Types Tasbih and Tasbih Lyric Manuscripts Based on Data from Religious Lyric Manuscripts

Yıl 2025, Sayı: 59, 551 - 571, 29.12.2025

Mustafa Said Dilek

https://doi.org/10.17120/omuifd.1767377

Öz

One of the fundamental genres of religious music, the tasbih offers an opportunity to trace its development in mosque and sufi music. However, its declining popularity and insufficient coverage in sources have created a significant gap in musicological literature. This study aims to address this issue by examining the position of tasbih in religious lyrics collections. These collections are primary sources documenting Turkish music from the 15th century to the Republic. Therefore, Turkish music history can be illuminated by examining the lyrics collections comparatively using historical musicology and archival research methods. While religious lyrics collections provide primary data on many subjects, they are also unique documents for understanding the formation and evolution of music genres.
For this study, first, over two hundred religious lyrics collections were scanned to determine the definition and scope of tasbih. In the second stage, independent tasbih collections were analysed comparatively. The findings show that tasbih can be divided into three different types: post-prayer tasbihs, Arabic and Persian hymns beginning with “Sübhâne” and hymns aimed at glorifying God.
Lyrics collections prove that tasbih began as a broad concept encompassing many types and transformed over time. The relevant sources also show that the genre went beyond its institutional origins in mosque music and was actively practiced in broader contexts. This points to a shared repertoire and a shared pool of composers. In conclusion, a more comprehensive examination of the existence of tasbih and its comparison with other sources will significantly deepen our understanding of this genre.

Anahtar Kelimeler

Religious Music , Musicology , Lyric Manuscripts , Religious Lyric Manuscripts , Hymn Manuscripts , Tasbih Manuscripts , Types of Compositions (Form)

Dinî Güfte Mecmualarının Kaynaklığında Tesbîh Türü ve Tesbîh Mecmuaları

Öz

Dinî mûsikînin kurucu türlerinden tesbîh, cami ve tekke mûsikîsindeki gelişimi izleme imkânı sunmaktadır. Ancak tesbîhin zamanla yaygınlığını yitirmesi ve kaynaklarda yeterli yer bulamaması müzikoloji literatüründe önemli bir boşluk oluşturmaktadır. Bu çalışma, ilgili problemi merkezine alarak türün dinî güfte mecmualarındaki konumunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Zira mevzubahis mecmualar, 15. yüzyıldan Cumhuriyet’e kadar Türk mûsikîsinin yazıya geçirildiği birincil kaynaklardır. Dolayısıyla Türk mûsikîsi tarihi, güfte mecmualarının tarihsel müzikoloji ve belge analizi yöntemleriyle mukayeseli incelenmesi sayesinde aydınlatılabilir. Dinî güfte mecmuaları ise çeşitli konularda birincil veri sağladığı gibi beste türlerinin teşekkül ve tekâmül süreçlerini anlamlandırmada da eşsiz birer belge niteliğindedir.
Bu çalışma için evvela, iki yüzden fazla dinî güfte mecmuası taranarak tesbîhin tanımı ve kapsamı tespit edilmiştir. İkinci aşamada müstakil tesbîh mecmuaları mukayeseli analiz edilmiştir. Bulgular, tesbîhin üç kategoride değerlendirilebilecek müstakil bir tür olduğunu göstermektedir. Bunlar; Namaz sonrası tesbîhâtı, “Sübhâne” ile başlayan Arapça-Farsça metinler, Allah’ı yüceltmeyi amaçlayan ilâhî güfteleridir. Mecmualar, tesbîhin başlangıçta diğer pek çok türü de kapsayan geniş bir çerçevede yer alırken zamanla daraldığını kanıtlamaktadır. Türün cami mûsikîsindeki kurumsal kökenini aşarak tekkede de etkin kullanıldığına işaret eden ilgili kaynaklar, ortak bir bestekâr ve repertuvar havuzunun varlığına dikkat çekmektedir.
Sonuç olarak dinî güfte mecmualarının tarihsel müzikoloji ve belge analizi başta olmak üzere disiplinler arası bir yaklaşımla tetkiki, Türk mûsikîsi tarihindeki boşlukları doldurmak için elzemdir. Bu tetkik, mecmuaların merkezî kaynak olma değerini ve sonraki araştırmalar için sağlam temeller oluşturma potansiyelini somut bulgularla ispatlamaktadır. Tesbîhin mecmualardaki varlığının daha geniş kapsamlı bir çalışmayla ele alınması; mecmuaların birbiriyle, diğer kaynaklarla ve günümüz literatürüyle mukayese edilmesi, türe dair bilgilerimizi oldukça derinleştirecektir.

