İslam Hukuku Eserlerinde Mukaddimenin Yapısı ve İşlevi: el-Hidâye Şerhleri Örneği

Öz

Klasik İslam ilim geleneğinde mukaddimeler, sadece önsöz mahiyetinde değil, müellifin ilmî niyetini, yöntemini ve metnin yapısal çerçevesini ortaya koyan kurucu metinler olarak kabul edilmiştir. Özellikle sistematik düşünce gerektiren fıkıh gibi alanlarda, mukaddimeler hem ilmî meşruiyetin zeminini hem de metodolojik yönelimi ifade eden temel metinlerdir. Buna rağmen, modern İslam hukuku literatüründe mukaddimeler çoğu zaman ikincil veya biçimsel unsurlar olarak değerlendirilmiş, bu da konunun yeterince ele alınmamasına yol açmıştır. Bu çalışma, söz konusu eksiklikten hareketle, mukaddime kavramını, tarihî gelişimini, yapısal ve işlevsel yönlerini inceledikten sonra, Hanefî fıkhının temel kaynaklarından el-Hidâye’ye yazılmış bazı matbu şerhlerin mukaddimelerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Seçilen metinler; içerik, yapı ve işlev açısından değerlendirilmiş, müelliflerin ilmî tavırları, şerh gerekçeleri, isnad anlayışları ve metodolojik yaklaşımları mukaddimeler üzerinden tahlil edilmiştir. Mukaddimelerin, ilmî geleneği taşıyan ve yeniden üreten metinler olduğu ortaya konmuş; bu bağlamda fıkıh yazımında mukaddimenin ilmî otoriteyi kurma, geleneği aktarma ve metodolojik yönlendirme gibi çok yönlü roller üstlendiği vurgulanmıştır. Araştırmanın sonucunda, fıkıh literatüründe mukaddimelerin daha fazla önemsenmesi gerektiği ve bu alanda yapılacak kapsamlı çalışmaların, İslam hukukunun metodolojik altyapısının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacağı kanaatine varılmıştır. Çalışma, İslam hukuk metodolojisinin daha iyi anlaşılması için bu alanda yapılacak yeni ve kapsamlı araştırmalara duyulan ihtiyaca işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Mukaddime
• Fıkıh Literatürü
• el-Hidâye
• Metodoloji

The Structure and Function of the Muqaddimah in Islamic Legal Literature: The Case of Commentaries on al-Hidāyah

Öz

In the classical Islamic scholarly tradition, muqaddimāt (introductions) have not been regarded merely as prefaces, but rather as foundational texts that articulate the author’s scholarly intent, methodological approach, and the structural framework of the work. Particularly in disciplines such as Islamic jurisprudence (fiqh), which require systematic reasoning, muqaddimāt function as key texts establishing both epistemological legitimacy and methodological direction. Despite their centrality, modern Islamic legal literature has often treated these sections as secondary or purely formal components, resulting in a lack of adequate scholarly engagement. This study addresses that gap by examining the concept of muqaddima, its historical development, structural characteristics, and functional dimensions. It then focuses on analyzing the introductions of selected printed commentaries (shurūḥ) written on al-Hidāyah, a seminal text in the Ḥanafī legal tradition. The selected texts are analyzed in terms of content, structure, and function, with particular attention to the authors’ scholarly attitudes, justifications for commentary, approaches to transmission (isnād), and methodological frameworks. The findings demonstrate that muqaddimāt are not merely formal textual components but serve as vehicles for preserving and reproducing the scholarly tradition. In this context, the study emphasizes the multifaceted role of muqaddimāt in establishing scholarly authority, transmitting tradition, and guiding methodological orientation in Islamic legal writing. It concludes that muqaddimāt should receive greater attention within Islamic legal literature and that further comprehensive research in this area could significantly contribute to a deeper understanding of the methodological foundations of Islamic law.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Muqaddima
• Fiqh Literature
• al-Hidâyah
• Methodology

