Semânın Yaratılışı: Mekkî Sûreler ve İlk Dönem Tefsîrler Işığında Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Mekkî sûrelerde semâ/semâvât kelimesiyle onun yaratılmasına yönelik anlatıların geçtiği âyetleri kronolojik olarak ele almaktadır. Habenneke el-Meydânî’nin nüzûl tertibi esas alınmış, erken dönem sözlük ve tefsîr kaynaklarından yararlanılmıştır. Çalışmanın amacı, Kur’ân’ın semânın yaratılışı anlatısında hiyerarşik bir yapı izleyip izlemediğini tespit etmek, kullanılan lafızların sözlük anlamları ile erken dönem müfessirlerin bu lafızlara yüklediği anlamları ortaya koymaktır. Ayrıca çalışmada semânın yaratılışına vurgu yapılmasının amacı da değerlendirilmiştir. Bu çerçevede veri tespiti ve yorum analizi yöntemi kullanılmıştır. Çalışmada, ilk olarak eş-Şems 26/91: 5’te geçen “semânın binâ edilmesi” ifadesiyle onun yaratılışının nihâi hâlinin vurgulandığı, buna karşılık yaratmanın bir yönünü ifade eden “ḫalaḳa”, “ceʿale”, “faṭara”, “bedīʿi” ve “każā” gibi fiillerin daha sonraki sûrelerde yer aldığı, semânın yaratılışı anlatısında hiyerarşik bir sıranın gözetilmediği tespit edilmiştir. Kur’ân’ın tamamı taranıp parçalar birleştirildiğinde sürece dair bir hiyerarşi oluşturulabilse de yalnızca nüzûl sırasından hareketle bu mümkün değildir. Bu tespit; kronolojik okuma yöntemini delil alarak semânın yaratılması sürecine dair kesin ifadeler kullanmanın mümkün olmadığını gösterir. Bununla birlikte, Kur’ân’ın, nüzûl dönemi muhataplarına bu hususta sistemli bir bilgi kazandırmayı hedeflemediği sonucuna götürür. Nitekim Kur’ân’ın semâya dair anlatılarla temel amacının tevhîdi temellendirme, şirki reddetme ve dirilişin imkânını kavratma olduğu açığa çıkmıştır. Âyetlerdeki lafızların, yaratılışın mahiyetinden çok niteliklerine dair bilgi verdiği, erken dönem müfessirlerin genel olarak ilgili âyetlerdeki ifadeleri açıklarken sözlüklerdeki temel anlamlarıyla örtüşen manalar verdikleri görülmüştür. Bu da onların semânın yaratılmasını daha basit ve yalın; modern dönem bilimsel açıklamalardan uzak, hatta belki biraz da ilkel addedilebilecek şekilde yorumladıklarını gösterir.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân
• Tefsîr
• Semâ
• Yaratılış
• Kronoloji.

The Creation of The Samâ: A Study In The Light of The Makkî Suras and Early Tafsīrs

Öz

This study examines the verses in the Makkan suras that mention the term ‘samâ/samawāt’ (sky) and include descriptions of its creation, arranged in chronological order. The study adopts the order of revelation proposed by Ḥabannakah al-Maydānī and consults early Arabic dictionaries and classical tafsīr (exegesis) sources. The aim of the research is to determine whether the Qur’anic discourse on the creation of samâ follows a hierarchical structure, and to explore the lexical meanings of the relevant terms along with their interpretations by early commentators. The study also investigates the theological purpose behind the Qur’an’s emphasis on the creation of samâ. Methodologically, it combines data detection and commentary analysis. The study observes that the phrase “building the sky” (benā) appears first in Sūrah al-Shams (verse 5), referring to the final state of samâ. By contrast, other verbs that highlight particular aspects of the creation process—such as ceʿale, bedīʿi, and każā—are found in later suras. This suggests that the Makkan narrative does not follow a linear or modern chronological sequence. While a conceptual hierarchy may be constructed through synthesizing the Qur’anic corpus as a whole, it cannot be derived solely from the order of revelation. The study concludes that the primary aim of these descriptions is to affirm tawḥīd, refute shirk, and illustrate the possibility of resurrection. The verses focus on the structural qualities of samâ rather than its ontological nature. Early commentators generally adopted literal interpretations aligned with lexical meanings, reflecting a simple and direct understanding of the creation narrative.