Anahtar Kelimeler

Dini Mûsikî , Müzikoloji , Güfte Mecmuası , Dinî Güfte Mecmuası , İlâhî Mecmuası , Tesbîh Mecmuası , Beste Türleri (Form).

Kaynakça

• Altuntop, Oğuzhan. Türk Din Mûsikîsi’nde İlâhi-Na’t-Tevşîh İlişkisi Ekseninde Tevşîh Formundaki Eserlerin Analitik Değerlendirmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Aras, İsmail. Gelenekten Günümüze Süleyman Çelebi Mevlidi’nin Mukayeseli Müzikal Analizi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
• Ateş, Erdoğan. “Tesbih”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 40/529. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Benlioğlu, Selman. “Derkenarda Der-makâm: Bir İntikal Aracı Olarak Makam Kayıtlı Mi‘râciyye Yazmaları”. İSTEM 35 (2020), 73-95.
• Benlioğlu, Selman. “Mevlid Nasıl Okunurdu? Yazma Nüshalardaki Makam Kayıtları Üzerine Bir Değerlendirme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26 (2022), 191-211.
• Cevher, M. Hakan. Ali Ufki Bey ve Haza Mecmu’a-i Saz ü Söz (Transkripsiyon, İnceleme). İzmir: Ege Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
• Derviş Abdüllatif. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, 728, trha: 1151/1739, bib: 163561.
• Dilek, Mustafa Said. Türk Mûsikîsi Tarihinde Dinî Güfte Mecmuaları: Tasnif, Kaynaklık Ve Metodoloji. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025.
• Dinç, Sema - Coşgun, Gökhan. “19. Yüzyıla Ait Kayıp Âyinleri Muhtevi Bir Mecmua İncelemesi-Millet Kütüphanesi Ali Emiri Koleksiyonu AEMNZ758 Numaralı Âyin Mecmuası-”. Hitit İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2023), 303-334.
• Dinç, Sema. “Gün Yüzüne Çıkarılmayı Bekleyen Mevlevī Āyin Mecmūʿaları -Konya Mevlana 002188, 004598 ve 04835 Numaralı Mecmūʿalar Özelinde-”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 66 (2025), 435-460.
• DîvânMakam. “Ya Resulallah Cemalin Keşefeddüca Değil Mi”. 28 Mart 2018. Erişim 02 Mayıs 2025. https://divanmakam.com/forum/ya-resulallah-cemalin-kesefedduca-degil-mi-belirsiz-nikriz.37022/
• Ergun, Sadeddin Nüzhet. Türk Mûsikîsi Antolojisi (Dinî Eserler), 1-2. İstanbul: Rıza Koşkun Matbaası, 1942-1943.
• Es‘ad Efendi, Mehmed. Atrabü’l-âsâr Fî Tezkireti Urefâi’l-edvâr. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazma, 6204, trha: 1728-1730.
• Gıynaş, Kamil Ali. “Şi̇i̇r Mecmuaları Hakkında Yapılan Çalışmalar Bibliyografyası”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 25 (2011), 245-260.
• Hayrullah Taceddin Efendi. Ramazân-ı Şerîf’e Mahsus Mecmûa-i İlâhiyyât. İstanbul: Asır Matbaası, 1326/1908-1909. Hilye-i Hakani [İlâhî, Mevlîd-i Şerîf, Eş‘âr ve Fevâ‘id Mecmû‘ası]. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazma, 742, trha: 1722’den öncesi.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed. Lisânü’l-‘Arab. Kahire: Dârü’l-Maarif, ts.
• İlahî Mecmû‘ası. Süleymaniye Kütüphanesi, Muğla Hoca Mustafa Efendi, 00170-2, trha: 1194/1780, bib: 309616.
• İlâhi Mecmû‘ası. Süleymaniye Kütüphanesi, Nuri Arlasez, 00028, trha: 1889, bib: 405905.
• İlahi Mecmuası. İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, Şevket Rado, 460.
• İlahi Ve Eş‘ar Mecmuası. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazma, 2058, trha: 1680 civarı. İlahiyyat. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi, 01456, bib: 367270.
• İşler, Ubeydullah. Mecmua-i Saz Ü Söz’de Yer Alan Dini Eserlerin İncelenmesi. Çorum: Hitit Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Judith, Haug. “Güfte Mecmuaları, Eser Kavramı ve Notasız Aktarım”. Osmanlı-Türk Müziğine Bakışlar: Tarih, Teori ve İcra. ed. Fikret Karakaya. 189-204. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2021.
• Kaygısız, Ömer Faruk. Kazasker Mustafa İzzet Efendi ve Güfte Mecmuası: İnceleme-Metin. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Kılıç, Atabey. “Mecmûa Tasnifine Dair”. Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı. haz. Hatice Aynur, vd. 75-96. İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2012.
• Koca, Fatih. İslâm Tarihi Ve Medeniyetinde Salâlar Ve Salavâtlar (Anadolu Örneği). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Doktora Tezi, 2013.
