معايير الاختيار الإلهي في نص القرآن: تحليل المعنى والسياق

Öz

يحدد المقال معايير اختيار الله لعباده المختارين. ويتم تقييم اختيار الأنبياء والأفراد والمجتمعات المحددة، وطبيعة هذا الاختيار، وما إذا كان قائمًا على النسب أو على الجدارة الدينية والأخلاقية، من خلال آيات القرآن الكريم وتفسيراتها، ومقارنتها بالآيات ذات الصلة من التناخ. والمشكلة الأساسية التي يتناولها المقال هي مفهوم ”الاختيار“ الذي يؤدي إلى ظهور هوية خيالية قائمة على العرق (اليهودية) من الإسرائيليين الذين تم اختيارهم في فترة وجغرافيا محددة. يتم دراسة الموضوع من خلال كلمات ”الاجتباء“ و”الاختيار“ و”الاصطفاء“ التي تعني الاختيار، و”الاصتناع“ التي تعني الرعاية والاختيار، و”الايثار“ التي تعني التفضيل والترقية، و”الارتضاء“ التي تعني الرضا والموافقة، كما تستخدم في القرآن بمعنى الاختيار والانتقاء. تتم مناقشة معاني الكلمات واستخدامها في القرآن والفروق الدقيقة بينها. يتم تحليل الآيات القرآنية التي تظهر فيها في سياقها الداخلي والخارجي، أي سياقها التاريخي وخلفيتها التاريخية وتسلسلها الزمني. لم يتم العثور على أي دراسة في الأدبيات تبحث هذا الموضوع بشكل شامل ضمن هذا الإطار الأصلي وباستخدام هذه الطريقة. وفي هذا الصدد، ستقدم الدراسة مساهمة أصلية في الأدبيات. خلال الفترة المبكرة في مكة، كان المتلقون الأساسيون للقرآن هم مشركو مكة، بينما انضم إليهم أهل الكتاب من منتصف الفترة فصاعدًا. في الفترة المبكرة من المدينة، تحول التركيز إلى أهل الكتاب، ولا سيما اليهود في المنطقة. يمكن القول إن الآيات في هذا السياق تستجيب للمكيين وأهل الكتاب الذين اعترضوا على اختيار النبي محمد نبياً. بينما ينتقد القرآن ويعمل على تصحيح المعتقدات والسلوكيات الخاطئة لمخاطبيه، فإنه يشير أيضاً إلى المعلومات الصحيحة والخاطئة في ذاكرتهم وكتاباتهم. تظهر نتائج الدراسة أن الاختيار الإلهي، من منظور القرآن، ليس امتيازًا مطلقًا قائمًا على النسب؛ بل على العكس، فهو عملية ديناميكية تتوقف على شروط التوحيد والتقوى والجدارة والأعمال الصالحة.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• الاختيار الإلهي
• السياق
• الاجتباء
• الاختيار
• الاصطفاء
• النسب
• التوحيد

Kur’ân Metninde İlâhî Seçilmenin Kriterleri: Anlam ve Bağlam Analizi

Öz

Makalede Allah’ın seçkin kulları olmanın Kur’an’da hangi niteliklerle ilişkilendirildiği ele alınmaktadır. Peygamberlerin, belirli şahıs ve toplulukların seçilmesi, seçimin mahiyeti, soya mı, dinî-ahlâkî liyakate mi bağlı olduğu, Kur’ân ayetleri ile tefsirleri üzerinden değerlendirilmekte ve ilâhî seçilmişlikle ilgili Tanah pasajlarıyla karşılaştırılmaktadır. Makalenin eleştiriye tabi tuttuğu husus, belirli bir dönem ve coğrafyada seçilen İsrailoğulları’ndan etnik temelli, ötekileştirici kurgusal bir kimlik (Yahudilik) ortaya çıkartan “seçilmişlik” anlayışıdır. Konu, Kur’ân'da seçme-seçim anlamında kullanılan ictibâ, ihtiyâr, istıfâ, yetiştirip seçme anlamında istinâ‘, tercih edip öne çıkarma anlamında îsâr ve hoşnut-razı olma anlamında kullanılan irtizâ kelimeleri üzerinden incelenmektedir. Kelimelerin anlamları, Kur’ân’daki kullanımları ve aralarındaki nüanslar üzerinde durulmaktadır. Yer aldıkları Kur’ân ayetleri iç ve dış bağlamlarıyla, diğer bir deyişle siyâkı-sibâkı, tarihsel arka planlarıyla ve kronolojik olarak analiz edilmektedir. Konunun literatürde bu özgün çerçeve ve yöntemle bütüncül incelendiği bir çalışmaya rastlanmamıştır. Çalışma bu yönüyle literatüre özgün bir katkı sunacaktır. Nüzulünde Kur’ân’ın muhatapları arasında Mekke’nin ilk döneminde daha çok Mekke müşrikleri bulunurken, orta döneminden itibaren onlara Ehl-i kitap eklenmiş, Medine’nin ilk döneminde ise Ehl-i kitap, özellikle bölgedeki Yahudiler ön plana çıkmıştır. Konu bağlamındaki ayetlerin, Hz. Muhammed’in peygamber olarak seçilmesine itiraz eden Mekkelilere ve Ehl-i kitaba cevap verdiği söylenebilir. Kur’ân, muhataplarının yanlış inanç ve davranışlarını eleştirip düzeltirken onların hafızalarında ve yazıtlarındaki doğru/yanlış bilgilere de atıflar yapmıştır. Çalışmanın bulguları, Kur’ânî perspektifte ilâhî seçimin soya dayalı mutlak bir imtiyaz değil; aksine tevhîd, takva, liyakat ve sâlih amel şartına bağlı dinamik bir süreç olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• İlâhî Seçilme
• Bağlam
• İctibâ
• İhtiyâr
• İstıfâ
• Soy
• Tevhîd.

