A Study on Khatīb al-Baghdādī and the Place of al-Kifāya fī ‘ilm al-riwāya in the History of Hadith Methodology

Öz

Khatib al-Baghdadi occupies a significant position in the historical development of the science of hadith methodology. This work not only documents the methodological views of the ahl al-ḥadīth but also serves as a defense of their approach against the ahl al-raʾy tradition. As a result, al-Kifāya became one of the foundational works of the hadith methodological corpus and a principal reference for mutaʾakhkhirūn scholars in the field. The 5th century AH witnessed a rapid spread of Shāfiʿī and Ashʿarī thought within ahl al-ḥadīth circles. Advocates of nazar and istidlāl among the ahl al-ḥadīth began to adopt theological methods and Ashʿarī doctrines to counter the rationalist tendencies of the ahl al-raʾy. In doing so, they formulated what may be described as a "middle way" approach, aiming to reconcile traditionalist Hanbali tendencies with the more rationalist, juridically inclined perspectives of the ahl al-raʾy. Khatib al-Baghdadi, as a representative of the ahl al-ḥadīth, exemplifies these intellectual transformations within his scholarly persona. While he began his academic life aligned with Hanbali and traditionalist hadith views, he was eventually influenced by the Shāfiʿī "middle way" and Ashʿarī theological methods. His engagement with proponents of nazar and Ashʿarī-Shāfiʿī scholars significantly shaped both his intellectual outlook and his written works. This influence ultimately led him to shift from Hanbalism to Shāfiʿism. In his works from this period, he advocated for a middle-path approach and encouraged members of the ahl al-ḥadīth to engage not only with the transmitted sciences but also with rational and juristic disciplines such as dirāya and fiqh. At the same time, he defends the hadith methodology against the ahl al-raʾy, whom he viewed as deficient in hadith sciences. Consequently, he incorporated certain elements of the epistemological theories developed within usul al-fiqh and kalām into hadith methodology. By accepting the distinction between mutawātir and āḥād reports, he made a significant contribution to the theoretical sophistication of hadith methodology. This article aims to examine the place of Khatib al-Baghdadi and his work al-Kifāya fī ʿilm al-riwāya within the broader historical development of hadith methodology. By contextualizing his contributions within the socio-political and intellectual transformations of his time, the study seeks to offer insights into the evolution of the discipline and its literature.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Usul al-hadith
• Ahl al-hadith
• Hatīb al-Baghdādī
• al-Kifāya fī ilmi al-riwāya

Proje Numarası

PYO.ILH.1904.21.002

Hatîb el-Bağdâdî ve el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye’nin Hadis Usulü Tarihindeki Yeri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Hatîb el-Bağdâdî, usul-i hadis ilmi tarihi içerisinde önemli bir konuma sahiptir. el-Kifâye, Ehl-i hadis’in hadis usulü görüşlerinin tespit edilmesi yanında bu usulün Ehl-i re’y’e karşı müdafaa edilmesinde de ön plana çıkmaktadır. Bu sebeplerle el-Kifâye, hadis usulü literatürünün temel kitaplarından biri haline gelerek müteahhirûn hadis usulü alimlerinin vazgeçilmez kaynakları arasına girmiştir. Hicrî V. asır Ehl-i hadis içerisinde Şâfiîliğin ve Eş‘arîliğin büyük hızla yayıldığı bir dönem olmuştur. Nazar ve istidlal yöntemini savunan Ehl-i hadis mensupları Ehl-i re’y’e karşı kelam yöntemini ve Eş‘arîliği benimseyerek bir ortayol söylemi geliştirmiştir. Gelenek yanlısı Hanbelî eğilimli hadis taraftarları ile Ehl-i re’y arasında kurulmak istenen bu ortayol özellikle bu dönemde birçok taraftar bulmuştur. Hatîb el-Bağdâdî, bir Ehl-i hadis mensubu olarak bu dönemin bütün gelişmelerini ilmî şahsiyetinde yansıtmaktadır. O, hadis taraftarı bir Hanbelî olarak başladığı ilim hayatını Şâfiî ortayol düşüncesinden ve kelam yönteminden etkilenerek mutaassıp bir Şafiî-Eş‘arî olarak sürdürmüştür. Hatîb’in nazar ve istidlal taraftarı ve Eş‘arî Şâfiîlerle kurduğu ilişkiler onun düşünce dünyasını ve eserlerini etkilemiştir. Bu etki onun Hanbelîlikten ayrılıp Şâfiîliği benimsemesine neden olmuştur. Bu dönemdeki eserlerinde o, ortayol düşüncesini savunmuş ve Ehl-i hadis mensuplarına sadece rivayet ilimleriyle değil dirayet ve fıkıh ilimleriyle de ilgilenmelerini tavsiye etmiştir. Hadis ilimlerinde zayıf olduklarını düşündüğü Ehl-i re’y mensuplarına karşı da Ehl-i hadis usulünü savunmuştur. Bu sebeple usul-i fıkıh ve kelam yönteminin ortaya koyduğu haber teorisinin bazı unsurlarını hadis usulü ilmine dahil etmiş ve mütevatir-âhâd hadis ayrımını kabul ederek hadis usulü ilminin gelişim tarihinde büyük bir adım atmıştır. Bu makalede Hatîb el-Bağdâdî’nin ve el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye adlı eserinin hadis usulü tarihindeki yeri incelenecektir. Hatîb el-Bağdâdî’nin ve el-Kifâye’nin hadis usulü tarihindeki yerini dönemin sosyo-politik ve düşünsel gelişmeleri çerçevesinde ortaya koymayı amaçlayan makale hadis usulü ilminin ve literatürünün gelişim tarihine katkı sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Usul-i hadis
• Ehl-i hadis
• Hatîb el-Bağdâdî
• el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye