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. “İtkānî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/464-465. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
2. Amûdiyyi, Osman b. Abdullah el-. “Mukaddimâtü’l-Müdevvenâti’l-Fıkhiyye”. Erth-n. Erişim 19 Nisan 2025. https://erth-n.com/2022/09/11/alfiqh-blogs/#:~:text=
3. Avnî, Hâmid. el-Minhâcü’l-vâdıh li’l-belâga. b.y.: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, ts.
4. Ayday, Mehmet Selim. “İşârî Tefsi̇r Mukaddi̇meleri̇ Üzeri̇ne Bi̇r Değerlendi̇rme: Tüsteri̇, Sülemi̇ ve Kuşeyrî Örneği̇”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 13/3 (Aralık 2021), 1112-1125. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1009344
5. Aynî, Bedruddîn el-. el-Binâye şerhu’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şaban. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1420/2000.
6. Aytaç, Aslı. “Dört Türkçe Belâgat Ki̇tabinin Dîbâce Bölümleri̇ Üzeri̇ne Bi̇r İnceleme”. Turkish Studies 12/22 (2017), 79-92. https://doi.org/DOI:10.7827/TurkishStudies.12150
7. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd el-. el-İnâye şerhu’l-Hidâye. thk. Amr b. Mahrûs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1428/2007.
8. Bedir, Murteza. “Tâcüşşerîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/360-362. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.