Anahtar Kelimeler

• Tafsîr
• Qur
• Samâ
• Creation
• Chronology.

Kaynakça

1. Akbudak, Zeyneb. “Kur’an’a Göre Semavat ve Arzın (Evrenin) Altı Günde Yaratılması”. Genç Mütefekkirler Dergisi/Journal Of Young Intellectuals 4/3 (Aralık 2023), 888-898.
2. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsîri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
3. Beġavī, Muḥyissünne Ebī Muḥammed el-Ḥüseyin b. Mesʿūd. Meʿālimü’t-tenzīl. thk. Muḥammed ʿAbdullāh en-Nemr v.dğr., 8 Cilt. Riyāż: Dāru Ṭayyibe, 1409.
4. Boşnak, Nagihan Ayşe. İlk Altı Asır Tefsirlerinde Yedi Gök Ifadesi. Karaman: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler EnstitüsüTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı Tefsir Bilim Dalı, Yüksek Lisans, 2018.
5. Cevherī, Ebū Naṣr İsmāʿīl b. Ḥammād. (eṣ-Ṣıḥāḥ) Tācü’l-luġa ve ṣıḥāḥu’l-ʿArabiyye. thk. Aḥmed ʿAbdulġafūr ʿAṭṭār. 7 Cilt. Beyrūt-Lübnān: Dāru’l-ʿİlmi li’l- Melāyīn, 4. Basım, 1990.
6. Dāmeġānī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. ʿAlī b. Muhammed. Ḳāmūsu’l-Ḳur'ān ev ıṣlāḥ el-vücūh ve’n-neẓā'ir fî'l-Ḳur'āni'l-Kerīm. thk. ʿAbdülʿazīz Seyyide'l-Ehl. Beyrūt-Lübnān: Dāru’l-ʿİlmi li'l-Melāyīn, 4. Basım, 1983.
7. Ebū Bekr ʿAbdürrezzāḳ b. Hemmām b. Nāfiʿ eṣ-Ṣanʿānī el-Himyerī. et-Tefsīru ʿAbdurrezzāk b. Hemmām. thk. Maḥmūd Muḥammed ʿAbduh. 3 Cilt. Beyrūt-Lübnān: Dāru'l-Kütübi’l- ʿİlmiyye, 1419/1999.
8. Ebū Zekeriyyā Yaḥyā b. Sellām. Tefsīru Yaḥyā b. Sellām. thk. Hind Şelebī. 2. Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2004/1425.

