Nahiv İlminde Tarif Yapma Üslupları (İsim Tarifi Örneği)

Öz

İnsanlar arasında sağlıklı iletişimin temel şartı, dilde kullanılan kelimelerin sahip olduğu anlamların hem konuşan hem de dinleyen kişi tarafından bilinmesidir. Bu durum, kelimelere yüklenen anlamların açıkça belirlenmesini zorunlu kılar. Söz konusu bir ilmi disiplin olduğunda ise bu zorunluluk daha fazla hissedilir. Bir kelimenin/kavramın taşıdığı anlam, onun tarifi üzerinden bilindiğine göre denilebilir ki kavramların tarifi, bir disiplinin kendisi kadar önemlidir. Bu gerçeğin farkında olan nahiv âlimleri, nahiv ilminin kuruluşundan itibaren temel kavramları tayin ve tarif etmeye gayret göstermiştir. Başlangıçta oldukça sade bir şekilde gerçekleştirilen tarif ameliyesi, zamanla daha sistemli; ama aynı zamanda daha karmaşık bir hale bürünmüştür. Bu süreçte iki temel üslubun ortaya çıktığı görüşmüştür. Birincisi, kavramları mantık ilmiyle ilişkilendirerek tarif eden yenilikçi üslup iken diğeri, nahiv ilminin gayesine ve bu ilmin lafızlarına dayalı tarifleri esas alan gelenekçi üsluptur. Bu çalışmanın amacı, hicrî ikinci ile sekizinci yüzyıllar arasında yaşamış nahiv âlimlerinin “isim” kavramına dair tariflerinden hareketle bu iki üslubu ortaya koymaktır. Çalışma neticesinde ilk dönemlerde örnek verme suretiyle gerçekleştirilen tarif ameliyesinin üçüncü yüzyıldan itibaren mantık ilminin etkisiyle daha sistemli bir hale büründüğü, bunun sonucunda yenilikçi üslubun ortaya çıktığı, sonraki yıllarda da baskın üslubun bu olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte gelenekçi üslubun da azımsanamayacak kadar çok nahiv âlimi tarafından devam ettirildiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Nahiv
• Kavram
• İsim
• Tarif

Etik Beyan

Bu çalışma, Prof. Dr. Halil İbrahim KAÇAR danışmanlığında 2023 yılında tamamladığımız “Nahiv İlminde Cedel (Radî el-Esterâbâdî Örneği)” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır (Nahiv İlminde Cedel (Radî el-Esterâbâdî Örneği), Marmara Üniversitesi, İstanbul, Türkiye, 2023).

Definition Styles in Nahw Science (The Example of Noun Definition)

Öz

The fundamental condition for effective communication between individuals is that the meanings of the words used in language are known by both the speaker and the listener. This necessity makes it imperative to clearly determine the meanings assigned to words. When it comes to a scientific discipline, this need becomes even more pressing. Since the meaning of a word or concept is understood through its definition, it can be said that the act of defining concepts is as important as the discipline itself. Aware of this fact, scholars of Arabic grammar (nahw) have endeavored to define and classify fundamental concepts since the early formation of the discipline. Initially carried out in a rather simple manner, the process of definition gradually became more systematic—yet at the same time more complex. Over the course of this development, two main approaches emerged. The first is an innovative approach that seeks to define concepts in relation to the science of logic, while the second is a traditional approach that prioritizes definitions based on the aims and terminology of the grammatical discipline itself. The aim of this study is to identify and analyze these two definitional approaches by examining how the concept of the “noun” (ism) was defined by nahw scholars who lived between the 2nd and 8th centuries AH. The findings show that the early method of definition by exemplification gradually gave way—beginning in the 3rd century—to a more structured system influenced by logic, leading to the rise of the innovative approach, which eventually became dominant. Nevertheless, it was also observed that a significant number of grammarians continued to uphold the traditional approach.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Nahw
• Concept
• Noun
• Definition

Etik Beyan

This article is extracted from my doctorate dissertation entitled “Jadal in the science of nahv (The example of Radî al-Estârâbâdî)”, supervised by Prof. Dr. Halil İbrahim KAÇAR (Jadal in the science of nahv (The example of Radî al-Estârâbâdî), Marmara University, İstanbul, Türkiye, 2023).

Kaynakça

1. Afgânî, Saîd. Fî usûli’n-nahv. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1987.
2. Ahmer, Ebû Muhriz Halef. el-Mukaddime fi’n-nahv. thk. İzzettin et-Tenûcî. Dimaşk: İhyâu’t-turâsi’l-kadîm, 1961.
3. Akbaş, Rıfat. “Nahiv İlminde Kavram-Terim Problemi: İsim, Fiil ve Harf Örneği”. Journal of Social And Humanities Sciences Research 5/31 (Aralık 2018), 4657-4671. https://doi.org/10.26450/jshsr.922
4. Akbaş, Rıfat - Çıkar, Mehmet Şirin. “Nahivciler Arasındaki İhtilafların Gramer Kavramlarına Yansıması”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 41 (Eylül 2018), 309-338.
5. Altundağ, Mustafa. “el-Mücâşiî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/443-444. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
6. Cezûlî, Îsâ b. Abdülazîz. el-Mukaddimetü’l-Cezûliyye fi’n-nahv. thk. Şaban Abdülvehhâb Muhammed. Kahire: Matbaatü Ümmi’l-Kurâ, t.y.
7. Cürcânî, Abdülkâhir. el-Muktesid fî şerhi’l-îzâh. thk. Kâzım Bahr el-Murcân. Irak: Dâru’r-reşît, 1982.
8. Cürcânî, Abdülkâhir. el-Cümel. thk. Ali Haydar. Dimaşk: Mektebetü Mecmai’l-Lugati’l-Arabiyye, 1972.