• Koncu, Hanife - Çakır, Müjgan. “Şâirleri Yetiştiren Bir Kaynak Olarak Mecmûa”. Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı. haz. Hatice Aynur, vd. 117-134. İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2012.
• Korkmaz, Harun. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi̇’ndeki Musiki Yazmalarının Kataloğu. Cambridge: Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 2015.
• Korkmaz, Harun. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi̇’ndeki Musikî Yazmalarının Kataloğu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2014.
• Korkmaz, Harun. Türk Musiki Tarihinin Kaynağı Olarak Güfte Mecmuaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
• Köksal, M. Fatih. “Şiir Mecmualarının Önemi ve Mecmuaları Sistematik Tasnifi Projesi (MESTAP)”. Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı. haz. Hatice Aynur, vd. 409-431. İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2012.
• Kut, Günay. “Yazmalar Arasında 2”. ed. İsmail E. Erünsal. Osmanlı Araştırmaları 7-8 (1988), 181-198.
• Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, 546, bib: 163304.
• Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, 629, bib: 163405.
• Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, 637, trha: 1695-1703 arası, bib: 163427.
• Mecmû‘a-i İlâhiyyât. Milli Kütüphane, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 8188, bib: 599682.
• Mecmû’a-i İlâhiyât. Milli Kütüphane, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 2133, bib: 611226.
• Mecmua-i İlahi. Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler, 6438, bib: 83494.
• Mecmua-i İlahiyat. İBB Atatürk Kitaplığı, Muallim M. Cevdet, 183.
• Mecmua-i ilahiyat. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazma, 10715, trha: 1810-1850 arası.
• Mehmed Rif‘at Efendi. Ebhe’n-Negamât fî Terennümâti’l İlâhiyyât. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazma, 4116, trha: 1316/1898.
• Muhammed Sun’ullah. İlahi Mecmuası. Atatürk Üniversitesi Kütüphanesi, Agah Sırrı Levend, 564, 1235/1819-1820. Muhtelif Makamlarda İlahiler ve Na‘atlar Mecmuası. Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 07090, bib: 353476.
• Müstakîmzâde Süleymân Sâdeddîn Efendi. Mecmû‘a-i İlâhiyât. nşr. Derviş Halil bin İbrahim. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 03397, trha: 1212/1797, bib: 188202.
• Risâle fi’l-Makâmâti’l-Mûsikiyye. Süleymaniye Kütüphanesi, Lala İsmail, 593, bib: 296479.
• Sezikli, Ubeydullah. “Besteli Mevlid Üzerine İki Yazma Eser”. Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 8 (2008), 41-67.
• Şarkı Mecmû’ası [Kıt’a]. Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi, Genel, 4922, bib: 30290.
• Şen, İhsan. “Türk Din Mûsikîsi’nde Tesbih Formu Üzerine Bir Değerlendirme”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 10 (2024), 767-799.
• Şengel, Ali Rıza. Türk Mûsıkîsi Klâsikleri: İlâhîler. haz. Yusuf Ömürlü. 1-2. Cilt. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1979.
• Şiir Mecmuası: İlahiler, Gazel, Şarkı Ve Türküler. İBB Atatürk Kitaplığı, Muallim M. Cevdet, 258, trha: 1680-1700 arası.
• Tanrıkorur, Cinuçen. Osmanlı Dönemi Türk Mûsikîsi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 2019.
• Tarlan, Ali Nihat. “Eski̇ Mecmualar Arasına”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 1/1-2-3-4 (1946), 122-137.
• Tesbih Mecmuası. Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesi, EY, 866.
• Tevfikî, Mehmet Rûşen. Mecmu‘a-i İlahiyyat. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi, 1804, trha: 1884-1891, bib: 367742.
• Tutal, Recep. Türk Din Musikisinde Na’t, Tesbih Ve Temcidler. Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1994. Uslu, Recep. “Güfte Mecmualarında Bu Müzik Eseri Kimin Problemi? ve Müzikolojik Bir Metot Önerisi”. Yegah Musiki Dergisi 3/2 (2020), 137-153.
• Uzun, Mustafa İsmet. “Mecmua”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/265-268. Ankara: TDV Yayınları, 2003. Yöntem, Ali Canip. “Edebiyat Tetkiklerinde Mecmuaların Rolü”. Hayat Mecmuası 2/45 (1927), 363-364.