Müberred’in el-Kâmil fî’l-Lugati ve’l-Edeb Adlı Eserinin Tefsirle İlişkisi

Öz

Bu çalışma, klasik Arap edebiyatının temel kaynakları arasında yer alan, Basra dil ekolünün önde gelen temsilcilerinden Müberred’in (öl. 286/900) el-Kâmil fi’l-lugati ve’l-edeb adlı eserinin, tefsir ilmiyle olan ilişkisini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Tıpkı Câhiz’in (öl. 255/869) el-Beyân ve’t-tebyîn’i, İbn Kuteybe’nin (öl. 276/889) Edebü’l-kâtib’i ve Ebû Ali el-Kâlî’nin (öl. 356/967) el-Emâlî’si gibi alanında başyapıt kabul edilen bu eser, Arap edebiyatı tarihinde dil ile tefsir arasındaki güçlü etkileşimin somut bir örneği olarak ele alınabilir. Araştırma, Müberred’in söz konusu eserini, Kur’ân tefsiriyle kurduğu metodolojik ve içerik düzeyindeki bağlantılar çerçevesinde inceleyerek, klasik dönem dil âlimlerinin tefsir faaliyetlerine sağladıkları dolaylı katkıların niteliğini ortaya koymayı hedeflemektedir. el-Kâmil; lügat, nahiv, belâgat ve şiir örnekleri bakımından sunduğu zengin malzeme ile doğrudan tefsir eseri olmasa da ihtiva ettiği bilgiler sayesinde tefsir ilminin gelişimine önemli katkılar sağlamaktadır. Mevcut literatürde Müberred’in dil alanındaki çalışmaları genel hatlarıyla ele alınmış olmakla birlikte, onun tefsirle kurduğu ilişki sistematik biçimde değerlendirilmemiştir. Araştırmanın temel problemi, literatürde Müberred’in el-Kâmil adlı eserinin tefsire katkılarının yeterince ortaya konmamış olmasıdır. Dolayısıyla çalışmada, el-Kâmil’de yer alan lügat açıklamaları, Arap lehçeleri, şiir ve örfî kullanımlarla desteklenen rivâyetler ile sahâbe ve tâbiîn kavillerine yapılan atıflar, söz konusu katkının tefsir açısından nasıl bir işlev gördüğünü ortaya koymak amacıyla metin analizi yöntemiyle incelenmiştir. Bulgular, Müberred’in hem etimolojik hem fonetik-morfolojik tahlillerde bulunduğunu, Arap dilinin örfî kullanımına ve şiir mirasına sıkça başvurduğunu, rivâyetleri ise eleştirel bir süzgeçten geçirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak Müberred, Kur’ân’daki kelime ve kavramların anlamlarını belirlemede dil merkezli bir yorum tarzı geliştirmiştir. Bu yönüyle çalışma, Arap dili ve tefsir tarihi alanlarında literatürdeki önemli bir boşluğu doldurarak, klasik dönem ilimler arası geçişkenliğe dair önemli bir örnek teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Müberred
• el-Kâmil fi'l-lugati ve'l-edeb
• Basra Dil Ekolü

