W. Stanley Jevons’ın Önermeler Mantığı: Klasik Mantıktan Formel Mantığa Eleştirel Bir İnceleme

Öz

19. yüzyılı mantık ilmi açısından önemli kılan, sembolik mantık çalışmalarının hız kazanması, kıyas eleştirilerinin yoğunlaşması, kıyasa alternatif yöntemlerin geliştirilmesi ve mantık makinelerinin hem tasarlanıp hem de uygulamaya konulmaya başlanmasıdır. Bu bağlamda W. S. Jevons mantığın sembolleştirilme sürecinde oldukça önemli çalışmaları ile dikkat çekmiştir. Mantıkla alakalı en önemli çalışmaları arasında “benzerlerinin birbiri yerine kullanılması” görüşü ile “mantıksal alfabe”, “mantıksal abaküs” ve “mantık makinesi” çalışmaları bulunmaktadır. Bu makale, Jevons’ın mantığına dair Türkçe mantık literatüründe neredeyse hiçbir çalışma bulunmaması nedeniyle kaleme alınmıştır ve tarafımızca yürütülen birkaç çalışmadan birini oluşturmaktadır. Bu makale, 19. yüzyıl mantığı bağlamında Jevons’ın mantığını, bu çerçevede de özellikle önermeler konusunu ele almakla sınırlıdır. Yöntem olarak literatür tarama, eleştirel okuma ve yorumlama, analiz, sentez, karşılaştırma ve raporlama yöntemleri kullanılmıştır. Veri analizi ve sentezi için de Jevons’ın mantıkla alakalı eserleri incelenmiş ve elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Elde edilen belli başlı bulgulara bakıldığında, Jevons’a göre mantıkta ele alınmayan çok sayıda önerme durumları olduğu görülmüştür. Çok sayıda olasılık, önermelerin çıkarım sürecinde daha geniş bir rol üstlenmesini sağlamaktadır. Önermelere bazı kavramlar eklenerek yeni ancak ilk önermeye eşdeğer önermeler elde edilebilmektedir. Jevons, dolaysız çıkarımları öğrenmenin önermeleri anlamak ve doğruluklarını denetlemek için güçlü bir egzersiz olduğunu vurgulamaktadır. Jevons, herhangi bir önerme veya önerme grubunun başka bir önerme veya önerme grubuna göre eşdeğer, çıkarımsal, tutarlı ve çelişkili şeklinde sınıflandırılabileceğini belirtmektedir. O mantıkçıların modaliteyi, bir yargının yapıldığı ve ileri sürüldüğü kesinlik veya olasılık derecesinden oluşan bir şey olarak ele almalarını eleştirmektedir. Jevons’a göre önermelerin eşdeğerlikleri incelendiğinde De Morgan”ın ifadelerinin bir önemi kalmamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• mantık
• modern mantık
• klasik mantık
• W. Stanley Jevons
• önerme
• eşdeğerlik
• döndürme
• olasılık

W. Stanley Jevons’ Propositional Logic: A Critical Examination from Classical Logic to Formal Logic

Öz

W. S. Jevons is a scientist who has made very important studies in the process of symbolizing logic. Among his most important works on logic are his views on the “substıtutıon of similitars” and his studies on the “logical alphabet”, “logical abacus”, and “logic machine”.According to him, there are many propositional situations that are not considered in logic. Having many possibilities helps propositions to take a wider place in inference. New propositions that are equivalent to the first proposition can be obtained by adding some concepts to propositions. This process should not be avoided. As long as the correct concepts are added, propositions with the same meaning will be obtained. This proposition should not be seen as a proposition that repeats itself, but as a new proposition. It is understood that he symbolizes logic with the logical alphabet. Each proposition corresponds to a symbol and there are signs that determine the relationship between them. In fact, he aims to run a logical machine with this alphabet and succeeds. Since Jevons has not been extensively discussed in the Turkish literature on logic, this article aims to fill that gap by focusing on his views on propositions within his broader logical system. The article focused on propositions within all of Jevons’s logical views. For this, his works related to logic were examined and the findings were evaluated.

Anahtar Kelimeler

• logic
• modern logic
• classical logic
• w. stanley jevons
• proposition
• probability
• logical equivalent
• converse.

Kaynakça

1. Akyüz, Turgut. “İslam Mantık Yazım Gelenekleri Üzerine Bir İnceleme”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 4/2 (Aralık 2024), 323-363.
2. Aytemiz, Levent. “W.S. Jevons As The Founder of Modern Economıcks”. S. D. Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi( 2002), 211-228. Bilir, Hüsnü. Wıllıam Stanley Jevons’ın Mekanik “İnsan” Kavrayışı. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (2018), 17-33.
3. Çavdar, Mehmet. Galen”in Mantık Anlayışı ve Mantık-Tıp İlişkisi. Ankara: Araştırma Yayınları, 2024.
4. Ece, M. Nasih. İbn Bâcce Mantığı ve Fârâbî Bağlantıları, Konya: Çizgi Yayınları, 2021.
5. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantık, Ankara : Elis Yayınları, 2004.
6. Jevons, Harriet A. Letters and Journal of W. Stanley Jevons, London: Macmillan and Co., 1886.
7. Jevons, W. Stanley. Elementary Lessons in Logıc, London and New York: McMillan and Co., 1894.
8. Jevons, W. Stanley. Mantık, çev.Giray Fidan ve Korkut Uluç İşisağ, Ankara: Efil Yayınları, 2023.

9. Jevons, W. Stanley. The Principles of Science, London: Macmıllan And Co . 1892.
10. Jevons, W. Stanley. Pure Logıc and Other Minor Woks,(London: McMillan and Co. And New York, 1890.
11. Jevons, W. Stanley, Studies in Deductive Logıc, London: McMillan and Co., 1884, 2. Edition.
12. Jevons, W. Stanley, Substıtutıon of Sımılars, London: Macmıllan and Co.,1869.
13. Keale, William ve Kneale, Martha. The Development of Logıc. Oxford 1962.
14. Osman, Fikret. “Doğrudan İndirgemeler Üzerine İki Değerli Mantık Açısından Bir İnceleme –III: Farklı Basit Önermelerden Oluşan Bileşik Önermelerin Birbirinden Birbirine İndirgenmesi”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 884-954.
15. Grünberg, Teo. Onart Adnan. Mantık Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları, 1976.
16. Mac Tutor History of Mathematicks. “Standley Jevons’. Erişim 13 Haziran 2025).https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Jevons/, Standford Felsefe Ansiklopedisi, “William Jevons’. Erişim 9 Haziran 2025.https://plato.stanford.edu/entries/william-jevons/#Bib,
17. Selçuk, Remziye. “Dijitalleşme ve Mantık: S. Jevons’ın Mantık Makinesi”. Dijital Çağda Mantık ve Düşüncenin Dönüşümü: Yeni Paradigmalar. ed. Coşkun Baba, Konya: Palet Yayınları, 2025. (Yayım sürecinde).
18. Selçuk, Remziye. “W. Stanley Jevons’ın ‘Logıc’ (Mantık) Adlı Eserindeki Mantık Görüşleri Üzerine Değerlendirme”. İslami İlimler Dergisi. 42 (01 Mart 2026): 467-487. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1837086.
19. The Britannica.“William-Stanley-Jevons’. Erişim 7 Haziran 2025. https://www.britannica.com/money/William-Stanley-Jevons,