Aydın Atça Mahmut Ağa Camisi Haziresindeki Mezar Taşları

Yıl 2025, Sayı: 59, 445 - 490, 29.12.2025

Abdül Halim Varol

https://doi.org/10.17120/omuifd.1652918

https://izlik.org/JA73CJ62GJ

Öz

Aydın Atça Mahmut Ağa Camisi Haziresinde, kuzey-güney doğrultusunda üç sıra halinde uzanan 41 mezarda 77 mezar taşı tespit edilmiştir. Bunlardan 40’ı baş taşı, 37’si ayak taşıdır. M 1746-1924 tarihleri arasındaki eserlerin çoğunluğu 19. yüzyıla aittir. Eserlerde oyma ve kazıma teknikleri kullanılmıştır. Biri hariç, orijinalinde toprak mezar biçiminde olduğu anlaşılan mezarlara beton malzemeyle çerçeveli ve şahideli mezar görünümü verilmiştir. Mezar taşlarının biçimsel özellikleri dönemin Osmanlı mezar taşlarıyla benzerlik gösterir niteliktedir. Bu durum kavuk, sarık, fes ve hotoz biçimli başlıklar ile kemer, üçgen, bitkisel ve istiridye kabuğu biçimli tepeliklerde de gözlenmektedir. Süslemede bitkisel, geometrik, nesneli ve mimari unsurlar tercih edilmiştir. Bunlardan en çok bitkisel öğelere rastlanırken, 19. yüzyılda Ege Denizine yakın konumda moda haline gelen “cami tasvirli” örnekler, hazirede bu modanın etkisini yansıtmaktadır. Bölge hakkında önemli bilgiler sunan kitabe satırları, salgın hastalıklar ve deprem gibi bölge tarihine ışık tutan toplumsal olayları da içermektedir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı mezar taşları , Atça Mahmut Ağa Camisi , Süsleme , Mimari tasvir

Gravestones In Aydın Atça Mahmut Ağa Mosque Cemetery

https://izlik.org/JA73CJ62GJ

Öz

Aydın Atça Mahmut Aga Mosque Graveyard contains 77 gravestones across 41 graves in three rows, oriented north-south. Of these, 40 are headstones and 37 are footstones, dating from 1746 to 1924, mostly in the 19th century. Carving and scraping techniques are used in the stones. Except for one, the graves, which were originally soil graves, were given the appearance of a grave with a frame and gravestones with concrete material. The stylistic features of the gravestones are similar to the Ottoman gravestones of the period. This is also observed in the quilted turban, tulipant, fez and hotoz-shaped heads, as well as the arch, triangular, vegetal and oyster-shell-shaped heads. Ornamentation includes floral, geometric, object, and architectural elements, with floral designs being the most common. Some gravestones feature “mosque depictions,” a 19th-century trend in the Aegean region. The inscriptions provide historical context, including details about local epidemics and earthquakes, offering insight into the region's history.

Anahtar Kelimeler

Ottoman tombstones , Atça Mahmut Ağa Mosque , Ornamentation , Architectural description

