Lise Öğrencilerinde Öznel İyi Oluşun Yordayıcıları: Bilişsel Esneklik ve Okul Tükenmişliğinin Rolü

Öz

Bu çalışmada lise öğrencilerinin öznel iyi oluş düzeyleri, bilişsel esneklik ve okul tükenmişliği bağlamında incelenmiş; ayrıca söz konusu değişkenlerin bazı demografik özelliklere göre farklılaşıp farklılaşmadığı araştırılmıştır. Araştırma nicel desende ve ilişkisel tarama modeliyle yürütülmüştür. Çalışma grubunu Trabzon ilindeki farklı lise türlerinde öğrenim gören 1.031 öğrenci oluşturmuştur. Veriler Ergen Öznel İyi Oluş Ölçeği, Bilişsel Esneklik Ölçeği, Ortaöğretim Öğrencileri İçin Okul Tükenmişliği Ölçeği ve Kişisel Bilgi Formu kullanılarak toplanmıştır. Bulgular, öznel iyi oluş ile bilişsel esneklik arasında pozitif; okul tükenmişliği arasında ise negatif yönlü ilişkiler bulunduğunu göstermiştir. Regresyon analizi, bilişsel esnekliğin öznel iyi oluşun en güçlü pozitif yordayıcısı olduğunu; okula ilgi kaybı ile aileden kaynaklı tükenmişliğin ise öznel iyi oluşu negatif yönde yordadığını ortaya koymuştur. Sonuçlar, öğrencilerin iyi oluşunun yalnızca bireysel özelliklerle değil, okul ve aile bağlamında yaşanan zorlanmalarla da ilişkili biçimde ele alınması gerektiğine işaret etmektedir. Bu çerçevede çalışma, okul psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinde koruyucu, destekleyici ve gelişimsel müdahalelerin önemini görünür kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• bilişsel esneklik
• okul tükenmişliği
• öznel iyi oluş
• lise öğrencileri

Etik Beyan

Araştırma sürecinde Trabzon Üniversitesinin 13.03.2023 tarihli ve E-81614018-000-2300016355 sayılı etik kurul onayı ile Trabzon Milli Eğitim Müdürlüğünün 14.04.2023 tarihli ve E-82438636-605.99-74529096 sayılı resmî izni alınmıştır. Araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur. Katılımcıların gönüllü katılımı sağlanmış ve kişisel veriler gizli tutulmuştur. Çalışmada çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Arslan, G., & Allen, K.-A. (2021). Exploring the association between coronavirus stress, meaning in life, psychological flexibility, and subjective well-being. Psychology, Health & Medicine, 27(4), 803–814. https://doi.org/10.1080/13548506.2021.1876892
2. Asikainen, H., & Katajavuori, N. (2023). Exhausting and difficult or easy: The association between psychological flexibility and study-related burnout and experiences of studying during the pandemic. Frontiers in Education, 8, 1215549. https://doi.org/10.3389/feduc.2023.1215549
3. Aypay, A. (2012). Ortaöğretim öğrencileri için okul tükenmişliği ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Eğitim ve Bilim, 37(164), 283–297. https://doi.org/10.15390/EB.2012.7515
4. Bi, D., Yang, J., Zhang, Y., Yang, Y., Wang, Y., Zhang, D., Cheung, R. Y. M., & Wang, Y. (2021). Psychological flexibility profiles, college adjustment, and subjective well-being among college students in China: A latent profile analysis. Journal of Contextual Behavioral Science, 21, 131–138. https://doi.org/10.1016/j.jcbs.2021.07.003
5. Bilgin, M. (2017). Bilişsel esneklik ile ergenlerde öznel iyi oluş ve okul tükenmişliği arasındaki ilişkiler. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 7(47), 67–85.
6. Cengiz, S., & Peker, A. (2024). Antecedents of school burnout: A longitudinal mediation study. Social Psychology of Education, 27(4), 1901–1919. https://doi.org/10.1007/s11218-024-09887-2
7. Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203771587
8. Chong, L. Z., Foo, L. K., & Chua, S.-L. (2025). Student burnout: A review on factors contributing to burnout across different student populations. Behavioral Sciences, 15(2), 170. https://doi.org/10.3390/bs15020170

