Nahv İlminden Mahv İlmine Bir Seyir: Abdülmecid b. Nasûh Tosyevî’nin Nahvü’l-ârifîn’i

Öz

Bu makale, 16. yüzyıl Osmanlı ilmî ve tasavvufî ortamının çok yönlü simalarından Abdülmecid b. Şeyh Nasûh’un (ö. 996/1588), tasavvufî hakikatleri dil bilgisinin (nahvin) teknik imkânları üzerinden yoruma tabi tuttuğu Nahvü’l-ârifîn risalesini odağa almaktadır. Tasavvuf târihinde Abdülkerîm el-Kuşeyrî ile başlayan “işârî nahiv” geleneği, dilin zahirî ve biçimsel yapısı ile hakîkat arasında ontolojik ve epistemolojik bir köprü kurmaktadır. Çalışmada, öncelikle bu literatürün tarihsel gelişimi incelenmiş; Kuşeyrî’den İbn Acîbe’ye uzanan süreçte tespit edilen kaynaklar üzerinden türün karakteristik özellikleri ortaya konulmuştur. Araştırmanın merkezini, bugüne kadar müstakil bir çalışmaya konu olmamış Nahvü’l-ârifîn’in yazma nüshalarından hareketle hazırlanan tahkik, tercüme ve tahlili oluşturmaktadır. Yapılan inceleme neticesinde Abdülmecid Efendi’nin klasik nahiv sistematiğini aynen koruyarak bu teknik terimlere işârî ve tasavvufî anlamlar yüklediği tespit edilmiştir. Nahvü’l-ârifîn Kuşeyrî’nin Nahvü’l-kulûbu’s-sağîr’i ile metinlerarası bir ilişki kurmakta, ancak kavramsal tanımlar açısından daha zengin ve özgün bir yorum yöntemi takip etmektedir. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı işârî yorum geleneğinin sürekliliğini göstermeyi ve tasavvufun diğer ilmî disiplinlerden biri olan nahiv ile kurduğu terminolojik etkileşimin sınırlarını gün yüzüne çıkarmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Nahiv
• İşarî Yorum
• Abdülmecid b. Şeyh Nasûh
• Nahvü’l-ârifîn

A Journey from the Science of Grammar (Nahw) to the Science of Annihilation (Mahw): Abd al-Majid b. Shaykh Nasuh’s Nahw al-Arifin

Öz

This article focuses on Nahvü’l-ʿârifîn, a treatise by ʿAbdülmecid b. Shaykh Naṣûḥ (d. 996/1588), one of the multifaceted figures of the sixteenth-century Ottoman scholarly and Sufi milieu, in which he interprets Sufi truths through the technical possibilities of grammar (naḥw). The tradition of “allusive grammar” (ishārī naḥw), which began in the history of Sufism with ʿAbd al-Karīm al-Qushayrī, establishes an ontological and epistemological bridge between the outward and formal structure of language and truth. The study first examines the historical development of this literature and, on the basis of the sources identified from al-Qushayrī to Ibn ʿAjība, sets forth the characteristic features of the genre. At the centre of the research lies the critical edition, translation, and analysis of Nahvü’l-ʿârifīn, prepared on the basis of its manuscript copies, a work that has not previously been the subject of an independent study. The examination has shown that ʿAbdülmecid Efendi preserves the classical grammatical system in its entirety while attributing allusive and Sufi meanings to its technical terms. Nahvü’l-ʿârifīn establishes an intertextual relationship with al-Qushayrī’s Nahvü’l-qulūb al-ṣaghīr; however, in terms of conceptual definitions, it follows a richer and more original method of interpretation. In this respect, the study aims to demonstrate the continuity of the Ottoman tradition of allusive interpretation and to bring to light the limits of the terminological interaction that Sufism established with grammar as one of the other scholarly disciplines.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Nahw
• Allusive Language
• Abdulmajid b. Sheikh Nasuh
• Nahw al-Arifin

