The Spread of Ibadism in North Africa: An Examination of Historical Process and Determining Factors

Öz

This research article examines the expansion of the Ibāḍī school in North Africa (the Maghrib) through historical, socio-political, and sectarian dynamics. The primary aim is to explore the conditions under which Ibāḍīsm was adopted in the Maghrib and how it became a lasting religious and social structure. Using a comparative method, the study analyzes both Ibāḍī and non-Ibāḍī sources within the framework of Islamic sectarian history. The repressive policies of the Umayyad regime, its discriminatory stance toward non-Arab communities, and widespread social injustices triggered unrest among Berber tribes. In contrast, the radical and violent methods of the Khārijite Sufrī movement alienated many locals. Within this environment, Ibāḍīsm gained ground by offering a more moderate, ethical, and socially conscious religious alternative. Its emphasis on peaceful coexistence and moral integrity appealed to many Berber groups. A key factor in the spread of Ibāḍīsm was the work of under the leadership of Abū ʿUbayda Muslim Ḥamalaṯ al-ʿIlm (the Bearers of Knowledge), an organized missionary network that transmitted Ibāḍī teachings to rural and tribal regions through oral and written means. The educational and teaching methods prevalent among the Ibāḍīs, which were based on the principle of secrecy, their scholarly activities targeting pilgrims during the Hajj season, and their commercial operations in many parts of the Islamic world, all ensured the survival of the sect during periods of persecution.

Anahtar Kelimeler

• The History of Islamic Sects
• North Africa
• Berbers
• Ibāḍīsm
• Ḥamalaṯ al-ʿIlm
• Abū ʿUbayda Muslim

İbâdîliğin Kuzey Afrika’ya Yayılışı: Tarihsel Süreç ve Belirleyici Faktörler

Öz

Bu araştırma makalesi, İbâdîliğin Kuzey Afrika’ya (Mağrib) yayılma sürecini tarihsel, sosyo-politik ve mezhepsel dinamikler çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, İbâdîliğin Mağrib coğrafyasında hangi tarihsel şartlar altında benimsendiğini ve nasıl kalıcı bir yapı hâline geldiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda, İslam mezhepleri tarihi ilmi perspektifi dikkate alınarak İbâdî ve İbâdî olmayan kaynaklar karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilmiştir. Emevî yönetiminin bölgede uyguladığı baskıcı politikalar, Arap olmayan unsurlara karşı ayrımcı tutumu ve merkezi otoritenin toplumsal adaletsizlikleri artıran uygulamaları, Berberî kabileleri arasında ciddi huzursuzluklara yol açmıştır. Aynı dönemde bölgede etkili olan Hâricî Sufrî hareketinin aşırı ve şiddet yanlısı tutumu, Berberîlerin Sufrîlere nazaran daha mutedil bir dini anlayışa yönelmelerine zemin hazırlamıştır. Bu şartlar altında İbâdîlik, özellikle barışçıl yaklaşımı, ahlakî bütünlüğü önceleyen söylemi ve toplumsal düzeni gözeten siyasal söylemi bölgedeki Berberî kabileler nezdinde önemli bir karşılık bulmuştur. İbâdîliğin Mağrib’de yayılmasında etkili olan bir diğer önemli unsur ise Ebû Ubeyde Müslim öncülüğünde Hameletü’l-ilm teşkilatının örgütlü ve sistematik çalışmalarıdır. Bu yapı, mezhebin öğretilerini hem sözlü hem yazılı yollarla taşraya ulaştırmada ve çeşitli kabilelerle mezhebin ilkelerini buluşturmada etkili bir aracı rolü üstlenmiştir. Ayrıca, İbâdîler arasında yaygın olan gizlilik esasına dayalı eğitim ve öğretim yöntemleri, hac dönemlerinde hacılara yönelik ilmî faaliyetleri ve İslam coğrafyasının birçok yerindeki ticarî faaliyetleri mezhebin baskı dönemlerinde varlığını sürdürmesini sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Kuzey Afrika
• Berberîler
• İbâdîlik
• Hameletu’l-İlm
• Ebû Ubeyde Muslim