9. Bekûr, Bişâr. “Mukaddimâtü’l-Kütüb: Min Habîi Fevâidihâ ve Meknûni Nefâisihâ”. alukah. Erişim 04 Ocak 2026. https://www.alukah.net/culture/0/92983
10. Bulut, Ali. Erken Dönem Tefsir Mukaddimelerinin Tefsir Usûlü Açısından Değerlendirilmesi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
11. Bulut, Ali. Mukaddimelerden Gönüllere Kitapların Yazılış Hikâyeleri. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2025.
12. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî -el. el-Fusûl fi’l-usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vezâretu’l-Evkâfi’l- Kuveytiyye, 1414/1994.
13. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd el-. Muʿcemü’s-Sıhâh. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 4. Basım, 1433/2012.
14. Cürcânî, Seyyid Şerîf el-. Kitâbu’t-Taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
15. Dalmızrak, Yakup. Fikih Usûlünde Mukaddi̇me Geleneği̇: Molla Gürânî’ni̇n Ed-Durer Adli Eseri̇ni̇n Mukaddi̇mesi̇ Ekseni̇nde Fikih Usûlü Mukaddi̇meleri̇nde Usûl Tartişmalari. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
16. Dalmızrak, Yakup. “Klasik Fıkıh Usûlü Eserlerinde Mebâdî Konularının Gelişimi”. İslam Tetkikleri Dergisi 13/1 (Mart 2023), 142-173. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1193988
17. Demir, Ethem. “Arap Dili ve Edebiyatı Kitaplarındaki Mukaddimelerin İçeriği ve Belağî Üslûbu”. Bitlis İslamiyat Dergisi 6/2 (Aralık 2024), 57-76. https://doi.org/10.53442/bider.vi.1559561
18. Duman, Soner. “Usûlü’l-Fıkh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/218-220. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
19. Durmuş, İsmail. “Mukaddime”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/115-117. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
20. Ebî’l-İz, Sadruddîn Alî b. Alî b. et-Tenbîh alâ müşkilâti’l-Hidâye. thk. Abdulhakîm b. Muhammed Şâkir - Enver Sâlih Ebû Zeyd. Suudi Arabistan: Mektebetü’r-Ruşd Nâşirûn, 1424/2003.
21. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed el-. el-Mustasfâ. thk. Muhammed Abdüsselâm Abduşşâfî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1993.
22. Görgün, Halil İbrahim. Endülüs Tefsi̇r Mukaddi̇meleri̇. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
23. İbn Haldûn, Abdurrahman b. Kitâbü’l-ʿİber. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1401/1981.
24. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed. Edebü’l-kâtib. thk. Muhammed ed-Dâlî. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, ts. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
25. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid. thk. Muhammed Subhî Hasen Hallâk. Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, 1415/1994.
26. İbn Rüşd (el-Cedd), Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. el-Mukaddemâtü’l-mümhidât. thk. Muhammed Hacî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1407/1988.
27. İbnü’l-Hâc, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Abderî. el-Medhal. Kahire: Mektebetü Dârü’t-Türâs, ts.
28. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn. Fethu’l-kadîr. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaʿati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdihî, 1389/1970.
29. İsbehânî, Ebû Nuaym el-. Delâilü’n-nübüvve. thk. Muhammed Ravvâs Kalʿacî - Abdül’berr Abbâs. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2. Basım, 1406/1986.
30. İtkânî, Kıvâmüddîn Emîr Kâtib el-. Gâyetü’l-beyân nâdiretü’z-zamân fî âhiri’l-evân. thk. Heyet. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâ, ts.
31. Kâkî, Kıvâmüddîn el-. Miʿrâcü’d-dirâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Abdülhafîz Muhammed Ali Beydun. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1391/1971.
32. Kallek, Cengiz. “el-Hidâye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/471-473. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
33. Kayapınar, Hüseyin. “Kâkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/216. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
34. Kayrevânî, İbn Ebû Zeyd el-. er-Risâle fî fıkhi’l-İmâmi’l-Mâlik. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1390/1971.
35. Koca, Ferhat. “İbnü’l-Hümâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/87-90. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
36. Köse, Ali - Demir, Halis. “Merginânî’nin el-Hidâye Adlı Eserine Dair Literatür Araştırması: Kapsam, Önem ve Katkılar”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 45 (Haziran 2025), 623-666. https://doi.org/10.59777/ihad.1617656
37. Kurlânî, Celâleddin el-. el-Kifâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Muhammed Ahmed el-Hakkânî el-Afgânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1391/1971.
38. Kümillâî, Muhammed Hıfzu’r-Rahmân. el-Büdûru’l-mudiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. Kahire: Dâru’s-Salâh, 2. Basım, 1439/2018.
39. Murat Şimşek. “Uluslararası Geçmişten Günümüze Karabük ve Çevresinde Dini, İlmi ve Kültürel Hayat Sempozyumu”. Safranbolulu Haci Reşi̇d Paşa’nin Fikih Tari̇hi̇ne Bakişi -Rûhu’lmecelle’ni̇n Mukaddi̇mesi̇ Özeli̇nde-. ed. Ayhan Işık vd. 508. Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2019.
40. Müzenî, Ebû İbrâhîm İsmâîl b. Yahyâ el-. el-Muhtasâr. thk. Ebu Âmir Abdullâh Şerefüddîn ed-Dâğıstânî. Riyad: Dâru Medâric, 1440/2019.
41. Rıza, Ahmet. Muʿcemü metni’l-luga. Beyrut: Dâru Mektebtü’l-Hayât, 1377/1958.
42. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek es-. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaût - Türkî Mustafâ. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1420/2000.
43. Siğnâkî, Hüseyin b. Ali. en-Nihâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Heyet. b.y.: y.y., ts.
44. Sülemî, Muhammed b. Hüseyin es-. el-Mukaddime fi’t-tasavvuf. thk. Âsım İbrahim el-Keyâlî. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1436/2005.
45. Şâtıbî, İbrâhîm b. Mûsâ eş-. el-Muvâfakât. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âli Selmân. b.y.: Dâru İbni Affân, 1417/1997.
46. Tâcüşşerîa, Ebû Abdillâh. Nihâyetü’l-kifâye li-dirâyeti’l-Hidâye. Edirne: Edirne Selimiye Kütüphanesi, Selimiye Yazmalar, 306, 1b.
47. Tahâvî, Ebû Ca‘fer et-. Muhtasaru’t-Tahavî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. Haydarâbât: Lecnetü İhyâi’l-Meârifi’n-Numâniyye, ts.
48. Tarı, Nihat. “Klasik Belâgat Geleneğinde Mukaddime Kavramı: Mukaddime-i İlim ve Mukaddime-i Kitâb Ayrımına Dair Tartışmalar”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/28 (Temmuz 2025), 354-384. https://doi.org/10.53683/gifad.1640689
49. Tehânevî, Zafer Ahmed et-. İʿlaʾü’s-sünen. thk. Muhammed Takî Osmanî. Karaçi: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmü’l-İslâmiyye, 1418/1997.
50. Tehânevî, Zafer Ahmed et-. Kavâʿid fî ʿulûmi’l-hadîs. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dâru’s-Selâm, 3. Basım, 1392/1972.
51. Tirmizî, Ebû ʿÎsâ Muhammed b. ʿÎsâ et-. el-Câmu’l-kebîr. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1416/1996.
52. Uzun, Mustafa İsmet - Arslan, Ahmet Turan. “Takriz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/472-474. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
53. Üst Erdem, Sibel. “Dîvân Dîbâceleri Üzerine I- Kelâmın Kullanımı ve Bağlamları”. Turkish Studies 20/Ö1 (Ocak 2025), 1055-1068. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.86856
54. Üzgör, Tahir. “Dîbâce”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/277-278. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
55. Yaran, Rahmi. “Siğnâkī”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/164-166. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.