Kaynakça

1. Abdülmecid b. Şeyh Nasûh b. İsrâil. Nahvü’l-ârifîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Lala İsmail Bölümü, 710, 67-69.
2. Abdülmecid b. Şeyh Nasûh b. İsrâil. Risâletül-eizzâ’i ve erbâbil-işarât fîn-nahv. Samsun: Samsun İl Halk Kütüphanesi, 1049/7, 55b.
3. Açıl, Berat. “Tosyevî’nin Tercemetü’l-Levâyih’i ve Tercüme Stratejisi”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 60/1 (2020), 1-55.
4. Alî b. Meymûn b. Ebî Bekr el-İdrîsî el-Mağribî. er-Risaletü’l-Meymuniyye. Mısır: Ezher Kütüphanesi, 4857, 2-66. Mehekkü’lİlim ve’l-Ulemâ. haz. Abdurrahman Özkan. Isparta: Fakülte Kitabevi, 2006.
5. Ayçiçeği, Bünyamin. “Divan Şiirinde Mecazî Yapının İnşası İçin Arapça Gramer Terimlerinin Kullanımı”. ed. Nagihan Gür. İskender Pala Armağan. 208-235. İstanbul: Kapı Yayınları, 2021.
6. Başer, Hacı Bayram. “Sûfîler ve Kur’ân Okuyucuları: Sünnî Tasavvuf Geleneğinde Kurrâ Eleştirileri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/1 (Haziran 2021), 27-55.
7. Bedirhan, Muhammed. Vahdet-i Vücûdu Savunmak: Abdülganî Nablûsî’nin Vahdet-i Vücûd Müdâfaası. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2019.
8. Çakmaklıoğlu, M. Mustafa. İbn Arabî’de Ma’rifetin İfadesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2007.

