Emevîlerin Keskin Kılıcı “Haccâc” Etrafında Oluşan Bağışlama Temalı Anekdotik Rivayetlerin Klasik Arap Edebiyatı Kaynaklarına Yansıması

Yıl 2025, Sayı: 59, 573 - 600, 29.12.2025

Şükrü Dinçer

https://doi.org/10.17120/omuifd.1650639

https://izlik.org/JA43WS76ES

Öz

Emevîler döneminde yaşamış, askeri, idari, iktisadi, ilmi, sosyal ve kültürel icraatları nedeniyle kendinden en fazla söz ettiren devlet adamlarından Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî (ö. 95/715) gerek okuduğu hutbelerde gerekse muhtelif meclislerde yaptığı konuşmalarda fesahat ve belagat yüklü sözlerine tesadüf ettiğimiz, edebi yönü de ön plana çıkan isimlerdendir. Haccâc’ı Arap edebiyatı açısından önemli kılan özelliklerden biri de onunla muhalifleri ve hasımları arasında yaşanan diyaloglar sırasında karşılıklı kullanılan edebi dildir. Hasımlarına genel olarak çok sert şekilde cezalar vermesiyle ünlü Haccâc’ın, Emevî devleti ve hanedanına ya da kendisine karşı suç işleyen kimseleri çeşitli nedenlerle zaman zaman affettiği de görülmektedir. İşte bu makalenin konusu klasik Arap edebiyatı kaynaklarında yer alan, Haccâc’ın ya da celladının keskin, soğuk kılıcıyla tanışmak üzere olan ya da sıradan bir suçtan dolayı cezası verilecekken, hasımlarının söylemiş olduğu edebi ifadeler, ibretlik sözler, verdikleri zekice karşılıklar, başvurdukları ustaca kelime oyunları sayesinde onun vereceği cezadan kurtulmalarını konu alan anekdotik rivayetlerdir. Çalışmada, İslam tarihinde zalimliği ve gaddarlığıyla tanınan, Emevîlerin keskin kılıcı Haccâc’ın fazla gündem olmayan insani yönlerine; merhamete gelerek hasımlarını bağışlamasına, komik durumlara ya da mizahi cevaplara gülerek mukabele edişine klasik Arap edebiyatındaki anekdotik rivayetler esas alınarak projeksiyon tutmak hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap dili ve belagatı , klasik Arap edebiyatı , Haccâc , hayat kurtaran cevaplar , hüsn-i tehallus

The Reflection Of Forgiveness-Themed Anecdotic Narrations Around the Sharp Sword of the Umayyads, “Hajjāj”, On Classical Arabic Literature Sources

https://izlik.org/JA43WS76ES

Öz

Hajjaj ibn Yûsuf al-Thaqafi (d. 95/715), one of the most prominent figures in the Umayyad period due to his military, administrative, economic, scientific, social, and cultural achievements, is known for his eloquent and rhetorical speeches delivered in sermons and various assemblies, which highlight his literary aspect. One of the important features that makes Hajjaj significant in Arabic literature is the literary language used during the dialogues between him and his opponents or adversaries. Although Hajjaj is infamous for imposing harsh punishments on his adversaries, he is also seen to occasionally pardon individuals who had committed crimes against the Umayyad state, the dynasty, or himself, for various reasons. This article focuses on anecdotal narratives found in classical Arabic literature, in which individuals, about to face the sharp, cold sword of Hajjaj or his executioner, manage to escape punishment through their eloquent expressions, insightful remarks, clever responses, and skillful wordplay. The study aims to shed light on the less discussed human side of Hajjaj, known for his tyranny and cruelty in Islamic history, through classical Arabic literature. This includes instances where Hajjaj showed mercy, pardoning his adversaries, or responding with laughter to humorous situations or witty replies. These insights will be projected based on the anecdotal accounts found in classical Arabic literature.

Anahtar Kelimeler

Arabic language and rhetoric , classical Arabic literature , Hajjaj , life-saving responses , beautiful escape