Destekleyen Kurum

Ondokuz Mayıs Üniversitesi BAP Birimi

Proje Numarası

PYO.ILH.1904.21.002

Etik Beyan

Bu çalışma Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde hazırlanan, Hadis Usulünün Teşekkülünde Sosyo-Politik ve Sosyo-Kültürel Bağlam adlı tezden üretilmiştir.

Teşekkür

tez çalışmanın hazırlanması için Ondokuz Mayıs Üniversitesi BAP Birimi finansman desteği sağlamıştır. (PYO.ILH.1904.21.002)

Kaynakça

1. Aba, Veli. Hatîb el-Bağdâdî’nin Hadis Usulü Anlayışı. Konya: Palet Yayınları, 2013.
2. Aba, Veli, “Hadis Usûlünde Öncü Bir İsim: Hatîb el-Bağdâdî”. Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2015), 37-59.
3. Ali el-Kârî, Ebü'l-Hasan Nûreddîn. Şerhu Şerhi Nuhbeti’l-fiker fî mustalahâti Ehli’l-eser. thk. Muhammed Nizâr Temîm-Heysem Nizâr Temîm. Beyrut: Dâru’l-Erkam, t.y.
4. Avnî, eş-Şerîf Hâtim b. Ârif. el-Menhecü’l-muktarah li-fehmi’l-mustalah. Riyad: Dâru’l-hicre, 1996.
5. Avnî, eş-Şerîf Hâtim b. Ârif. el-Yakînî ve’z-zannî mine’l-ahbâr sicâlün beyne’l-İmâm Ebi’l-Haseni’l-Eş‘arî ve’l-muhaddisîn. Beyrut: eş-Şebeketü’l-Arabiyye, 2013.
6. Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleyman b. Halef. el-Müntekâ şerhu’l-Muvatta’. 7 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-saâde, h. 1332.
7. Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed b. Tayyib. Temhîdü’l-evâil fî telhîsi’d-delâil. thk. İmâdüddîn Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-kütübi’s-sekâfiyye, 1987.
8. Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed b. Tayyib. et-Takrîb ve’l-irşâd. thk. Abdülhamîd Ebû Züneyd. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1998.

9. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin b. Ali. Delâilü’n-nübüvve ve ma‘rifetü ahvâli sâhibi’ş-şerî‘a. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1985.
10. Brown, Jonathan A. C. "Metin Tenkidinin Kuralları: Hiçbir Kural Yok". çev. Salih Kesgin. Hadiste Metin Tenkidini Yeniden Düşünmek. ed. Salih Kesgin. 85-141. Samsun: Üniversite Yayınları, 2016.
11. Brown, Jonathan A. C. "Erken Dönem Hadis Münekkitlerinin Metin Tenkidi Yaptığını Nasıl Biliyoruz ve Bulmak Niçin Bu Kadar Zor?". çev. Salih Kesgin. Hadiste Metin Tenkidini Yeniden Düşünmek. ed. Salih Kesgin. 29-84. Samsun: Üniversite Yayınları, 2016.
12. Cüveynî, Abdülmelik b. Abdillah. el-İrşâd ilâ kavâtı‘ıl-edille fî usûli’l-i‘tikâd. thk. Muhammed Yûsuf Mûsâ vd. Mısır: Matbaatü’s-saâde, 1950.
13. Cüveynî, Abdülmelik b. Abdillah. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. thk. Salâh b. Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1997.
14. Cüveynî, Abdülmelik b. Abdillah. et-Telhîs fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullah Cevlem en-Nîbâlî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-beşâiri’l-İslâmî, t.y.
15. Hamevî, Ebû Abdullah Yâkût. Mu‘cemü’l-üdebâ. thk. İhsan Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-garbi’l-İslâmî, 1993. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Nasîhatü Ehli’l-hadîs. thk. Abdükerîm Ahmed el-Vureykât. Ürdün: Mektebetü’l-menâr, 1988.
16. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Fakîh ve’l-mütefakkih. thk. Ebû Abdurrahmân Adil b. Yûsuf. 2 Cilt. Riyad: Dâru İbni’l-Cevzî, 1996.
17. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. İktizâü’l-ilmi’l-amel. thk. Muhammed Nâsıruddîn Elbânî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, h. 1397.
18. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Kelâmü ‘ale’s-sıfât (İcâzetü’l-mechûl ve’l-ma‘dûm ile birlikte). thk. Amr Abdülmün‘im. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, h. 1413.
19. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Kifâye fî ma‘rifeti usûli ilmi’r-rivâye. thk. Mâhir Yâsîn el-Fahl. 2 Cilt. Dammâm: Dâru İbni’l-Cevzî, h. 1435.
20. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. thk. Ebû Abdillah es-Sevrakî vd. Medine: el-Mektebetü’l-ilmiyye, t.y.
21. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Câmi‘ li-ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘. thk. Mahmûd Tahhân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-meârif, t.y.
22. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Şerefü Ashâbi’l-hadîs. thk. Mehmet Said Hatiboğlu. Ankara: Dâru ihyâi’s-sünneti’n-Nebeviyye, t.y.
23. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Şerefü Ashâbi’l-hadîs. thk. Mehmed Said Hatiboğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991.
24. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. Târihu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-garbi’l-İslâmî, 2002.
25. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillah. Câmi‘u beyâni’l-ilm ve fadlih. thk. Ebi’l-Eşbâl ez-Züheyrî. 2 Cilt. Riyad: Dâru İbni’l-Cevzî, 1994.
26. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillah. et-Temhîd limâ fi’l-Muvatta’ mine’l-me‘ânî ve’l-esânîd. thk. Mustafa b. Ahmed el-Ulvî. 24 Cilt. Mağrib: Vizâratü umûmi’l-evkâf, h. 1387.
27. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. el-Hasen. Tebyînü kezibi’l-müfterî fîmâ nüsibe ile’l-İmâm Ebi’l-Haseni’l-Eş‘arî. thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, t.y.
28. İbn Ebî Ya‘lâ, Ebü’l-Hüseyin. Tabakâtü’l-Hanâbile. thk. Muhammed Hâmid el-Fıkî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ma‘rife, t.y. İbn Ebi’d-Dem, Şihâbüddîn Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdillah. Tedkîkü’l-‘inâye fî tahkîki’r-rivâye. Cezayir: el-Mektebetü’l-vataniyye, 544.
29. İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Muhammed el-Askalânî. en-Nüket ‘alâ Kitâbi İbni’s-Salâh. thk. Rebi‘ b. Hâdî. Medine: İmâdetü’l-bahsi’l-ilmî bi-Câmiati’l-İslâmî, 1984.
30. İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Muhammed el-Askalânî. Nüzhetü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. thk. Nureddîn Itr. Dımaşk: Matbaatü’s-sabbâh, 2000.
31. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru sâdır, 1994.
32. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr. Tabakâtü’l-fukahâi’ş-Şâfiiyyîn. thk. Ahmed Ömer Hâşim-Muhammed Zeynuhüm. y.y.: Mektebetü’s-sekâfeti’d-dîniyye, 1993.
33. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr. İhtisâru Ulûmi’l-hadîs (el-Bâ‘isü’l-hasîs ile birlikte). thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, t.y.
