Mu‘tezile’nin Şiî Eleştirisi

Yıl 2025, Sayı: 59, 833 - 854, 29.12.2025

Yusuf Koçak

https://doi.org/10.17120/omuifd.1647639

Öz

Bu makale, Mu‘tezilî düşünürler olan Ebü’l-Kāsım el-Belhî el-Kâ‘bî, Kādî Abdülcebbâr, Ebû Ali el-Cübbâî ve Ebü’l-Hüseyin el-Hayyât’ın eserlerinde Şii mezheplerine yönelik yaklaşımlarını ele almaktadır. Çalışmanın amacı, bu Mu‘tezilî alimlerin, muhalif oldukları Şia’yı ve onun alt kollarını nasıl sınıflandırdıklarını ortaya koymaktır. Ayrıca, Mu‘tezilîlerin Şiîleri hangi konular çerçevesinde eleştirdiği ve bu eleştirileri hangi yöntemlerle temellendirdiği analiz edilmektedir. Mu‘tezile ile Şia arasındaki ilişki literatürde çoğunlukla karşılıklı etkileşim ve benzerlikler üzerinden ele alınmaktadır. Bu çalışma ise, bu iki mezhep arasındaki eleştirel ayrışmalara odaklanmakta, Mu‘tezilî düşünürlerin Şiî yaklaşımlara yönelik itirazlarını sistematik biçimde incelemektedir. Bu yönüyle çalışma, literatürde eksik kalan eleştiri eksenli bakış açısını ortaya koyarak, Mu‘tezile'nin mezhep içi sınır inşasını daha iyi anlamaya katkı sunmayı amaçlamaktadır. Ancak bu bağlamda bütün eleştirileri serdedip tartışmak bir makale sınırları içerisinde pek mümkün görünmemektedir. Bu nedenle, çalışma, Mu‘tezile’nin Şia’ya yönelik eleştirilerini Kur’ân’a muhalefet etmeleri, Hz. Peygamber’in sünnetinden ayrılmaları ve sahabeye iftira etmeleri şeklinde üç temel konu çerçevesinde ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Mezhepleri Tarihi , Kādî Abdülcebbâr , Ebü’l-Kāsım el-Belhî el-Kâ‘bî , Ebû Ali el-Cübbâî , Ebü’l-Hüseyin el-Hayyât

Muʿtazila Criticism to the Shiites

Öz

This article examines the perspectives on Shiite sects found in the works of Mu‘tazili scholars such as Abū al-Qāsim al-Ka’bī al-Balkhī, Qādī ‘Abd al-Jabbār, Abu Ali al-Jabbā’ī, and Abū’l-Ḥusayn al-Khayyāt. The study aims to reveal how these scholars classified the Shiites and their sub-sects, as well as the key issues on which Mu‘tazilites criticized the Shiites and the methods they employed in their critiques. The relationship between Mu'tazila and Shi'ites is often discussed in the literature in terms of interactions and similarities. This study focuses on the crucial differences between these two sects and systematically examines the objections of Mu'tazila thinkers to Shi'ite approaches. In this context, the study aims to contribute to a better understanding of the construction of intra-sectarian boundaries by Mu'tazila by presenting a critical perspective missing from the literature. However, given the wide-ranging debates between these two sects, a comprehensive analysis of all their views would exceed the scope of this article. Therefore, this study focuses specifically on Mu‘tazila’s criticisms of Shi‘ism in relation to the Quran, the Prophet, and the Companions. Mu‘tazila scholars argue that Shi‘ites explicitly oppose the Quran, deviate from the Prophet’s Sunnah, and slander the Companions. These claims are justified within the framework of the Quran and Sunnah.

Anahtar Kelimeler

History of Islamic Sects , Qādī ‘Abd al-Jabbār , Abū al-Qāsim al-Ka’bī al-Balkhī , Abu Ali al-Jabbai and Abü