Kaynakça

• Âbî, Ebû Sa‘d Mansûr b. el-Hüseyn. Nesrü’d-dürr fi’l-muhâdarât. thk. Hâlid Abdülğanî Mahfûz. 7 Cilt Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 2004.
• Âmili, Bahâüddin. Keşkûl. thk. Muhammed Abdülkerim en-Nemerî. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye,1998.
• Aycan, İrfan. "Haccâc b. Yusuf es-Sekafî", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1988) 14/427-428.
• Belensî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Bekr el-Kudâî. İʿtâbü’l-küttâb. thk. Dr. Salih Eşter, Dımeşk: Matbûâtü mecma‘il-lügati’l-‘Arabiyye, 1961.
• Câhiz. Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-tebyîn. nşr. Abdüsselâm M. Hârûn, 4 Cilt. Kahire: 1948-50.
• Çakır, Muhammed Faruk. “Abbasi Devlet Ricâline Ait Örnekler Bağlamında Klasik Arap Edebiyatının İlk Yazılı Edebi Türlerinden “Tevkîât.” Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2018, 11: 493-527.
• Çelik, Sebahattin. “Emevî Devlet Otoritesinin Tesisinde Haccac b. Yûsuf es-Sekafî'nin Fonksiyoner Rolü.” Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2003, cilt: I, sayı: 1, s. 19-35.
• Dîneverî, İbn Kuteybe. ‘Uyûnu’l-ahbâr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye,1997.
• Endelüsî, Ebû Ubeyd Abdullah el-Bekrî. Semtu’l-‘âlî fî şerhi emâli’l-Kâlî. thk. Abdülaziz el-Meymenî, 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, t.s.
• Ezdî, Ebûbekir Muhammed b. Hasan b. Düreyd. Ta‘lîku min emâlî İbn Düreyd, Seyyid Mustafa es-Senûsî, Kâhire: el-Meclis’ül-vatanî li’s-sekâfe ve’l-fünûn ve’l-âdâb, 1. Basım, 1984.
• Gırnâtî, İbn ‘Âsım Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. ‘Âsım. Hadâiku’l-ezâhir fî müstehsini’l-ecvibe ve’l-müdhikât ve’l-hikem ve’l-emsâl ve’l-hikâyât ve’n-nevâdir. thk. Ebû Hemmâm Abdüllatif Abdülhalim. Kahire: Dâru’l-kütübi ve’l-vesâikı’l kavmiyye, 2014.
• Husrî, Ebû İshak İbrâhim b. Ali. Cem‘ul-cevâhir fi'l-mulah ve'n-nevâdir. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. Beyrut: Dâru'l-cîl, 1987.
• İbn ‘Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. el-‘İkdü’l-ferîd. thk. Müfîd Muhammed Kumeyha. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Basım, 1984.
• İbn Ahmed, Takiyyüddin. el-‘Ikdü’s-semîn fî târîhi’l-Beledi’l-Emîn. thk. Muhammed Abdülkadir ‘Atâ. 7 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l- ‘ilmiyye, 1. Basım, 1998.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî, Ahbârü’n-nisâ. thk. Nizâr Rizâ. Beyrut: Dâru mektebeti’l-hayât, ts.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî, Ahbârü’z-zırâf ve'l-mütemâcinîn. nşr. Bessâm Abdülvehhâb el-Cânî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1997.
• İbn Hallikân, Ebu’l-ʿAbbâs Şemsu’d-Din Ebû Bekr. Vefeyâtü’l-â‘yân ve ebnâü ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru sâdır, ts.
• İbn Hamdûn, Ebü’l-Me‘âlî Bahâüddîn Kâfi’l-Küfât Muhammed b. el-Hasen. et-Tezkiretü’l-Hamdûniyye. nşr. İhsân Abbâs - Bekr Abbâs. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1. Basım, 1996.
• İbn Hıcce, Takiyyüddîn Ebû Bekr b. Ali, el-Hamevî. Semerâtü’l-evrâk fi’l-muhâdarât. Mısır: Mektebetü’l-Cumhûriyyeti’l-‘Arabiyye, ts.
• İbşîhî, Ebü’l-Feth Bahâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Mansûr. el-Müstetraf fî külli fennin müstazraf. Beyrut: alemü’l-kütüb, 1. Basım, 1998.
• İbn Kılıç, Alaaddin Muğultay. İkmâlü tehzîbi’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Muhammed Osman. 6 cilt. Dâru’l-kütübi’l- ‘ilmiyye, Beyrut. 1. Basım, 2011.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fida İmadüddin İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. Kâhire: Matba‘atü’s_sa‘âde, 1987.
• İsfahânî, Râgıb. Muhâdarâtü’l-üdebâ. Beyrut: Dâru’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1999.
• İpek, Muhammet Selim. “Hatip Olarak el-Haccâc b. Yusûf.” EKEV Akademi Dergisi, 2013, 57: 23-32.
• Makdisî, el-Mutahhar b. Tâhir. el-Bed’ü ve’t-târîh. Nşr. Ernest Leru es-Sahhâf, 6 cilt, Paris: 1899-1919.
• Müberred, Ebü’l-Abbâs. Kitâb-‘ül-fâzıl. Kâhire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 3. Basım, 2005.
• Toprak, M. Faruk. Sıradışı Bir Emevî Valisi Haccâc, Ankara: Grafiker Yayınları, 2021.
• Nüveyrî, Şihâbüddîn. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. 33 Cilt. Kahire: Dâru’l-kütübi ve’l-vesâikı’l-kavmiyye, 2002. Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâût et-Türkî Mustafa. Beyrût: Dâru ihyâü’t-türâs, 2000.
• Safvet, Ahmed Zekî. Cemheretü ḫuṭabi’l-ʿArab fî ʿuṣûri’l-ʿArabiyyeti’z-zâhire. 3 Cilt. Mısır: Şeriketü mektebeti ve matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1933.
• Şen, Ziya. “Haccac B. Yûsuf Ve Mushaf Tarihindeki Yeri.” Electronic Turkish Studies, 2014, 9.5.
• Tenûhî, Muhsin b. Ali b. Muhammed. el-Ferec Ba‘deş-Şidde. thk. Abûd eş-Şalcı. 5 cilt. Beyrut: Dâru sâdır, 1978. Yılmaz, Metin. “Emevî Valisi Haccâc b. Yûsuf’un Zindanları,” İstem 25 (Kasım 2016), 3-29.
• Yûsî, Ebû Alî Nûruddîn Hasen b. Mes‘ûd b. Muhammed. el-Muhâdarât fi’l-lügati ve’l-edebi. Nşr. Muhammed Haccî – Ahmed eş-Şerkâvî İkbâl. Beyrut: y.y., 1982.
• Zemahşerî, Cârullah. Rebîü'l-ebrâr ve füsûsu'l-ahbâr. thk. Târık Fethî es-Seyyid. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l‘ilmiyye, 1. Basım, 2006.