9. Ezherī, Ebū Manṣūr Muḥammed b. Aḥmed. Tehẕībü’l-luġa. thk. ʿAbdusselām Muḥammed Hārūn. 15 Cilt. Ḳāhire: ed-Dāru’l-Mıṣriyye, ts.
10. Ferāhīdī, Ebū ʿAbdirrahmān el-Ḫalīl b. Aḥmed b. ʿAmr b. Temīm. Kitābü’l-ʿayn. thk. Mehdī el-Maḫzūmī; İbrāhīm es-Sāmirrāī. 8 Cilt, ts.
11. Ferrā, Ebū Zekeriyyā Yaḥyā b. Ziyād. Meʿāni’l-Ḳur’ān. 3 Cilt. Beyrūt: ʿĀlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1403/1983.
12. İbn ʻAṭıyye el-Endelüsī, Ebū Muḥammed ʻAbdülḥaḳ b. Ġālib. el-Muḥarrerü’l-vecīz fī tefsīri’l-kitābi’l-ʿazīz. thk. ʿAbdüsselām Nüzhetü’l-aʿyüni’n-nevāẓir fî ʿilmi’l-vücūh ve’n-neẓā'ir ʿAbduşşāfī Muḥammed. 6 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1422/2001.
13. İbnü'l-Cevzī, Ebu’l-Ferec Cemāleddīn ʿAbdurrahmān b. ʿAlī b. Muḥammed. Nüzhetü’l-aʿyüni’n-nevāẓır fî ʿilmi’l-vücūh ve’n-neẓāʾir. thk. Muḥammed ʿAbdülkerīm Kāẓım er-Rāżī. Beyrūt: Müessesetü’r-Risāle, 3. Basım, 1407/1987.
14. İbnü'l-Cevzī, Ebu’l-Ferec Cemāleddīn ʿAbdurrahmān b. ʿAlī b. Muḥammed. Zādü’l-mesīr fī ʿilmi’t-tefsīr. 9 Cilt. el-Mektebetü’l-İslāmī, ts.
15. İbn Kes̱īr, Ebi’l-Fidā’ İsmāīl b. ʿÖmer. Tefsīrü’l-Ḳurʾāni’l-ʿaẓīm. thk. Sāmī b. Muḥammed es-Sellāme. 8 Cilt. Dāru-Ṭayyibe, ts.
16. İbn Manẓūr, Muḥammed b. Mükerrem. Lisānü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrūt: Dāru Ṣādr, ts.
17. İṣfahānī, Ebu’l-Ḳāsım Ḥüseyn b. Muḥammed b. el-Mufaddal er-Rāġıb. Müfredātü elfāẓi’l-Ḳurʾān (el-Müfredāt fī ġarībi’l-Ḳurʾān). thk. Ṣafvān ʿAdnān Dāvūdī. 2 Cilt. Beyrūt: ed-Dāru's-Sāmiyye, 4. Basım, 1430/2004.
18. Karataş, Ali. “Müfessirin Evren Algısı ve Kur’ân Yorumuna Etkisi”. İslam ve Yorum III. ed. Mehmet Öztürk - Serkan Demir. Ankara: İnönü Üniversitesi Yayınlar, 2019.
19. Ḳurṭubī, Ebū ʿAbdullāh Muḥammed b. Aḥmed el-Enṣārī. el-Cāmiʿ li aḥkāmi’l-Ḳur’ān. thk. Hişām Semīr el-Buḫārī. 21 Cilt. Riyāż: Dāru ʿĀlemi’l-Kütüb, 3. Basım, 1423/2003.
20. Ḳuteybe, Ebū Muḥammed ʿAbdullāh b. Müslīm. Tefsīru Ġarībü’l-Ḳurʾān. thk. es-Seyyid Aḥmed Ṣaḳr. Beyrūt: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1398/1978.
21. Mātürīdī, Ebū Manṣūr Muḥammed b. Muḥammed b. Maḥmūd. Teʾvīlâtü Ehli’s-sünne-Tevsīru’l-Mātürīdiyye-. thk. Mecdī Bāsellūm. 10 Cilt. Beyrūt-Lübnān: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1426/2005.
22. Māverdī, Ebu’l-Ḥasan ʿAlī b. Muḥammed b. Ḥabīb el-Basrī. en-Nüket ve’l-ʿuyūn-Tefsīru’l-Māverdī. thk. es-Seyyid b. ʿAbdülmaḳṣūd b. ʿAbdürraḥīm. 6 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
23. Meydānī, ʻAbdurraḥmān Ḥabenneke. et-Tedebbürü’l-ems̱ali li-Kitābillāhi ʿAzze ve Celle. Dımaşḳ: Dāru’l-Ḳalem- Beyrūt: ed-Dāru’ş-Şāmī, 2009.
24. Muḳātil b. Süleymān. Tefsîru Muḳātil b. Süleymān. thk. ʿAbdullāh Maḥmūd Şeḥḥāte. 5 Cilt. Beyrūt-Lübnān: Müessesetü’t-Tāriḫi’l-ʿArabī, 1423/2002.
25. Muḳātil b. Süleymān. el-Vücūh ve’n-neẓāir fi’l-Ḳur’āni’l-ʿaẓīm. thk. Ḥātim Ṣāliḥ eż-Żāmin. Dubāi: Merkezü Cumʿati el-Mācid li’s̱- S̱eḳāfeti ve’t-Türās̱, 2006.
