Fıkıhtan Kanuna: Mecelle’nin Hukuki Sürekliliğine İlişkin Bir İnceleme
Öz
Osmanlı Devleti, Tanzimat ile birlikte modern devlet yapısına uygun sistemlerin geliştirildiği ve hukuki alanın yeniden inşa edildiği bir döneme girmiştir. Önceleri ceza ve arazi hukuku gibi örfî normların hâkim olduğu alanlarda başlayan kanunlaştırma süreci, zamanla şer‘î hukukun düzenlediği özel hukuk sahasına yönelmiştir. Bu sürecin en dikkat çekici örneklerinden biri, 1868-1876 yılları arasında hazırlanan borçlar, eşya ve yargılama hukukuna dair hükümler içeren Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’dir. Mecelle’nin hukuki sürekliliği tartışması, bu noktada önem kazanmaktadır. Çünkü fıkıh geleneğinin bir devamı olarak görülmesi, Mecelle’nin şer‘î niteliğini korumuş olabileceğini; gelenekten kopuş olarak yorumlanması ise seküler bir hukuk metni vasfı kazanmış olabileceğini ima eder. Dolayısıyla, Mecelle’nin fıkıh geleneğiyle kurduğu ilişkinin mahiyeti belirlenerek onun bir süreklilik mi yoksa kopuş mu temsil ettiği ortaya konulmalıdır. Bu amaçla çalışmada, Osmanlı’da hukuk üretim süreçleri dönemsel olarak incelenmiş; ardından mudârebe akdinde tazmin yükümlülüğü örneği üzerinden Mecelle’nin fıkıh geleneğiyle ilişkisi somut biçimde değerlendirilmiştir.
Araştırma bulguları, hukukun üretim ve uygulanışındaki otorite değişiminin, fıkıhtan kanuna geçişte temel bir kırılma noktası oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Çünkü devletin özel hukuk alanında kanun yapmaya başlaması, fıkhın mezhebî karakterini zayıflatmış, telfik uygulamasına ise zemin hazırlamıştır. Öte yandan, Mudâribin tazmin yükümlülüğü örneği üzerinden yapılan inceleme, hukuki yapının büyük ölçüde korunduğunu; ancak belirgin formel ve içeriksel değişimlerin yaşandığını göstermektedir. İçerik bakımından Mecelle’nin, kölelik ve irtidat gibi bazı konuları metin dışına çıkardığı, örf ve yerel uygulamalara yapılan atıfları ortadan kaldırdığı, mezhep içi ihtilaflar yerine ise fetvada tercih edilen görüşleri kanunlaştırdığı tespit edilmiştir. Kanun tekniği bakımından ise meseleci yöntemi sürdürmesi ve bölüm başlarında tanımlara yer vermesi yönüyle klasik geleneğe bağlılığını korurken; sistematik ve maddelendirilmiş yapısıyla modern hukuk anlayışına geçişin kurumsal zeminini inşa etmiştir. Bu yönüyle Mecelle hem geleneksel fıkıh mirası hem de modern devletin hukuk inşası sürecinin kesişim noktasında yer alan, tarihsel ve hukuki açıdan özgün bir tecrübe olarak değerlendirilmektedir.
Anahtar Kelimeler
From Fiqh to Code: An Examination of the Legal Continuity of the Mecelle
Öz
With the Tanzimat reforms, the Ottoman Empire entered a period in which systems appropriate to the modern state structure were developed and the legal field was rebuilt. The codification process, which initially began in areas dominated by customary norms such as criminal and land law, gradually shifted towards the field of private law regulated by Sharia law. One of the most striking examples of this process is the Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye, which contained provisions on obligations, property and prosecution law, prepared between 1868 and 1876. The discussion of the Mecelle's legal continuity gains importance at this point. Because being seen as a continuation of the fiqh tradition implies that the Mecelle may have preserved its shariah nature, while being interpreted as a break from tradition implies that it may have acquired the character of a secular legal text. Therefore, the nature of the relationship that the Mecelle established with the fiqh tradition should be determined to reveal whether it represents continuity or a rupture. To this end, this study examines the processes of legal production in the Ottoman Empire periodically; Then, the relationship between the Mecelle and the tradition of fiqh is concretely evaluated, using the example of the obligation of compensation in the mudaraba contract.
The research findings reveal that the shift in authority in the production and application of law constituted a fundamental breaking point in the transition from fiqh to law. The state's initiation of private law legislation weakened the sectarian character of fiqh and paved the way for the practice of telfik. On the other hand, an analysis of the Mudarib's obligation of compensation demonstrates that the legal structure was largely preserved, but significant formal and content changes occurred. In terms of content, the Mecelle has been found to exclude certain issues such as slavery and apostasy from the text, to eliminate references to customary and local practices, and to codify the opinions favored in fatwas rather than addressing intra-sectarian disputes. In terms of legal technique, while maintaining its commitment to the classical tradition by maintaining a problem-oriented approach and including definitions at the beginning of sections, it has laid the institutional foundation for the transition to a modern understanding of law with its systematic and codified structure. In this respect, Mecelle is considered as a unique experience in historical and legal terms, located at the intersection of both the traditional fiqh heritage and the modern state's legal construction process.
Anahtar Kelimeler
