Harput Ulu Camii Haziresi Mezar Taşları

Öz

Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra, sahip oldukları bazı geleneklerini devam ettirmişlerdir. Bu geleneklerden biri de biçim ve tezyinatıyla dikkat çeken mezar taşlarıdır. Tarihi süreçte zengin bir kültürel ve sanatsal birikime sahip olan Türk-İslam toplulukları bu mirası, el sanatları ve mimari alanlarında yansıttıkları gibi mezar taşlarına da işlemişlerdir. Böylece hazire ve mezarlık alanlarını adeta birer kültür ve sanat merkezlerine dönüştürmüşlerdir. Her dönemde değişik şekil ve tezyinattaki bu tarihî unsurlar, Anadolu’nun fethiyle bölgenin çeşitli yerlerine yayılmış; geçmişle günümüz arasında bir köprü kurarak varlığını günümüze kadar devam ettirmiştir. İçinde bulunduğu dönemin kültürünü yansıtan bu alanlardan biri de Harput Ulu Camii haziresidir. Hazirede yer alan mezar taşları yüzeylerine işlenmiş kitabeler, çeşitli tezyinî unsurlar ve taşıdıkları başlıklarıyla dikkat çekerler. Bu çalışmada, Artuklu dönemine ait bir yapı olan Harput Ulu Camii haziresindeki Osmanlı dönemi mezar taşları ele alınmıştır. Katalogda yer verilen mezar taşlarının tamamı yerinde fotoğraflanarak kitabe metinleri okunmuş; tipoloji, kitabe içeriği, yazı karakteri, başlık tipleri ve bezeme gibi hususlar dikkate alınarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Sanatı
• kitabe
• kandil
• nar
• tezyinat

Harput Grand Mosque Graveyard Tombstones

Öz

Tombstones, as significant elements of our material cultural heritage, hold value from historical, artistic, and literary perspectives. Unfortunately, the importance of these works—forming a notable group within Turkish-Islamic art—was often recognized belatedly, and many were not adequately preserved, resulting in partial or total loss in some cases. This study examines sixteen inscribed tombstones dating to the Ottoman period, located within the cemetery of Harput Ulu Mosque, a structure originating from the Artuqid era. Beyond their artistic and historical significance, these tombstones serve as crucial documents reflecting the historical, social, and cultural fabric of the region. The types of calligraphy, motifs, and symbols featured on the inscriptions not only illuminate the evolution of stone craftsmanship and aesthetic principles from the Seljuk to the Ottoman period but also provide insight into the religious beliefs and societal structures of the time. In this context, the study aims to demonstrate how these tombstones, which serve as primary sources for epigraphy, art history, and cultural studies, reflect Harput’s historical continuity, cultural richness, and religious identity, thereby contributing to scholarship on Ottoman funerary art and the history of Harput. The tombstones were documented in situ through photography, their inscription texts were transcribed, and they were evaluated based on typology, inscription content, script styles, heading types, ornamentation, material, and techniques. Carved figures on the inscription surfaces were analyzed symbolically and interpreted iconographically. References to professions, titles, nicknames, familial relationships, and other relevant details were recorded, and the writing techniques and script types were identified. Ultimately, the study reveals that these tombstones occupy a significant position within Turkish-Islamic art and, in terms of cultural and artistic diversity, exhibit stylistic characteristics that distinguish them from other contemporary examples.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Art
• inscription
• lamp
• pomegranate
• ornament