The Criteria for Divine Selection in the Qur'an Text: Meaning and Context Analysis

Öz

This article examines the qualities associated with Allah’s chosen servants in the Qur’an, exploring the selection of prophets, specific individuals, and communities. It assesses whether divine election is based on lineage or religious and moral merit by analysing Qur’anic verses and their commentaries, while providing a comparative analysis with passages from the Tanakh concerning divine election. Furthermore, the article critiques the concept of "chosenness" that evolved into an ethnically based, othering identity within Judaism, contrasting it with the Israelites' historical selection in a specific timeframe and geography. The subject is systematically analysed through key Qur’anic terms denoting selection: ictibā, ihtiyār, istıfā, istinā‘, īsār, and irtizā. The study evaluates these terms’ nuances and usage within their internal and external contexts, specifically their siyāq-sibāq (textual context), historical background, and chronology. As no existing study has comprehensively examined this subject using this original framework, this research provides a significant contribution to the literature. Historically, these verses served as responses to Meccan polytheists and the People of the Book who objected to the prophetic selection of Muhammad. The findings reveal that, from the Qur’anic perspective, divine selection is not an absolute privilege based on lineage or ethnicity. Rather, it is a dynamic process contingent upon the essential conditions of tawhid (monotheism), taqwā (piety), merit, and righteous deeds. By emphasizing moral and religious merit over biological descent, the Qur’an corrects false beliefs while acknowledging the shared religious history of its addressees.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Divine Selection
• Context
• Ictibā
• Ihtiyār
• Istıfā
• Lineage
• Tawhīd.

Kaynakça

1. Abdulbâkî, Muhammed Fuʾâd. el-Mu’cemu’l-mufehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-kerîm. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1990.
2. Bedford, Peter R. “Diaspora and Homeland in Ezra-Nehemiah”. Koninklijkc Brill NV 52/2 (2002), 147-165.
3. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullāh b. Ömer b. Muhammed el-. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahmân el-Mer’aşlî. Beyrut: Dâru ihyâi’t-turâsi’l-’arabî, 1997.
4. Câbirî, Muhammed Âbid el-. Fehmü’l Kur’an. çev. Muhammed Coşkun. İstanbul: İlimyurdu, 3. Basım, 2017.
5. Çiftçi, Halit Ahmet. “Kitab-ı Mukaddes’te İsrailoğulları’nın Seçilmişliği ve Justin Martyr’in Seçilmişlik Eleştirisi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (Ocak 2017), 219-235.
6. Farsi, Moşe, d. Tora: Türkçe Çeviri ve Açıklamalarıyla Tora ve Aftara. 5 Cilt. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 2002.
7. Fatoohi, Louay. “Who Are the Chosen Ones? The Qur’an’s Correction of the Bible on the Election of the Children of Israel”. Yaqeen Institute for Islamic Research. Erişim 15 Aralık 2025. https://yaqeeninstitute.org/read/paper/who-are-the-chosen-ones-the-qurans-correction-of-the-bible-on-the-election-of-the-children-of-israel Firestone, Reuven. “Is There A Notion of ‘Divine Election’ in the Qurʾān?” New Perspectives on the Qur’an. ed. Gabriel Said Reynolds. 393-410. London: Routledge, 2012.
8. Gürel, Ramazan. “Kur’ân-ı Kerim’de Tercih İfade Eden Kavramlar Işığında ‘Tercihte Bulunma’ Olgusunun Eğitici Yönleriyle Analizi”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 45/Eylül (2013), 217-252.