34. İbn Teymiyye, Takiyyüddîn. el-İntisâr li-ehli’l-eser (Nakzu’l-mantık). thk. Abdurrahmân b. Hasan Kâid. Mekke: Dâru âlemi’l-fevâid, h. 1435.
35. İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Ferec. el-Muntazam fî târîhi’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ-Mustafa Abdülkâdir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1992.
36. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Abdirrahmân. Ulûmü’l-hadîs. thk. Nureddin Itr. Beyrut: Dâru’l-fikr, 2008. Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn. et-Takyîd ve’l-îzâh şerhu Mukaddimeti İbni’s-Salâh. thk. Abdurrahmân Muhammed Osmân. Medine: el-Mektebetü’s-selefiyye, 1969.
37. Kâdî İyâz, İyâz b. Mûsâ b. İyâz. İkmâlü’l-Mu‘lim bi-fevâidi Müslim. thk. Yahyâ İsmâîl. Mısır: Dâru’l-vefâ, 1998. Kahraman, Hüseyin. “el-Hatîb el-Bağdâdî ve el-Kifâye’si”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/7 (1998), 471-486.
38. Kahraman, Hüseyin. “Kelâmdaki Bilgi Teorisinin Hadis İlmi Üzerindeki Etkileri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (2005), 89-110.
39. Kandemir, M. Yaşar “Hatîb el-Bağdâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/452-460. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
40. Kevserî, Muhammed Zâhid. Te’nîbü’l-Hatîb ‘alâ mâ sâkahû fî tercemeti Ebî Hanîfe mine’l-ekâzîb. t.y.: y.y., 1990. Koca, Ferhat. “el-Fakîh ve’l-mütefakkih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/127-128. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
41. Ma‘tûk, Reşâd Abbas. el-Hayâtü’l-ilmiyye fi’l-‘Irâk hılâle’l-asri’l-Büveyhî. Mekke: Câmi‘atü Ümmi’l-kurâ, 1990. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed. el-Hâvi’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Mu‘avvaz-Adil Ahmed Abdülmevcûd. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1999.
42. Muallimî el-Yemânî, Abdurrahmân b. Yahya. et-Tenkîl bimâ fî Te’nîbi’l-Kevserî mine’l-ebâtîl. 2 Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1986.
43. Munir-ud-din, Ahmed. Muslim Education and The Scholar’s Social Status upto the 5th century Muslim Era (11th century Christian Era) in the light of Tārīkh Baghdād. Zürich: Verlag ‘Der Islam’, 1968.
44. Ömerî, Ekrem Ziyâ. Mevâridü’l-Hatîbi’l-Bağdâdî fî Târîhi Bağdâd. Riyad: Dâru Taybe, 1985.
45. Râmhürmüzî, Hasen b. Abdirrahmân. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâ‘î. thk. Muhammed Acâc el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1971.
46. Sarı, Necmi. el-Hatîb el-Bağdâdî ve Hadis İlmindeki Yeri. İstanbul: Ümmülkura Yayınevi, 2003.
47. Sarîfînî, Takiyyüddin Ebû İshak. el-Müntehab min kitâbi’s-Siyâk li-Târîhi Nîsâbûr (The Histories of Nishapur içinde). nşr. Richard N. Frye. Cambridge: Harvard University Press, 1965.
48. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer. el-İntisâr li-Ashâbi’l-hadîs. thk. Muhammed b. Hüseyin el-Cîzânî. Medine: Mektebetü advâi’l-menâr, 1996.
49. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer. Kavâtı‘u’l-edille fi’l-usûl. thk. Muhammed Hasan Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1999.
50. Sıbt İbni’l-Cevzî, Şemsüddîn Ebü’l-Muzaffer. Mir’âtü’z-zamân fî târîhi’l-a‘yân. thk. Muhammed Berekât-Kâmil Muhammed el-Harrât vd. 23 Cilt. Dımaşk: Daru’r-risâleti’l-âlemiyye, 2013.
51. Sübkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanahî-Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. y.y.: Hicr, h. 1413.
52. Şîrâzî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Ali. Şerhu’l-Lüma‘. thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrut: Dâru’l-garbi’l-İslâmî, 1988.
53. Tahhân, Mahmud. el-Hâfızu'l-Hatîbü'l-Bağdâdî ve eseruhû fî 'ulûmi'l-hadîs. Beyrut: Dâru'l-Kur'âni'l-kerîm, 1981.
54. Tehânevî, Muhammed b. Ali. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dahrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan nâşirûn, 1996.
55. Türcan, Zişan. Hadis İlminin Oluşumunda Kelamî Düşüncenin Etkisi. Ankara: Grafiker Yayınları, 2019.
56. Uş, Yûsuf. el-Hatîbü’l-Bağdâdî müerrihu Bağdâd ve muhaddisühâ. Dımaşk: el-Mektebetü’l-Arabiyye, 1945.
57. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed Murtazâ. Laktu’l-leâli’l-mütenâsira fi’l-ehâdîsi’l-mütevâtira. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1985.
58. Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb Arnaud vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1985.
59. Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Tezkiretü’l-huffâz. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1998.
60. Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâti’l-meşâhîri ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Marûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-garbi’l-İslâmî, 2003.