Kaynakça

1. Acar, Türkan. “Uşak Boduroğlu Cami Özelinde Kandil Motifi ve İkonografisi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/2 (2022), 1135-1160.
2. And, Metin. Minyatürlerle Osmanlı-İslâm Mitologyası (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007), 287.
3. Ardıçoğlu, Nurettin. “Harput Artuk Oğullarına Ait Kitabeler”. TM (Türkiyat Mecmuası) VI (1936-1939), İstanbul 1939, 41-48.
4. Arık, Sibel. “Türk Dokumacılık Sanatında Nar Motifi”. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi 6/1(2009), 583-593.
5. Aslanapa, Oktay. Türk Halı Sanatının Bin Yılı. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 2005.
6. Arslan, Celil- Pınar, Mehmet. Nevşehir Cami ve Mescit Mihraplarında Bezeme Anlayışı, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/38 (2015), 83-108.
7. Ayyıldız, Erol. “Ebü’l-Atâhiye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/294-295. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Naci Bakırcı, Naci. Mevlevî Mezar Taşları. İstanbul: Rumî Yayınları, 2005.
8. Başgöz, İlhan - Tietze, Andreas. Türk Halkının Bilmeceleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.

9. Berkli, Yunus - Zencirkıran, Ayşegül. Osmanlı Çini Sanatı ve Halı Sanatının Ortak Motifleri. EKEV Akademi Dergisi 23/80 (2005), 551-567.
10. Beyaz, Düriye - Beyazıt Mustafa. “Burdur Şehir Merkezindeki Cami Mihrapları” Sanat Tarihi Dergisi 32/1 (Nisan 2023), 337-359.
11. Biçici, H. Kâmil. “İznik Müzesi’ndeki Kandil ve Şamdan Motifli Mezar Taşları”. Turkish Studies 7/3 (2012), 637-661.
12. Süreyya Eroğlu Bilgin, “Menteşeoğulları Beyliği Camilerinde Süsleme Unsuru Olarak Kandil Motifi”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 58 (Nisan 2023). 49. 41-58.
13. Caner, Onur. “Nar”, Derim 5/4 (Antalya, 1988), 147-158.
14. Cantay, Gönül. “Türk Süsleme Sanatında Meyve”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 3/5, (Fall 2008), 33-47.
15. Çağlıtütüncigil, Ersel. “Türk Süsleme Sanatında Nar: Form, Köken ve İkonografik Anlamı”. TÜBAR 33 (Bahar 2013), 61-92.
16. Çağlıtütüncigil, Ersel. “Malatya Kırklar Mezarlığı Mezar-Mezar Taşlarında Bezeme”, BİLİG 94 (Yaz 2020), 159-187.
17. Çakar, Enver vd.. Harput’ta Osmanlı Dönemi Türk Mezar Taşları. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2014.
18. Çoruhlu, Yaşar. “Eyüp ve Çevresindeki Mezar taşlarında Görülen Kâse İçinde Meyve Tasvirlerinin Sembolizmi”, Tarihi Kültürü ve Sanatıyla Eyüp Sultan Sempozyumu II/ 115-127. İstanbul: Eyüp Belediyesi Yayınları, 1998.
19. Danık, Ertuğrul. Ortaçağ’da Harput, Ankara, 2001.
20. Elnara, Ziyadinova. “Kırım Tatar Halk Türkülerinde Sembol Olarak Bitkiler”. çev. Burcu Kaçmaz. Karadeniz Araştırmaları 11 (Güz 2006), 101-110.
21. Ergün, Pervin. “Türk Kültüründe Ruhlar ve Orman Kültü”. Millî Folklor Yıl 22, 11/87 (2010), 113-121.
22. Eroğlu, Ömer- Top, Mehmet. “Afyonkarahisar Müzesi’ndeki Osmanlı Dönemi Bazı Mezar Taşları”, ATAD 10 (2024), 123-157.
23. Ersoy, Necmettin. Semboller ve Yorumları. İstanbul: Dönence Yayınları, 2007.
24. Guenon, Rene. Yatay ve Dikey Boyutların Sembolizmi. çev. Fevzi Topaçoğlu. İstanbul: İnsan Yayınları, 2001.