Kaynakça

• Ali, Muhammed Hussein. “Şia ile Mu’tezile Arasındaki İhtilaflı İlkeler”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (2024): 69-90.
• Avcu, Ali. “Karmatîler: Ortaya Çıkışları, Fikirleri, Edebiyatı ve İslam Düşüncesine Katkıları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/1 (Şubat 2010): 199-246.
• Aydınlı, Osman. “Mu'tezile Ekolü'nün Temel Kaynakları ve Özellikleri”. Mezheplere Göre Klasik Kaynaklar ve Özellikleri (2018), 33-89.
• Aydınlı, Osman. “Mu‘tezilî Siyaset Düşüncesinde Değişim Süreci: Kâdı Abdulcebbâr'ın İmâmet Anlayışı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/1 (2005), 113-146.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm. Ṣaḥîḥ-i Buḫârî. Dimaşk- Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım 2002.
• Cübbâî, Ebû Alî. Kitâbu’l Makâlât. thk. Özkan Şimşek- Abdulkerim İskender Sarıca- Yusuf Arıkaner. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
• Gömbeyaz, Kadir. “73 Fırka Hadisinin Mezhepler Tarihi Kaynaklarında Fırkaların Tasnifine Etkisi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/2 (2005): 147-160.
• Gömbeyaz, Kadir. İslam Literatüründe İtikadi Fırka Tasnifleri. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• Hansu, Hüseyin. “Mu‘tezile’de Sahabe Algısı”. İslam Medeniyetinin Kurucu Nesli Sahâbe – Sahâbe Kimliği ve Algısı- (2013): 487-508.
• Hayyât, Ebü’l-Hüseyn. Kitâbü’l-İntiṣâr ve’r-red ʿale’bni’r-Râvendî el-mülḥid. thk. Henrik Samuel Nyberg, Beyrut: Feuilles Orientales, 1993.
• İbrahimoğlu, Yunus. “Mefdûl İmâmet Anlayışının Son Dönem Bağdat Mu’tezilesi’ndeki Seyri”. Turkish Journal of Shiite Studies 3/2 (2021), 183-210.
• Kâ‘bî, Ebu’l-Kâsım el-Belhî. Kitâbu’l-Makâlât ve Me’ahu ‘Uyunu’l-Mesâilu’l-Cevâbât. thk. Hüseyin Hansu- Râcih Kurdî- Abdulhmîd Kurdî. İstanbul: Kuramer Yayınları, 1. Basım, 2018.
• Kādı’l-kudât Abdülcebbâr, el-Hemedânî. Tesbîtu Delâili’n-Nübüvve. thk. Abdulkerim Osman. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘Arabiyye, ts.
• Kahveci, Niyazi. “Şia-Mutezile Gaybet Tartışması (Kadı Abdulcebbar-Şerif Murteza)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46/2 (2005): 153-166.
• Kattan, Ahmed Nureddin. Kādî Abdülceb¬bâr’da Dil Bilimsel Çözümleme Düzeyleri ve Lügavî İstidlâl. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
• Keleş, Ahmet. “73 Fırka Hadisi Üzerine Bir İnceleme”. Marife Dergisi 5/3 (2005): 25-45.
• Koçak, İsmail. Felsefî ve Kelâmî Açıdan Tanrı-Âlem İlişkisi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
• Korkmaz, Sıddık. Tarihin Tahrifi ibn Sebe Meselesi. Ankara: Araştırma Yayınları, 2. Basım, 2012.
• Korkmazgöz, Rıza. “Mu’tezile ve Şîa Arasında Fikri Bağlantı Meselesi İlahi Adalet İlkesi Bağlamında Kâdî Abdülcebbâr ve Ebû Ca’fer Et-Tûsî Arasında Bir Karşılaştırma”. Kelam Araştırmaları Dergisi 16/2 (2018): 264-293.
• Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. haz. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 3. Baskı, 2007.
• Kutlu, Sönmez. “İslam Mezhebleri Tarihinde Usül Sorunu”. İslâmî İlimlerde Metodoloji: Usûl Mes’elesi 1 (2005): 391-440.
• Onat, Hasan. Emeviler Devri Şiî Hareketleri ve Günümüz Şiîliği. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 1993.
• Öztürk Kocabıyık, Nilüfer vd. “Ebü’l-Kasım el-Belhi’nin Makalat’ın Zeydiyye Algısı”. TARR: Turkish Academic Research Review 7/2 (2022): 449-471.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. el-Minhâc fî şerḥi Ṣaḥîḥi Müslim b. el-Ḥaccâc. thk. Muvaffak Mansûr. 8 Cilt. b.y.: Muessesetu’r Risâleti Nâşirûn, 1. Basım ts.
• Shihab, Mohammed Ahmed. Ebû'l-Kâsım el-Ka'bî'nin Makâlât'ında Şîa'yı Ele Alışı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Sinanoğlu, Mustafa. “Seneviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/521-522. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. Süneni’t-Tirmizî ve hüve’l Câmi‘ul-Kebîr. thk. Dâru’t-Tasil. 5 Cilt. Kahire-Beyrut: Dâru’t-Tasil, 1. Basım, 2016.
• Ümit, Mehmet. “Zeydîyye Mezhebi, İmamet Anlayışı ve Sahâbe Hakkındaki Görüşler”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2015): 93-118.