9. Gürel, Ramazan. “Kur’ân-ı Kerim’de Tercih İfade Eden Kavramlar Işığında ‘Tercihte Bulunma’ Olgusunun Eğitici Yönleriyle Analizi”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 45 (2013), 217-252.
10. Gürkan, Salime Leyla. “Bir Dinler Tarihi Yorumcusu Olarak İbn Haldun: Seçilmişlik İnancına ‘Asabiyet’ Kavramıyla Bakmak”. EKEV Akademi Dergisi 13/39 (2009), 341-350.
11. Gürkan, Salime Leyla. “Kur’an’a Göre Seçilmişlik Kavramı ve İsrailoğulları’nın Seçilmişliği Meselesi”. İslâm Araştırmaları Dergisi 13 (2005), 25-61.
12. Halil b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Abdulhamid Hendavî. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.
13. Hasanoğlu, Eldar. “Erken Dönem Yahudi Kaynaklarına Göre Tanah’ın Kanonize Edilmesi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/32 (2015), 25-48.
14. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.
15. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahmân b. Muhammed er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’ân’il-azîm. thk. Es’ad Muhammed Tayyib. el-Memleketü’l-Arabiyyeti’s-Suûdiyye: Mektebetü Nezâr Mustafâ el-Bâz, 1419.
16. İbn Fâris. Mu’cemu Mekâyîsi’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammed Han. Dimeşk: Dâru’l-fikr, 1976.
17. İbn Fâris. Mu’cemu Mekâyîsi’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammed Han. Dimeşk: Dâru’l-fikr, 1976.
18. İbn Kesîr, İsmâ‘îl b. ‘Umer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘Azîm. thk. Sâmi b. Muhammed Selâme. Riyad: Dâru’t-tayyibe, 1999.
19. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru’s-sâdr, 1414.
20. İsfahani, Râgıb el-. Müfredât: Kur’ân Kavramları Sözlüğü. çev. Yusuf Türker. İstanbul: Pınar Yayınları, 2. Basım, 2010. Kuzgun, Şaban. “Hanîf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/33-39. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
21. Mukâtil, b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil bin Süleymân. thk. A. Muhammed Şehhâte. Beyrut: Dâru ihyâi’t-turâs, 1423.
22. Olgun, Hakan. “İslam’ın ‘Tevhid’ Kavramının Din Bilimlerindeki ‘Monoteizm’ Kavramıyla İlişkisi”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür, ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 21/2 (2024), 161-182.
23. Kur’an-ı Kerim Meali -Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri-. çev. Mustafa Öztürk. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
24. Reynolds, Gabriel Said. The Qurʾān and The Bible -Text and Commentary-. London: Yale University Press, 2018.
25. Süyûtî, Ebû’l-Fadl Celâluddîn. Ed-durru’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr. thk. Abdulmuhsin et-Turkî. Kâhira: Merkezu’l-buhûs, 2003.
26. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli-âyi’l-Kur’ân. thk. ‘Abdullâh bin ‘Abdulmuhsin et-Turkî. Kâhira: Merkezu’l-buhûs ve’d-dirâsâti’l-‘arabiyyeti ve’l-İslâmiyyeti, 2001.
27. Uludağ, Süleyman. “Istınâ‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 19. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
28. Yaşar, Naif. A Semantic Study of Vocabulary of The Qur’an -A Comparative Study Based on Semitic Languages-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2023.
29. Yıldız, Aynur. Yahudi ve İslâm Kutsal Literatüründe Hz. Ya’kūb ve Seçilmişlik Kavramı: Karşılaştırmalı Bir Çalışma. Dokuz Eylül Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
30. Yılmaz, Bedriye. Medine Yahudileriyle İlişkilerin Erken Dönem Kur’an Tefsirine Etkisi. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2021.
31. Yılmaz, Bedriye Özçelik. “İsrailoğulları’nın Üstünlüğü Özelinde Kur’an’da Lütuf ve Üstünlük İfade Eden Başlıca Kelimelerin Anlam Alanı”. Oksident 7/2 (2025), 375-399.
32. Yılmaz, Bedriye Özçelik. “Kur’ân’ın ‘Rükû Edenlerle Birlikte Rükû Edin’ Hitabı Bağlamında Yahudilerin İbadetinde Rükû”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/2 (2024), 887-920.
33. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullah Mahmûd bin Ömer. el-Keşşâf. ed. Murat Sülün. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
34. Kitab-ı Mukaddes. Erişim 12 Şubat 2025. https://incil.info/kitap/mat/5 Tanakh. Illinois: Varda Books, 2009.
35. Sefaria. “גבא”. Erişim 15 Eylül 2025. https://www.sefaria.org/search?q=%D7%92%D7%91%D7%90&tab=text&tvar=1&tsort=relevance&svar=1&ssort=relevance