25. Gültekin, Eser, R.,“Türklerde Bereket Sembolü Olarak Kullanılan Meyve Motifleri ve Mimaride Değerlendirilmesi”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 3/5 (Fall 2008), 9-31.
26. Gün, Recep vd. “Vezirköprü Yöresinde Bulunan 17-18. Yüzyıl Osmanlı Mezar Taşları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2016), 37-75.
27. Kalfazade, Selda- Özkan Ertuğrul. “Kandil ve Kandilin Motif Olarak Anadolu Türk Sanatındaki Kullanımı Üzerine”. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi 2/5 (1989), 23-25.
28. Karaca, Faruk. “Ölümle İlgili Davranış Örüntüleri Açısından Modern Batı ve Türk İslam Kültürü”, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 12(1999), 65-76.
29. Karaçay, Çiğdem. “Lâdik Seccade Halılarında Mihrap Özelliklerinin İncelenmesi”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 55 (Ocak 2018), 106-118.
30. Karademir Murat- Kunt İbrahim. “Edirne Şehabeddin Paşa Cami Haziresi Mezar Taşları”, SUTAD 46 (Ağustos 2919), 329-356.
31. Kemaloğlu, Zeynep (2022). “Anadolu’da Kalem İşi Süslemeye Bir Örnek: Amasya Taşova Aşağı Baraklı (Özbaraklı) Cami Mihrabı”. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 10/28 (2022), 147-165.
32. Muslu, Ramazan. “Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)”, 1. Bingöl Sempozyumu. 125-137. (Bingöl: Bingöl Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi Yayınları, 2007).
33. Naskali, Emine Gürsoy-Herkmen, Dilek (ed.), “Ortaçağda Meyve Sembolizmi”, Meyve Kitabı. İstanbul: Kitabevi, 2006.
34. Oğuz, Hattatzâde Muhammed İhsan. İki Gavs-ı Enâm: Şeyh Ali es-Sebtî, Seyyid Ahmed el-Kürdî. İstanbul:1342.
35. Oğuz, Hattatzâde Muhammed İhsan. Tasavvuf Yolunda Mânevî Cihad. İstanbul: Oğuz Yayınları, 1993.
36. Örnek, Sedat Veyis. Yüz Soruda İlkelerde Din, Büyü, Sanat, Efsane. İstanbul: 1988.
37. Özkan, Nurhan-Duran, Remzi. Türk Süsleme Sanatında Nar. İstanbul: Eğitim Yayınevi, 2022.
38. Özkurt, Kemal. "Van Gölü Çevresi Mezar Taşlarında Kandil Motifi". II. Van Gölü Havzası Sempozyumu Bildiri Kitabı. Ed. Oktay Belli. 132-142. Ankara: 2007.
39. Pektaş, Kadir. Bitlis Tarihi Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
40. Selçuk, Keziban - Yurttaş Hüseyin. Doğu Karadenzi Bölgesi Halı ve Düz Dokumalardaki Sembolik İbrik, Kandil ve Mihrab Motifi Üzerine Bir Deneme, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED) 71 (2021), 479-489.
41. Sunguroğlu, İshak, Harput Yollarında, I-IV İstanbul, 1958.
42. Şen, Korkmaz. Selçuklu’dan Osmanlı’ya Bir Miras Baskil Şeyh Hasan Köyü Tarihi Mezar Taşları. İstanbul: Ege Yayınları, 2021.
43. Şenocak, Ebru “Halk Anlatı ve İnanışlarında Mitolojik Bir Meyve: Nar”, AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi 4/8 (Ocak 2016), 228-251.
44. Uluçam, Abdüsselam. Eski Erciş-Çelebibağı Mezarlığı ve Mezar Taşları. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2000.
45. Yelen, Resul. "İslam Sanatında Süsleme Sembolizmi Üzerine Yeni Yorumlar,” Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1/2 (2017), 472-475.
46. Yelen, Resul - Bekmez, Ayşegül. “Van Mollakâsım Köyü’nde Bulunan İslami Dönem Mezar Taşları”. TÜBA-KED 22 ( Haziran 2020), 93-110.
47. الديوان "العصر العباسي" ابوالعتاهية. Erişim 24 Kasım 2024. https://www.aldiwan.net/poem10340.html