The Relationship of Mubarrad’s al-Kāmil fi’l-Lughah Wa’l-Adab to Tafsīr

Öz

This study aims to examine the relationship between the work of Mubarrad (d. 286/900), a leading representative of the Basran school of Arabic linguistics, al-Kāmil fi’l-lughah wa’l-adab, and the discipline of Qur’ānic exegesis. Like al-Jāḥiẓ (d. 255/869), Ibn Qutaybah (d. 276/889), and Abū ʿAlī al-Kālī (d. 356/967), whose works are considered masterpieces in their respective fields, al-Kāmil exemplifies the close interaction between language and tafsīr in the history of Arabic literature. The study investigates al-Kāmil in terms of its methodological and content-level connections to Qur’ānic interpretation, aiming to clarify the indirect contributions of classical linguists to tafsīr. Although not a tafsīr per se, the work offers rich material in lexicography, grammar, rhetoric, and poetic examples thereby making significant contributions to the development of Qur’ānic exegesis. While Mubarrad’s contributions to the study of language have been addressed in general terms in previous scholarship, his methodological engagement with tafsīr has not been systematically evaluated. This study identifies lexicon explanations, Arabic dialectal forms, poetic and customary usages, narrations, and references to the companions and tābiʿīn in al-Kāmil, applying content analysis to assess their significance. The findings indicate that Mubarrad employed both etymological and phonetic-morphological analyses, drew extensively on customary Arabic usage and poetic heritage, and critically evaluated narrations. Ultimately, he developed a language-centred hermeneutical method for interpreting the Qur’ān. In this respect, al-Kāmil fills an important gap in the literature on Arabic language and tafsīr history, constitutes a significant example on the interdisciplinary transmission of knowledge in the classical period.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Mubarrad
• al-Kāmil fi’l-lughah wa’l-adab
• Basra School of Linguistics

Kaynakça

1. Akkan, Ahmet. Ebu’l-Abbas el-Muberred ve el-Kâmil fi’l-edeb Adlı Eseri. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
2. Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillah b. Sehl. el-Evâil, thk. Muhammed es-Seyyîd el-Vekîl. Kahire: Dârü’l-Beşîri li’s-Sekâfe ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye, 1987.
3. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Ferrâ el-Begavî, Meʿâlimü’t-tenzîl, thk. Komisyon. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tîbe, 1988.
4. Dayf, Şevki. Medârisü’n-nahviyye, Kahire: Dârü’l-Ma‘arif, 8. Basım, ts.
5. Fahreddin er-Râzî, Ebû Abdillah Fahrüddîn Muhammed b. Ömer er-Râzî, et-Tefsîrü’l-kebîr, thk. Seyyid İmrân. 16 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2012.
6. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. Abdillah. Meʿâni’l-Kur’ân, 3 Cilt. Beyrut: Âlimü’l-Kütüb, 1983.
7. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed, el-Bulga fî terâcimi e’immeti’n-nahv ve’l-luga, thk. Muhammed Mısrî. Dımaşk: Dâru Saʿdeddin, 2000.
8. Ebû Hayyân, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî, Bahrü’l-muhît, thk. Âdil Ahmed Abdül-Mevcûd-Alî Muhammed Muavvıd. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. 1993.

