
39. Küçükbezirci, Yağmur. “Kişilerarası İletişimde Edimbilimin Önemi”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 29 (01 Şubat 2013), 137-142.
40. Lehvîmel, Badis. “Arap Belagati ve Edi̇mbi̇li̇m”. çev. Ahmet Kaplan. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (01 Aralık 2013), 229-254.
41. Mahmasâcî, Muhtâr. “Medḫal ilâ ‘ilmi’t-terceme”. Havliyât Câmi‘ati’l-Cezâir 1 15/1 (2005), 142-182.
42. Maıga, Mohamadou Aboubacar - Turan, Hatice. “Arapça’dan Türkçe’ye Çevi̇ri̇ni̇n Zorlukları ve Çözüm Öneri̇leri”. İLSAM Akademi Hakemli Dergisi 4/1 (30 Nisan 2024), 1-23.
43. Maral, Nurdan - Yücel, Faruk. “Çeviribilim ve Çeviri Olgusu Açısından İdeoloji”. Folklor/Edebiyat 27/108 (01 Kasım 2021), 1093-1108. https://doi.org/10.22559/folklor.1794
44. Meydânî, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm. Mecmau’l-Emsâl. thk. Muhammed Muhiddîn Abdulhamid. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Me‘rife, ts.
45. Muhammed Necib, İzzuddîn. Ususu’l-terceme. Kahire: Mektebetu İbn Sînâ, 5. Basım, 2005.
46. Muhammed Şakir, Mahmud. Cemheratu meḳâlet Maḥmûd Şâkir. ed. Adil Süleyman Cemil. 2 Cilt. Mektebu Hancî, 1. Basım, 2003.
47. Muhtâr Ömer vd., Ahmed. Muʿcemu’l-luġati’l-ʿarabiyyeti’l-muʿâṣıra. 4 Cilt. Mısır: ‘Alemu’l-Kutub, 1. Basım, 2008.
48. Mumin, Ekrem. Uṣûlu’t-tercemeti li’-muḥterifîn. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyyeti li’l-‘Ulûm, 2006.
49. Ömer, Ahmed Muhtâr. ‘İlmu’d-dilâle. Kahire: ‘Alemu’l-Kutub, 5. Basım, 1998.
50. Özcan, Haluk. “Küreselleşme Sürecinde Ulusal Dil, Yabancı Dil ve Farklı Türlerde Kültürlerarası İçerikli Metinler Üzerine Düşünceler”. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi 24 (01 Aralık 2008), 54-68.
51. Özer, Salih. “Söz-Eylem Teorisi ve Hadislerin Anlaşılmasına Muhtemel Katkıları”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 11/1 (30 Ocak 2013), 37-76. https://doi.org/10.18317/kader.25453
52. Palmer, F.R. Semantics Second Edition. Cambridge: Cambridge The University Press, 1981.
53. Sâmî Mûsâ, Mahmud. Mu‘cemu’t-ta‘bîrâti’l-iṣtilâḥiyyeti fi’l-lüġatil’-‘Arabiyye. Kahire: el-Câmi‘atu’l-Emrîkiyyetu bi’l-Kâhire, 2014.
54. Selçuk, Ayhan. “Kültürlerarası İleti̇şi̇m Açısından Gündeli̇k İleti̇şi̇m Davranışları”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 13 (01 Şubat 2005), 1-17.
55. Sînî, Mahmûd İsmâil. el-Mu‘cemu’s-siyâḳî li’t-ta‘biâti’l-iṣtilâḥiyye. Beyrut: Mektebetü Nâşirûn, 1. Basım, 1996.
56. Suçin, Mehmet Hakkı. Öteki Dilde Var Olmak, Arapçada Çeviride Eşdeğerlik (Çevirbilmek). İstanbul: Multılıngual Yabancı Dil Yayınları, 2007.
57. es-Sûlî, Ebû Bekr Muhammed b. Yahyâ b. Abdillâh b. Abbâs. Edebü’l-küttâb. thk. Muhammed Behcet el-Eserî. Mısır: el-Matbaatü’s-Selefiyye, 1341.
58. eş-Şennâk, Abdullah. “et-Terceme ve’s̱-s̱eḳâfe”. Câmi‘atu Vehrân Dâru’l-Garb 10 (2004), 13-29.
59. et-Taybî, Şerafeddîn. Fütûḥu’l-ġayb fi’l-keşşfi ‘an ḳinâ‘i’r-reyb. thk. İyâd Mahmûd el-Gûc vd. 17 Cilt. Dubai: Câizetü Dubai ed-Devliyye li’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1. Basım, 2013.
60. Türkmen, Seyfullah. “Atasözü ve Deyimlerde Yaşayan Kişi Adları”. Dil Araştırmaları 4/4 (01 Haziran 2009), 101-119. Vardar, Berker. Dilbilimin Temel Kavramı ve İlkeleri. Ankara: TDK, 1982.
61. Yılmaz, Sezer - Ceylan, Senem. “Arapça-Türkçe Di̇l Çi̇fti̇ Özeli̇nde Karşılaştırmalı Bi̇r İnceleme: Çevi̇ri̇ ve Müzi̇k”. Akademik Hassasiyetler 9/20 (30 Aralık 2022), 267-282.
62. Zav, Halid. “et-Te‘âbîru’l-iṣṭilâḥiyyeti fi’l-Ḳur’âni’l-Kerîm”. Dirâsâtun Mu‘âsira - Cezayir 5/2 (2021), 117-129.
63. ez-Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. Esâsu’l-belâğa. thk. Muhammed Bâsil Uyûnu’s-Sûd. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1998.