9. Çelikkaleli, Ö. (2014). Bilişsel esneklik ölçeğinin Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Eğitim ve Bilim, 39(176), 339–346. https://doi.org/10.15390/EB.2014.3449
10. Çivitci, A. (2009a). Lise öğrencilerinde yaşam doyumu: Bazı değişkenlere göre incelenmesi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26, 132–143.
11. Çivitci, A. (2009b). Üniversite öğrencilerinde öznel iyi oluşu yordayan bazı değişkenler. Eğitim ve Bilim, 34(154), 45–61.
12. Dennis, J. P., & Vander Wal, J. S. (2010). The cognitive flexibility inventory: Instrument development and estimates of reliability and validity. Cognitive Therapy and Research, 34(3), 241–253. https://doi.org/10.1007/s10608-009-9276-4
13. Diener, E. (1984). Subjective well-being. Psychological Bulletin, 95(3), 542–575. https://doi.org/10.1037/0033-2909.95.3.542
14. Diener, E., Suh, E., Lucas, R., & Smith, H. (1999). Subjective well-being: Three decades of progress. Psychological Bulletin, 125(2), 276–302. https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.2.276
15. Eime, R. M., Young, J. A., Harvey, J. T., Charity, M. J., & Payne, W. R. (2013). A systematic review of the psychological and social benefits of participation in sport for children and adolescents: Informing development of a conceptual model of health through sport. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 10, 98. https://doi.org/10.1186/1479-5868-10-98
16. Eryılmaz, A. (2009). Ergen öznel iyi oluş ölçeğinin geliştirilmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(4), 975–989. Eryılmaz, A., & Ercan, L. (2011a). Öznel iyi oluşun cinsiyet, yaş grupları ve kişilik özellikleri açısından incelenmesi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(36), 139–151.
17. Eryılmaz, A., & Ercan, L. (2011b). Ergenlerde öznel iyi oluşun yordayıcıları. International Journal of Human Sciences, 8(1), 1–16. https://doi.org/10.14687/ijhs.v8i1.1328
18. Freudenberger, H. J. (1974). Staff burn-out. Journal of Social Issues, 30(1), 159–165. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1974.tb00706.x
19. Genet, J. J., & Siemer, M. (2011). Flexible control in processing affective and non-affective material predicts individual differences in trait resilience. Cognition and Emotion, 25(2), 380–388. https://doi.org/10.1080/02699931.2010.491647
20. Gilman, R., Meyers, J., & Perez, L. (2004). Structured extracurricular activities among adolescents: Findings and implications for school psychologists. Psychology in the Schools, 41(1), 31–41. https://doi.org/10.1002/pits.10136
21. Iuga, I. A., David, O. A., & Dobrean, A. (2024). Emotion regulation and academic burnout among youth: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 36, Article 61. https://doi.org/10.1007/s10648-024-09930-w
22. İmiroğlu, A., Korkut Owen, F., & Arslan, R. (2021). Cognitive flexibility and subjective well-being in Turkish adolescents. Eurasian Journal of Educational Research, 94, 99–118. https://doi.org/10.14689/ejer.2021.94.5
23. Jiang, S., Ren, Q., Jiang, C., & Wang, L. (2021). Academic stress and depression of Chinese adolescents in junior high schools: Moderated mediation model of school burnout and self-esteem. Journal of Affective Disorders, 295, 384–389. https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.08.085
24. Kim, B., Jee, S., Lee, J., An, S., & Lee, S. M. (2018). Relationships between social support and student burnout: A meta-analytic approach. Stress and Health, 34(1), 127–134. https://doi.org/10.1002/smi.2771
25. Leversen, I., Danielsen, A. G., Birkeland, M. S., & Samdal, O. (2012). Basic psychological need satisfaction in leisure activities and adolescents’ life satisfaction. Journal of Youth and Adolescence, 41(12), 1588–1599. https://doi.org/10.1007/s10964-012-9776-5
26. Lu, L., & Shih, J. B. (1997). Sources of happiness: A qualitative approach. The Journal of Social Psychology, 137(2), 181–187. https://doi.org/10.1080/00224549709595429
27. Martin, M. M., & Rubin, R. B. (1995). A new measure of cognitive flexibility. Psychological Reports, 76(2), 623–626. https://doi.org/10.2466/pr0.1995.76.2.623
28. Maslach, C., & Jackson, S. E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of Occupational Behavior, 2(2), 99–113. https://doi.org/10.1002/job.4030020205
29. Nakhostin-Khayyat, M., Borjali, M., Zeinali, M., Fardi, D., & Montazeri, A. (2024). The relationship between self-regulation, cognitive flexibility, and resilience among students: A structural equation modeling. BMC Psychology, 12(1), 337. https://doi.org/10.1186/s40359-024-01843-1
30. Parker, P. D., & Salmela-Aro, K. (2011). Developmental processes in school burnout: A comparison of major developmental transitions. Journal of Youth and Adolescence, 40(12), 1439–1452. https://doi.org/10.1007/s10964-011-9184-3
31. Saarinen, M., Phipps, D. J., Kuokkanen, J., Bjørndal, C. T., Bentzen, M., Ommundsen, Y., & Gustafsson, H. (2025). Burnout trajectories among adolescent student-athletes: The role of gender, success expectations, and parental affection. Psychology of Sport and Exercise, 79, 102831. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2025.102831
32. Salmela-Aro, K., Kiuru, N., & Leskinen, E. (2009). School burnout inventory: Reliability and validity. European Journal of Psychological Assessment, 25(1), 48–57. https://doi.org/10.1027/1015-5759.25.1.48
33. Salmela-Aro, K., & Upadyaya, K. (2014). School burnout and engagement in the context of demands-resources model. British Journal of Educational Psychology, 84(1), 137–151. https://doi.org/10.1111/bjep.12018
34. Schaufeli, W. B., Martínez, I. M., Pinto, A. M., Salanova, M., & Bakker, A. B. (2002). Burnout and engagement in university students: A cross-national study. Journal of Cross-Cultural Psychology, 33(5), 464–481. https://doi.org/10.1177/0022022102033005003
35. Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press. Shih, S.-S. (2015). The relationships among Taiwanese adolescents’ perceived classroom environment, academic coping, and burnout. School Psychology Quarterly, 30(2), 307–320. https://doi.org/10.1037/spq0000093
36. Spiro, R. J., & Jeng, H. (1990). Cognitive flexibility and its role in problem solving and learning. Learning and Instruction, 2(1), 101–120. https://doi.org/10.1016/0959-4752(90)90014-I
37. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
38. Vansoeterstede, A., Cappe, É., Lichtlé, J., & Boujut, E. (2023). A systematic review of longitudinal changes in school burnout among adolescents: Trajectories, predictors, and outcomes. Journal of Adolescence, 95(2), 224–247. https://doi.org/10.1002/jad.12121
39. Walburg, V. (2014). Burnout among high school students: A literature review. Children and Youth Services Review, 42, 28–33. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2014.03.020
40. Yousefi Afrashteh, M., Hasani, F., & Soliemani Far, O. (2022). Mindfulness and psychological well-being in adolescents: The mediating role of self-compassion, emotional dysregulation and cognitive flexibility. BMC Psychology, 10, Article 240. https://doi.org/10.1186/s40359-022-00929-2