9. Ebû Ubeyde, Maʿmer b. el-Müsennâ et-Teymî el-Basrî, Mecâzü’l-Kur’ân, thk. Muhammed Fuad Sezgin. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, ts.
10. Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ubeydillâh el-Enbârî, Nüzhetü’l-elibbâ fî tabakâti’l-üdebâ, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1998.
11. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed el-Herevî, Tehzîbü’l-luga, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 16 Cilt. b.y.: Müessesetü’l-Mısriyyeti’l-Âmme, ts.
12. Hamevî, Ebû Abdillah Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillah el-Hamevî, Mu‘cemü’l-üdebâ, thk. İhsân Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garîbi’l-İslâmî, 1993.
13. Hatîp el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâdî ev Medîneti’s-selâm, thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 24 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2004.
14. Huvvârî, Hûd b. Muhakkem. Tefsîru kitâbillâhi’l-azîz, thk. Bâlhâc b. Saîd Şerîfî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1990.
15. İbn Abdilberr, Ebû Ömer en-Nemerî, Behcetü’l-mecâlis ve ünsü’l-mücâlis ve şahzü’zâhini ve’l-hâcis, thk. Muhammed Mursî el-Buhûlî, 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
16. İbn Abdirrabih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Habîb el-Kurtubî, ‘İkdü’l-ferîd, thk. Müfîd Muhammed Kumeyha, 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
17. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib el-Endelüsî, el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz, thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
18. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî, el-Hasâis, thk. Muhammed Ali el-Neccârî. Beyrut: Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
19. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî, Sırru sınâ‘ati’l-i‘râb, thk. Hasan Hindâvî. Dımeşk: Dârü’l-Kalem, 2. Basım, 1993.
20. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, Lisânü’l-mîzân, thk. Selmân Abdü’l-Fettâh Ebu’l-Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Matbûati’l-İslâmiyye, 2002.
21. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbas Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü enbâi’z-zemân, thk. İhsân Abbas. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, ts.
22. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed Saîd b. Hazm el-Endelûsî, Cemheretü ensâbi’l-Arab, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Dârü’l-Ma‘arif, ts.
23. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâil b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm, thk. Sâmi b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dârü’t-Tîbe, 2. Basım, 1999.
24. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî, Tefsîru garîbi’l-Kur’ân, thk. Seyyid Ahmed Sakr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1978.
25. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân Ali b. Muhammed. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem, thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ-Mustafa Abdülkâdir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
26. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân Ali b. Muhammed b. Cevzî, Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsîr 9 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 3. Basım, 1984.
27. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân Ali b. Muhammed b. Cevzî, Keşfü’n-nikâb ani’l-esmâi ve’l-elkâb, thk. Abdülazîz b. Râcî es-Sâidî. b.y., y.y., 1993.
28. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed es-Sâlihî el-Hanbelî, Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb, thk. Abdülkâdir Arnaût-Mahmûd el-Arnaût. 10 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, ts.
29. İbnü’l-Kıftî, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn Ali b. Yûsuf b. İbrâhim b. Abdilvâhid. İnbâhu’r-ruvât, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire-Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Arabî-Müessesetü’l-Kütübü’s-Sekâfe, 1986.
30. İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kūb İshâk. el-Fihrist. Beyrût: Dârü’l-Ma‘rife, ts.
31. Kâhyaoğlu, Yasin. “Ebu’l-Abbas el-Muberrid’in Hayatı, İlmi Şahsiyeti ve el-Kâmil Adlı Eseri”. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 3/10 (Haziran 2003), 83-96. isamveri.org/pdfdrg/DO 2424/2003_III_10/2003_III_10.
32. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî, el-Câmiʿ li ahkâmi’l-Kur’ân, thk. Abdullah Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
33. Lügavî, Ebü’t-Tayyib Abdülvâhid b. Ali. Merâtibü’n-nahviyyîn, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2009.
34. Lügavî, Ebü’t-Tayyib Abdülvâhid b. Ali. Tabakâtü’n-nahviyyîn. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2009.
35. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Müzekker ve’l-müennes, thk. Ramazan Abdü’d-Tevvâb-Selâhaddîn el-Hâdî. b.y.: Mektebetü Dârü’l-Kütüb, 1970.
36. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Belaga, thk. Ramazan Abdü’d-Tevvâb. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dînîyye, 1985.
37. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Müktedab, thk. Muhammed Abdülhâlık Azîme. 4 Cilt. Kahire: b.y., 1994.
38. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Fâzıl, thk. Abdülazîz Meymenî. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1995.
39. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Kâmil fi’l-lugati ve’l-edeb, thk. Abdülhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Riyad: Vizâretü’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, ts.
40. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. Kitâbü’t-teʿâzî, thk. Muhammed İbrahim Hasan Cemal. b.y.:, y.y., ts.
41. Merzübânî, Ebû Ubeydullâh Muhammed b. İmrân b. Mûsâ b. Saîd. Nûrü’l-kabes el-muhtasar mine’l-muktebes fî ahbâri’n-nuhât ve’l-üdebâ ve’ş-şu‘ara ve’l-ulemâ, thk. Ebü’l-Mahâsin Yûsuf b. Ahmed b. Mahmûd el-Hâfız el-Yağmurî-Rudolf Zellheim. b.y.: Dârü’n-Neşr Steiner in Wiesbaden, 1964.
42. Merzübânî, Ebû Ubeydullâh Muhammed b. İmrân b. Mûsâ b. Saîd. Mu‘cemu’ş-şuarâ, thk. Fârûk Eslîm. Beyrut: Dâru Sâder, 2005.
43. Mustafa, Mahmûd. İ‘câmü’l-‘alâm. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
44. Nehhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed. Meʿâni’l-Kur’ân, thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. 6 Cilt. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1989.
45. Neşvân el-Himyerî, Ebû Saîd Neşvân b. Saîd b. Sa‘d. Şemsü’l-‘ulûm ve devâü kelâmi’l-Arab mine’l-külûm, thk. Hüseyin b. Abdillah el-Amrî-Mutahhar b. Alî el-İryânî-Yusuf Muhammed Abdullah. Beyrut-Dımaşk: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır-Dârü’l-Fikr, 1999.
46. Nüveyhid, Âdil. Mu‘cemu’l-müfessirîn min sadri’l-İslâmi hatta’l-asri’l-hâdiri, thk. Hasan Hâlid. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü Nüveyhid es-Sekâfiyye, 3. Basım, 1988.
47. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâil. Letâifü’l-ma‘ârif, thk. P. de Jong. Leiden: E. J. Brill, 1867.
48. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf. ed-Dürrü’l-masûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn, thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Dımeşk: Dârü’l-Kalem, ts.
49. Sîrâfî, Ebû Saîd el-Hasen b. Abdillah. Ahbârü’n-nahviyyîne’l-Basriyyîn, thk. Tâhâ Muhammed ez-Zeynî-Muhammed Abdü’l-Mun‘im Hafâcî. Kahire: Şeriketu Mektebe ve Matba‘a Mustafa el-Bânî el-Hillî ve Evlâdih, ts.
50. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman. Bugyetü’l-vu‘ât fî tabakâti’l-lugaviyyîn ve’n-nühât, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. 2 Cilt. b.y.: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1979.
51. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 17 Cilt. Kahire: Merkezü Hicri li’l-Buhûs ve’d-Dirâseti’l-Arabiyyeti ve’l-İslâmiyye, 2003.
52. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman. el-Müzhir fî ulûmi’l-lugati ve envâ‘ihâ, thk. Muhammed Ahmed Câd el-Mevlâ-Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim-Ali Muhammed el-Becâvî. 2 Cilt. Kahire: Dârü’t-Türâs, 3. Basım, ts.
53. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî, et-Tefsîrü’l-Basît, thk. Komisyon. 24 Cilt. Riyad: Silsiletü Rasâili’l-Câmiʿiyye, 2010.
54. Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Câmiuʿl-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-Arabiyye ve’l-İslâmiyye, 2001.
55. Tantâvî, Muhammed, Neş’etü’n-nahv ve târihu eşheri’n-nuhât, Kahire: Dârü’l-Ma‘arif, 3. Basım, ts.
56. Tenûhî, Kâdî Ebü’l-Muhâsin el-Mufaddal b. Muhammed b. Mis‘ar, Târîhu’l-ulemâi’n-nahviyyîn mine’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn ve gayrihim, thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hilvu. Riyâd: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Suudi’l-İslâmiyye, 1981.
57. Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. İshâk en-Nihâvendî ez-Zeccâcî, Mecâlisü’l-‘ulemâ, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kuveyt: b.y., 1984.
58. Zehebî, Ebû Abdillah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Sîyretü a‘lâmi’n-nübelâ, thk. Şuayb el-Arnaût-Ali Ebû Zeyd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 9. Basım, 1993.
59. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer ez-Zemahşerî, el-Keşşâf an hakâik gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvil fî vücûhi’t-te’vîl, thk. Âdil Ahmed Abdül-Mevcûd-Alî Muhammed Muavvıd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykân, 1998.
60. Zübeydî, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen b. Abdillah b. Mezhic. Tabakâtü’n-nahviyyîn ve’l-lugaviyyîn, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dârü’l-Ma‘arif, 3. Basım, 1984.