Kaynakça

• Aktaş Yasa, Azize vd. “Bolu Müzesinde Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları”. 21. Yüzyılda Köroğlu ve Bolu Araştırmaları Uluslarası Köroğlu, Bolu Tarih ve Kültürü Sempozyumu Bildirileri. ed. Ali Yaman vd. 68-107. Bolu: Aibü Bamer Yayınları, 2011.
• Arslan, Ayşegül. Edirne Üç Şerefeli Camii Haziresi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Ayanoğlu, Fazıl İsmail. “Fatih Devri Ricali Mezar Taşları ve Kitâbeleri”. Vakıflar Dergisi 4 1958, 18-208.
• Beyazıt, Mustafa - Çelemoğlu, Şuayip. “Kale-i Tavas Mezarlığında I. ve II. Paftalardaki Osmanlı Geleneğini Devam Ettiren Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşları”. XIX. Türk Tarih Kongresi. ed. Abdullah Kaymak vd. III. Cilt II. Kısım 791-828. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
• Biçici, Hür Kamil. Manisa Gördes’te Bulunan Osmanlı Dönemi Süslemeli Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
• Boşdurmaz, Nurcan. Bosna Hersek Osmanlı Dönemi Müslüman Mezar Taşları. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
• Çal, Halit - Çal Ataoğuz, Özlem. Kastamonu Atabey Gazi Camisi ve Türbesi Hazirelerindeki Mezar Taşları. Ankara: Kastamonu Belediye Başkanlığı Yayınları, 2008.
• Çal, Halit. “Göynük (Bolu) Şehri Türk Mezar Taşları”. Vakıflar Dergisi 30 (2007), 295-379.
• Çal, Halit. “İstanbul Eyüp’teki Erkek Mezar Taşlarında Başlıklar”. Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla III. Eyüpsultan Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 226-241. İstanbul: Eyüp Belediyesi Yayınları, 2000.
• Çal, Halit. Boyabat Mezar Taşları. Ankara: Boyabat Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.
• Çerkez, Murat. “Yozgat Cevheri Ali Efendi Camii Haziresi mezar taşları”. Milli Folklor 12 97 (2013), 178-194.
• Çetinaslan, Mustafa. Taşların Dili İnegöl Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Bursa: Aras Kültür Sanat, 2021.
• Dağlıoğlu, Hikmet Turhan. “Sanat Bakımından Mezar ve Mezar Taşları ve Karacaahmet Mezarlığı”. Milletlerarası I. Türk Sanatları Kongresi (19-24 Ekim 1959). (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1962).
• Daş, Ertan. “Bozdoğan Mezar Taşları”. Sanat Tarihi Dergisi 19 2 (2010), 109-127.
• Daş, Ertan. İzmir’de Taş Çiçekler. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2012.
• Daş, Ertan. Taşa Kazınan Hayatlar: Bornova/Yakaköy Mezarlığı'ndaki Mezar Taşları. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2014.
• Demirtaş, Hakan. Tuzla’da Tarihi Mezar Taşları. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Deniz, Fırat. Babaeski ve Kofçaz Osmanlı Dönemi Mezar Taşları ve Kitabeleri (İnceleme ve Transkripsiyon). Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Göktaş Kaya, Lütfiye. Safranbolu Merkez Mezarlığı Mezar Taşları. İstanbul: Safranbolu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2013.
• Gül, Selma. İstanbul Sur İçi’ndeki Osmanlı Mezar Taşları Bezemelerinde Üslup Analizi (1703-1861). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Gündoğdu, Oktay. “Üsküdar-Ahmediye Külliyesi Haziresi Mezar Taşları Başlık Tipolojisi”. Avrasya Sanat ve Medeniyet Dergisi 6 (Kasım 2014), 33-45. http://dx.doi.org/10.17740/eas.art.2016-V6-03
• Hanoğlu, Canan. Batılılaşma Dönemi Rize Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• İşcan, Nejat. Anadolu Mezartaşları Süslemeciliği. Eskişehir: Ülkü matbaası 1980.
• Kalkan, Yağmur Candan. Edirne Muradiye Camisi Haziresi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Keskin, Burcu. Antalya’da Osmanlı Dönemi Mezar Taşları: Alanya ve Manavgat İlçeleri. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Kıvrak, Kenan. Tarihin Işığında Atça. İstanbul: Öğretmen Dergisi Yayınları, 2020.
• Koçu, Reşat Ekrem. Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. İstanbul: Doğan Kitap Yayıncılık, 2015.
• Laqueur, Hans Peter. Hüve’l- Baki İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2007.
• Naldan, Funda. Erzincan Terzibaba Türbesi Haziresi’nde Bulunan Mezar Taşları. Ankara: Semih Ofset, 2019.
• Özdemir, Hicran. “Denizli İli Tavas İlçesi Vakıf Köyü Mezarlığı”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 14 (Şubat 2024), 1392-1417. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1407412
• Özkan, Mücella. Makedonya ve Kosova’daki Osmanlı Dönemi Erkek Mezar Taşlarında Başlıklar. İzmir: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Sürün, Mustafa. İstanbul Şeyh Vefâ Cami Haziresi (Mezar Taşları Tipolojisi Üzerine Bir Deneme). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Şen, Ahmet. Manisa Salihli’de Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Tokay, Ayşe. Darende Heyiketeği Mezarlığındaki Mezar Taşları. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Tunçel, Gül. Batı Anadolu Bölgesinde Cami Tasvirli Mezartaşları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1989. Varol, Abdül Halim. “Aydın Kuşadası Adalızade Mezarlığı Mimari Tasvirli Osmanlı Mezar Taşları”. Uluslararası Türk-İslam Mezar Taşları Kongresi Bildiriler Kitabı. ed. Muvaffak Duranlı vd., 601-622. Aydın: Yeni Fikir Dergisi Yayınları, 2018.
• Varol, Abdül Halim. Aydın Koçarlı Cihanoğlu Camii Haziresi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Varol, Abdül Halim. Aydın Kuşadası Adalızade Mezarlığındaki Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Varol, Abdül Halim. Bartın Amasra Müzesindeki Osmanlı Kitabeleri. Bartın: Bartın Üniversitesi Yayınları, 2021.
• Yılmaz, Muhammet Eren. Kastamonu Çatalzeytin’de Türbe Camii Haziresindeki Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Yücedağ, İsmail. Osmanlı Epigrafisi Kitabeler ve Mezar Taşları. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık 2017.