9. Çelik, Halil İbrahim. Abdulkerîm Kuşeyrî, İbn Gânim el-Makdisî ve Abdulkâdir Kûhenî Örneğinde Tasavvuf-Nahiv İlişkisi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
10. Çelik, Halil İbrahim. Tasavvuf-Nahiv İlişkisi: -Abdulkerîm Kuşeyrî, İbn Gânim el-Makdisî ve Abdulkâdir Kûhenî Örneğinde-. Ankara: Fecr Yayınları, 2025.
11. Çörtü, M. Meral. Arapça Dilbilgisi Nahiv. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016.
12. Çörtü, M. Meral. Sarf-Nahiv-Edatlar. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016.
13. Demirkazık, Hacı İbrahim. Abdülmecid bin Şeyh Nasûh’un Manzum Kıyafetnâme’si (İnceleme- Metin- Dizin). İstanbul: Asmaaltı Yayınevi, 2015.
14. Demirkazık, Hacı İbrahim. “16. Yüzyıl Sûfî Şairlerinden Abdülmecid Bin Şeyh Nasûh’un (Mecîdî) Kıssa-i Çoban Mesnevisi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 28/28 (İstanbul 2022), 64-122.
15. Doğan, A. Fahri - Küçük, Hülya. “Sûfî Kalplerin Nahvi: Abdulkerīm el-Ḳuşeyrī’nin Er-Risāle fī’n-Naḥvi’l-Muevvel Adlı Eseri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54/1 (Ankara 2013), 65-85.
16. Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Sufi Hermenötik: İbn Arabî’nin Yorum Felsefesi. İstanbul: Mana Yayınları, 2018.
17. Erbaş, Muammer. “Bir Osmanlı Müfessiri: Abdülmecid b. eş-Şeyh Nasûh b. İsrâîl (ö. 973/1565) ve Eserleri”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24 (İzmir 2006), 161-186.
18. Erken, İsmail. “Osmanlı’da Sufilerin Arap Dili Alanına Katkıları: Mehmet Tahir’in Osmanlı Müellifleri Eseri Özelinde Bir Analiz” Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 20 (Haziran 2025), 345-362.
19. Galâyînî, Mustafâ. Câmi’u’d-durûsi’l-arabiyye. Mısır: Dâru’l-Alemiyye-Dâru’l-İttibâ’, 2015.
20. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâu ulûmi’d-dîn ve meahû el-muğnî an hamli’l-esfâr fi’l-esfâr. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005.
21. Hargûşî. Ebû Sa‘d (Saîd) Abdülmelik b. Muhammed. Tehzîbü’l-Esrâr fî Tabakâti’l-Ahyar. Abu Dabi: el-Mecmeu’s-Sekâfî, 1999.
22. Hayta, Ufuk - Abdülhamid Birışık. “Hayatı ve Eserleriyle Abdülmecid b. Şeyh Nasûh Tosyevi ve Cevahirü’l-Kur’ân ve Zevâhirü’l-Furkan Adlı Tefsi Risalesinin ilmi Değeri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16/2 (Bursa 2007), 347.
23. Hekimoğlu, Muhammet. “Dilbilgisi-Tasavvuf Sentezi Bir Risale: Nahvu’l-Kulûb”. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 7/25 (2007), 21-39.
24. Hıbşî, Abdullah b. Muhammed. Câmi’uş-şurûh ve’l-havâşî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2017.
25. İsfahânî, Ebû Mansûr Ma’mer. Edebü’l-mülûk fî beyâni hakāiki’t-tasavvuf. çev. İsmail Arslan. İstanbul: İnsan Yayınları, 2022.
26. Kartal, Abdullah. Tasavvufun Oluşumu Şeriat-Hakikat İlişkisi. Bursa: Emin Yayınları, 2015.
27. Konuk, Ahmed Avni. Mesnevî-i Şerîf Şerhi. haz. Selçuk Eraydın - Mustafa Tahralı. 13 Cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
28. Köstendilli, Süleyman Şeyhî. Bahrü’l-velâye. haz. Sezai Küçük - Semih Ceyhan. İstanbul: Mavi Yaıncılık, 2007.
29. Köksal, M. Fatih. “16. Yüzyıl Müelliflerinden Abdülmecid b. Nasûh’un (Mecîdî) Bilinmeyen Eserleri ve Ona Atfedilen Eserler”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 32 (Haziran 2024), 656-690.
30. Köksal, M. Fatih. Gülzâr: Şeyh Nasûh Oğlu Abdülmecîd’in Muhtasar Gülistân Tercümesi. İstanbul: DBY Yayınları, 2024.
31. Kûhin, Abdülkâdir. Münyetü’l-fakîri’l-mütecerrid ve sîratü’l-mürîdi’l-müteferrid. thk. Bedreddin Mansûr. Suriye: Dâru’l-Hayat.
32. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Letâifü’l-işârât. 3 Cilt. Mısır: el-Heyetü’l-Âmmeti’l-Mısriyye, 2000.
33. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Nahvü’l-kulûb. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
34. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Nahvü’l-kulûbü’s-sağîr ve’l-kebîr. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kütüb, 2008.
35. Kuşeyri, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâle. thk. Ma’ruf Züreyk - Ali Abdülhamid Baltacı. Beyrut: 1991.
36. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Kuşeyrî Risâlesi. trc. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Basım, 2012.
37. Makdisî, İbn Gânim. Telhîsu’l-ibâra fî nahvi ehli’l-işâra ve yelîhi hükmü hevâtifi’l-mürîd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
38. Meylânî, Muhammed b. Abdurrahîm el-Ömerî. Şerhu’l-muğnî. thk. Mehmet Can. İstanbul: Dâru’ş-Şefkat, 2016.
39. Muslu, Ramazan. “Kuşeyrî’nin Nahiv İlmine Dair Tasavvufî Yorumu”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/20 (Aralık 2009), 65-76.
40. Sakar, Ekrem. Abdülmecid b. Nasuh Tosyevî ve Matlab-ı A’lâ Adlı Esma-i Hüsna Şerhi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
41. Serrâc, Ebû Nasr. Kitabü’l-lüma’ fi târîhi’t-tasavvufi’l-islâmî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2016.
42. Sîrâfî, Ebû Saîd. Şerhu kitabi Sîbeveyh. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
43. Yıldırım, Muhammed Nurullah. Nahvin Tasavvufî Yorumu: İbn Acîbe Örneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
44. Yılmaz, Okan Kadir. İsam Tahkikli Neşir Kılavuzu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2023.
45. Zerrûk, Ahmed. Şerhu’ş-Şeyh Zerrûk ala Metni’l-Acurrûmiyye. haz. Nidâ es-Seyyid Muhammed Muhammed es-Sâ’î. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, Yüksek Lisans Tezi, 1992.