Kaynakça

1. Abdulhalim, Recep Muhammed. el-İbâdiyye fi Mısr ve’l-Mağrîb ve Alakatuhum bi İbâdiyye Umman ve’l-Basra. Maskad: Mektebetu’l-Ulûm, 1990.
2. Abdurrâzık, Mahmûd İsmâil. el-Havâric fî Bilâdi’l-Mağrib hatta Muntasafi’l-Karni’r-Râbi’ el-Hicrî. Fas: Dâru’s-Sekâfe, 2. Basım, 1406.
3. Altıkulaç, Tayyar. “İkrime el-Berberî”. TDV İslam Ansiklopedisi. 20/40-42. İstanbul: TDV Yayınları, 200M.S.
4. Ateş, Orhan. Günümüz Uman İbâdiyyesi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Doktora Tezi, 2007.
5. Bahadır, İlknur. Günümüz Umman İbâdiliğinde Dinî Tolerans Söylemi. İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021. Bârunî, Süleyman b. Abdullah. Muhtasâr Tarihu’l-İbâdiyye. Ürdün: Câmiatü’l-Ürdüniyye, ts.
6. Belâzürî, Ebu’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Fütûhu’l-büldân. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1988.
7. Benras, Mahmoud. “İbâdiyye Mezhebi ve Gizlik Düşüncesi(Takiyye)”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 511-529. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1173175
8. Berradî, Ebü’l-Fazl Ebü’l-Kasım Muhammed b. İbrâhîm. el-Cevâhiru’l-Müntekâ fi ma Ehmelehu Kitabu’t-Tabakât. thk. Ahmed b. Saûd es-Seyyâbî. Londra: Dâru’l-Hikma, 2014.