9. Çıkar, Mehmet Şirin. “Arap Dilbilim Çalışmalarında “Had/Tanım” Terimi Ve Er-Rummânî’nin ‘El-Hudud’ Adlı Eseri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/3 (Haziran 2005), 53-69.
10. Çıkar, Mehmet Şirin. “Ebü’l-Kâsım ez-Zeccâcî’nin Tanım Serüveni”. İslam Dilbilim Geleneğinde Anlam Teorileri. ed. Ömer Türker-Kübra Şenel. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020.
11. Çıkar, Mehmet Şirin. Nahivciler ile Mantıkçılar Arasındaki Tartışmalar. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
12. Emin, Ahmet. Duha’l-İslâm. 3 Cilt. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2012.
13. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2009.
14. Endelüsî, Ebû Hayyân. et-Teyzîl ve’t-Tekmîl fî şerhi’t-Teshîl. thk. Hasan Hindâvî. 14 Cilt. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1998.
15. Erdebîlî, Cemâleddîn. Şerhu’l-Ünmûzec fi’n-nahv. thk. Hüsnî Abdülcelîl Yusuf. Kahire: Mektebetü’l-Edeb, t.y.
16. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed. Kitâbu’l-ibâre fi’l-mantık. thk. Muhammet Selim Salim. Mısır: Matba’atü Dâri’l-Kütüb, 1976.
17. Ferâhidî, Halil b. Ahmed. el-Cümel fi’n-nahv. thk. Fahrettin el-Kabâve. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1985.
18. İbn Bâbeşâz, Ebü’l-Hasen Tâhir. Şerhu’l-mukaddimeti’l-muhsibe. thk. Hâlid Abdülkerîm. 2 Cilt. Kuveyt: el-Matbaatü’l-Asriyye, 1977.
19. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Lüma‘ fi’l-‘Arabiyye. thk. Semîh Ebû Muğlî. Amman: Dâru Mecdelâvî, 1988.
20. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. es-Sâhibî fî fıkhi’l-luğa. thk. Ömer Fâruk et-Tabbâ. Beyrut: Mektebetü’l-Maârif, 1993.
21. İbn Harûf, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed. Şerhu Cümeli’z-Zeccâcî. thk. Selvâ Muhammet Ömer Arab. Cidde: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, h.1419.
22. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn. Şerhu Şüzûri’z-zeheb. thk. Muhammed Ebu Fazl Âşûr. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2001.
23. İbn Mâlik, Ebû Abdillâh. Şerhu’t-Teshîl. thk. Abdurrahman Seyyid-Muhammed Bedevî el-Mahtûn. Cîze: Dâru Hicr, 1990.
24. İbn Mu‘tî, Ebü’l-Hüseyn. el-Fusûlu’l-Hamsûn, thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1977.
25. İbnü’l-Enbârî, Kemâlüddîn. Esrârü’l-‘Arabiyye. thk. Muhammed Hüseyin Şemsu’d-Dîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1997.
26. İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer. Şerhu’l-mukaddimeti’l-kâfiye. thk. Cemâl Abdülâtî Muhaymer Ahmet. Riyad: Mektebetü Nezâr Mustafa, 1997.
27. İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî. el-Usûl fî’n-nahv. thk. Abdülhüseyin el-Fetlî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1996.
28. İsfehânî, Ebu’l-Hasan. Şerhu’l-luma‘. thk. İbrahim b. Muhammet Ebû Ubât. Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muhammed Suûd el-İslâmiyye, 1990
29. İşbîlî, İbn Usfûr. Şerhu Cümeli’z-Zeccâcî. thk. Fevvâz eş-Şiâr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1998. Kayrevânî, Ebu’l-Hasan Ali b. Faddâl el-Mücâşiî. Şerhu Uyûni’l-İ‘râb, thk. Hannâ Cemîl Haddâd. Zerkâ: Mektebetü’l-Menâr, 1985.
30. Kıftî, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn Alî. İnbâhü’r-ruvât ‘alâ enbâhi’n-nühât. thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1952.
31. Mutarrizî, Ebü’l-Feth Burhânüddîn. el-Misbâh fi’n-nahv. thk. Abdülhamîd es-Seyyid Tâlib. Mısır: Mektebetü’ş-Şebâb, t.y.
32. Mübârek, Mâzin. en-Nahvü’l-Arabî. Dimaşk: el-Mektebetü’l-Hadîse, 1965.
33. Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdülhâlik Azîme. 4 Cilt. Kahire: Vizâratü’l-evkâf, 1994.
34. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tüffâha fi’n-nahv. thk. Korkîs Avvâd. Bağdat: Matbaatü’l-Ânî, 1965.
35. Sîbeveyhi, Ebû Bişr. el-Kitâb. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
36. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. Buğyetü’l-vu‘ât fî tabakâti’l-luğaviyyîn ve’n-nühât. thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1964.
37. Tekin, Ali. Varlık ve Akıl: Aristoteles ve Fârâbî’de Burhân Teorisi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
38. Yıldırım, Abdullah. Ali Kuşçu ve Unkûdü’z-Zevâhir. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.
39. Zeccâcî, Ebü’l-Kāsım. el-Îzâh fî ileli’n-nahv. thk. Mâzin el-Mübarek. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1986.
40. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. el-Mufaṣṣal. thk. Fahr Sâlih Kâdera. Amman: Dâru Ammâr, 2004.
41. Zübeydî, Ebû Bekir. el-Vâzıh fî ‘ilmi’l-‘Arabiyye. thk. Abdülkerîm Halîfe. Amman: Dâru Celîsi’z-Zamân, 2011.