26. Neḥḥās, Ebū Caʿfer. Meʿāni’l-Ḳur’āni'l-Kerīm. thk. Muḥammed ʿAlī eṣ-Ṣābūnī. 6 Cilt. Cāmiʿati Ümmü’l-Ḳurā min Türās̱i’l-İslāmī, 1408/1988.
27. Nesefī, Ebu’l-Berekāt ʿAbdullāh b. Aḥmed b. Maḥmūd. Medārikü’t-tenzīl ve ḥaḳā'iḳu’t-te’vīl. thk. Yūsuf ʿAlī Büdeyvī. 3 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kelimi’ṭ-Ṭayyib, 1419/1998.
28. Önen, Sakine. 41/Fussilet 9-12. Ayetlerin Yorumları Çerçevesinde Evrenin Yaratılışı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler EnstitüsüTemel İslam Bilimleri Anabilim Dalı Tefsir Bilim Dalı, Doktora, 2018.
29. Özdemir, İsmail. Kur’ân-ı Kerim’de Göklerin ve Yerin Yaratılışı ve “Altı Gün” Problemi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2007.
30. Öztürk, Mustafa. İlahi Hitabın Tefsiri -2-. 2 Cilt. Ankara Okulu Yayınları, 2018.
31. Öztürk, Mustafa. Kur’an ve Yaratılış. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi (KURAMER), 3., 2017.
32. Rāzī, Ebū Abdillāh (Ebu’l-Fażl) Faḫruddīn Muḥammed b. ʿÖmer. Mefātîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, 1981/1401.
33. S̱aʿlebī, Ebū İsḥāḳ Aḥmed Muḥammed b. İbrāhīm. el-Keşf ve’l-beyān. thk. Ebū Muḥammed b. ʿĀşūr. 10 Cilt. Beyrūt: Dāru İḥyāi’t-Türās̱i’l-ʿArabī, 1422/2002.
34. Semʿānī, Ebu’l-Muẓaffer Manṣūr b. Muḥammed b. ʿAbdilcebbār Temīmī Mervezī. Tefsīru’l-Ḳur’ān. thk. Ebū Temīm Yāsir b. İbrāhīm. 6 Cilt. Riyāż: Dāru’l-Vaṭan, 1418/1998.
35. Semīn, Aḥmed b. Yūsuf b. ʿAbdiddāim el-Ḥalebī. ʿUmdetü’l-ḥuffāẓ fī tefsīri eşrefi’l-elfāẓ. thk. Muḥammed Bāsil ʿUyūni's-Sūd. 4 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1417/1996.
36. Ṭabāṭabāī, ʿAllāme Muḥammed Ḥüseyin, el-Mīzān fī tefsīri’l-Ḳur’ān. thk. Ḥüseyin el-Aʿlemī. 22 Cilt. Beyrūt: Müessesetü’l-Aʿlemī li’l-Maṭbūʿāt, 1417/1997.
37. Ṭaberī, Ebū Caʿfer Muḥammed b. Cerīr. Cāmiʿu’l-beyān ʿan te’vīli āyi’l-Ḳurʾān. thk. ʿAbdullāh b. ʿAbdulmuḥsin et-Türkī. 26 Cilt. Dāru Ḥicr, ts.
38. Vāḥidī, Ebu’l-Ḥasan ʿAlī b. Aḥmed b. Muḥammed. Tefsīruʻl-Basīṭ. thk. Muḥammed b. Ṣāliḥ b. ʿAbdullāh el-Fevzān, v.dğr. 25 Cilt. Riyāż: Silsiletü'r-Risā'ili'l-Cāmiʿıyye, 1430.
39. Watt, William Montgomery. Hz. Muhammed’in Mekkesi. çev. M. Akif Ersin. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2. Basım, 2017.
40. Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak dini Kur’an dili. 10 Cilt. İstanbul: Azim Dağıtım, ts.
41. Zebīdī, Muḥammed Murtażā. Tācu’l-ʿArūs min Cevāhiri’l-Ḳāmūs. 40 Cilt, ts.
42. Zeccāc, Ebū İsḥāḳ İbrāhīm b. es-Serī. Meʿāni’l-Ḳur’ān ve iʿrābuhu li'z-Zeccāc. thk. ʿAbdülcelīl ʿAbduh Şelebī. 5 Cilt. Beyrūt: ʿĀlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
43. Zemaḫşerī, Ebu’l-Ḳāsım Cārullah Maḥmūd b. Ömer b. Aḥmed. el-Keşşāf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavāmiżi’t-tenzīl ve ʿuyūni’l-eḳāvīl fī vücūhi’t-teʾvīl. thk. ʿĀdil Aḥmed ʿAbdülmevcūd v.dğr. 6 Cilt. Riyāż: Mektebetü’l-ʿUbeykan, 1418/1998.