9. Bu’cile, Nâciye el-Verîmî. el-İslâmu’l-Hâricî. Beyrut: Daru’t-Tali’a, 2006.
10. Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr el. el-Beyân ve’t-Tebyin. thk. AbdusSelâm Harun. Mısır, 4. Basım, 1975.
11. Caʿbîrî, Ferhat. Alakatü Umman bi Şimali İfrikya. Gardaye, ts.
12. Cenâvunî, Ebû Zekeriyya Yahya. Kitâbü’l-Vaz‘: Muhtasar fi’l-Usûl ve’l-Fıkh. thk. İbrahim Ettafeyyiş. Maskat: Mektebetü’l-İstikâme, 6. Basım, ts.
13. Çakan, İsmail Lütfi. “Câbir b. Zeyd”. TDV İslam Ansiklopedisi. 537-538. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
14. Dercînî, Şeyh Ebû’l-Abbas Ahmed b. Saîd. Tabakâtü’l-Meşâʾih bi’l-Mağrib. thk. İbrahim Tallay. 2 Cilt. Cezayir: Matbaatu’l-Ba’si, 1394.
15. Ertürk, Yahya. Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme ve Kuzey Afrika İbâzîliğinde Hameletü’l-İlm’in Etkisi, Yahya Ertürk. Dicle Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
16. Fığlalı, Ethem Ruhi. İbâdiye’nin Doğuşu ve Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1983.
17. Gaiser, Adam. Muslims, Scholars, Soldiers: The Origin and Elaboration of the Ibadi Imamate Traditions. New York: Oxford University Press, 2010.
18. Goldziher, Ignace. Klasik Arap Literatürü. çev. Rahmi Er, Azmi Yüksel. Ankara: Vadi Yayınları, 2012.
19. Göksün, Ahmet Faruk. “Câbir b. Zeyd ve İbâdî Fıkhındaki Yeri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 39 (2022), 33-59.
20. Gömbeyaz, Kadir. “Haricilerin Günümüzdeki Devamı İbadiler mi, Selefiler mi? Metodik Bir Tartışma”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 9/1 (2016), 77-98.
21. Gürbüz, Celal. Kuzey Afrika’da Kurulan Hârici-Sufrî Devlet: Midrâriler. Van: Van Yüzüncü Yıl, Yüksek Lisans, 2023. Halîfât, İvâz. el-Usûlu՚t-Târihiyye li՚l-Firka՚l-İbâdiyye. Ummân: Vizâretu’t-Turâs ve’s-Sekâfe, ts.
22. Halîfât, İvâz. Neş’etu’l-Hareketü’l-İbâdiyye. Ummân: Vizâretu’t-Turâs ve’s-Sekâfe, 1. Basım, 1423.
23. Hârisiyye, Ziyâne b. Halfân el-. el-İmam Câbir b. Zeyd ve Te’sîsi’l-Fikri’l-İbâzî, ts.
24. Hasan, İbrahim. İntişâru’l-İslam fî Kârreti’l-İfrikiyye. Kâhire, 1963.
25. Hazrecî, Abdu Zeyd Ahmed. “Nassu Risâleti Abdullah bin İbâd li-Abdulmelik b. Mervân: Dırasetun fî Mudânîha ve İb’âdihe’l-Fikriyye”. Mecelletu Câmiatu Bâbil li’l-Ulum el-İnsâniyye 28/2 (2020), 223-256.
26. İbn Hazm, Ebu Muhammed Ali bin Ahmed. el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ehvâ ve’n-Nihal. thk. Ahmet es-Seyyid Seyyid Ahmet Ali. 3 Cilt. Kâhire: el-Mektebetu’t-Tevfîkiyye, 2003.
27. İbn Sellâm, el-İbâdî. el-İslâm ve Târîhuhû min Ciheti Nazari’l-İbâdiyye. thk. Werner Schwartz, Sâlim b. Ya‘kub. Dâru İkra li‘n-Neşr ve‘t-Tevzî‘ ve‘t Tabâeti, 1405.
28. İbnü’l-Esir, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b Muhammed b Abdülkerim. el-Kamil fi’t-tarih. 10 Cilt. Beyrut : Dâru Sadır, 1997.
29. İbnü’l-Esîr, İzzuddin Ebû’l-Hasan Ali b. Muhammed el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-Tarih. thk. C. J. Tornberg. 12 Cilt. Beyrut, 1982.
30. İbnü’l-Kesir, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. Ali Şirî. Beyrut: Mektebetü’l-Meʿârif, 1408.
31. Kılavuz, Ulvi Murat. “Kuzey Afrika İbâzî Akidesi: Cenâvünî Örneği”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Dergisi 2 (2015), 71-122.
32. Kutlu, Sönmez. “Mürcie Mezhebi: Doğuşu, Fikirleri, Edebiyatı ve İslâm Düşüncesine Katkıları”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2002), 168-210.
33. Lewicki, Tadeusz. “İbâdiyya”. Encyclopaedia Islamica (ikinci edisyon). 649-652. Leiden, 1971.
34. Muammer, Ali Yahya. el-İbadiyye fi Mevkibi’t-Tarih. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1. Basım, 1964.
35. Mûnîs, Hüseyin. Fecru’l-Endülüs. Beyrut: Daru’l-Menahil, 1987.
36. Mûnis, Hüseyin. Sevrâtü’l-Berber fi İfrîkiyye ve’l-Endelüs (102-136/721-753). Mısır: Matbaatu Cemiâti Fuadi’l-Evvel, 1948.
37. Nâmî, Amr Halîfe en-. Dırâsât ani’l-İbâdiyye. çev. Mihail Hûrî. Tunus: Dâru’l-Garbi’l-İslamî, 2012.
38. Neccar, Amir en-. el-İbâdîyye ve medâ Sılatuha bi’l-Havâric. Dâru’l- Meârîf, 1993.
39. Önder, Murat. Cezayir İbâziliği: Kuzey Afrika’da Bir Mezhep Geleneği. Konya: Palet Yayınları, 2025.
40. Önemli, Kadri. Erken Dönem İbâdî Kaynaklarda İbâdıyye’nin Dinî ve Siyasî Görüşleri. İstanbul: Nida Akademi, 2020.
41. Öz, Mustafa. “Ebû’l-Hattâb el-Meâfirî”. TDV İslam Ansiklopedisi. 10/324. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
42. Öz, Mustafa. “Kaade”. TDV İslam Ansiklopedisi. 23/589. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
43. Özkuyumcu, Nadir. “Hassân b. Nu‘mân”. TDV İslam Ansiklopedisi. 16/398-399. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
44. Özkuyumcu, Nadir. “Ukbe b. Nâfi‘”. TDV İslam Ansiklopedisi. 42/64-66. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
45. Özmen, Hatun - Severcan, Şefaattin. “Yezîd b. Muâviye’nin Ölümünden Sonra Basra’da Yaşanan Yönetim Krizi”. Düzce İlahiyat Dergisi 8/2 (2024), 143-172.
46. Söylemez, Mahfuz. “Afrika’da Kurulan İlk İslam Kentlerinden: Tahert”. İslami İlimler Dergisi 10/1 (2015), 7-33.
47. Şehristanî, Muhammed b. Abdu’l-Kerîm. el-Milel ve’n-Nihal. thk. Kisra Salih Ali. Dımeşk: Resalah Puplishers, 2015.
48. Şemmâhî, Ebü’l-Abbas. Kitâbü’s-Siyer. thk. Ahmed Hammûd es-Seyyâbî. Maskat: Vizâretu’t-Turâs ve’s-Sekâfe Ummân, 1987.
49. Üzüm, İlyas. “Mirdâs b. Üdeyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30/148-149. Ankara: TDV Yayınları, 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/mirdas-b-udeyye
50. Watt, W. Montgomery. İslam Düşüncesinin Teşekkül Dönemi. çev. Osman Demir. İstanbul: Ketebe, 2021.
51. Ya‘kūbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh el-. Sıfatu’l-Mağrib el-Me’hûza min Kitâbi’l-Büldân. Kutubu Turâs, 1993.
52. Yıldız, Harun. “Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme”. TDV İslam Ansiklopedisi. EK-1/375-376. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
53. Zehebî. Tezkiretü’l-Huffâz. Haydarâbâd, 1375.