REGULATIONS OF THE CRETE ISLAMIC EYTAM ADMINISTRATION AND THEIR SOCIAL AND ECONOMIC REFLECTIONS ON THE ISLAND (1869-1897)

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 130 - 182, 23.12.2025

Mehmet Çanlı , Zeynep Nur Demir

https://doi.org/10.31834/ortadoguvegoc.1801265

Öz

Summary
The wave of nationalism that began in the nineteenth century also affected the Greeks on the island of Crete. It gained momentum on the island under the influence of European imperialist states. The foundation for autonomous administration was laid with the Greek uprising on the island in 1866. In 1868, the Cretan Vilayet Regulation provided for the organization of the Muslim and non-Muslim populations with certain distinctions in political, social, and economic terms. One of these distinctions was the administration of foundations and orphans.
Although the state took certain measures regarding orphans starting in 1830, it was unsuccessful. Starting in 1869 and 1870, it separated Muslim and non-Muslim orphan administrations and moved towards a new organization. This study focuses on the establishment and regulations of the Islamic Orphan Administrations and Funds between 1869 and 1987 and the stages they went through in the historical process.
Although the purpose of establishing orphan administrations and funds was to protect the rights of orphans and manage their money, from 1830 until the period we examined, they failed to fulfill their function and were on the verge of disappearing in the hands of guardians and officials. The state was unable to prevent irregularities and resorted to using the money accumulated in orphan funds for its own financing.
From 1869 to 1878, the state adopted a centralist management style in the orphan administration and other administrative units, but after 1878, it abandoned this policy and transferred a large part of its authority and responsibilities to the local population. At the same time, due to the political and economic difficulties it faced, it also imposed many social responsibilities on this administration.
There is very little information available in secondary sources on the subject under review. Existing studies also contain many inaccuracies. This study is based entirely on archival sources.

Anahtar Kelimeler

Crete Orphan Administration , İslamic Orphan Administration , Christian Orphanage Administration , Crete Province Regulation , Endowments and Oprhan Regulation

GİRİT İSLAM EYTAM İDARESİ NİZAMNAMELERİ VE ADADAKİ SOSYAL VE EKONOMİK YANSIMALARI (1869-1897)

Öz

Özet
On dokuzuncu yüzyılda başlayan milliyetçilik akımı Girit Adasındaki Rumları da etkilemiştir. Avrupalı emperyalist devletlerinde etkisiyle Adada daha da hız kazanmıştır. 1866 yılındaki Adadaki Rum isyanıyla özerk yönetimin temeli atılmış oldu. 1868 yılında Girit Vilayet Nizamnamesiyle Müslim ve Gayrimüslim halkın siyasi, sosyal ve ekonomik açıdan birtakım ayırımlar yapılarak teşkilatlanması sağlanmıştır. Bunlardan biri de vakıf ve yetim idareleri olmuştur.
Devlet, 1830 yılından itibaren yetimler konusunda birtakım tedbirler almasına rağmen başarılı olamamıştır. 1869 ve 1870 yılından itibaren Müslim ve Gayrimüslim yetim idarelerini ayırarak yeni bir teşkilatlanmaya gitmiştir. Ele aldığımız bu çalışmada 1869-1987 yılları arasındaki İslam Eytam İdaresi ve Sandıklarının kurulması ve nizamnameleri ve tarihi süreç içerisinde geçirdiği evreler üzerinde durulmuştur.
Eytam idaresi ve sandıklarının kuruluş amacı yetim haklarının korunması ve paralarının değerlendirilmesi olmasına rağmen 1830 yılından incelediğimiz döneme kadar işlevini yerine getiremediği gibi vasilerin ve görevli memurların elinde yok olma derecesine gelmiştir. Devlet, usulsüzlükleri engelleyemediği gibi eytam sandıklarında biriken paraları kendi finansmanı için kullanma yoluna gitmiştir.
1869 yılından 1878 yılına kadar olan sürede devlet, eytam idaresi ve diğer idari birimlerde merkeziyetçi bir yönetim tarzı belirlerken, 1878 yılından sonra bu politikasından vazgeçerek yetki ve sorumluluklarının büyük bir kısmını yerel halka devretmiştir. Aynı zamanda içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik sıkıntılardan dolayı da bu idareye birçok sosyal sorumluluklar yüklemiştir.
İncelenen konu hakkında ikinci el kaynaklarda çok az bilgi bulunmaktadır. Mevcut çalışmalarda da birçok hatalı bilgiler içermektedir. Yapılan çalışma, tamamen arşiv kaynaklarına dayalı olarak ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Girit , İslam Eytam İdaresi , Hıristiyan Eytam İdaresi , Evkaf ve Eytam Nizamnamesi , Girit Vilayet Nizamnamesi

Etik Beyan

ekte

Destekleyen Kurum

Yok

Kaynakça

• ADIYEKE, N. (1994) Osmanlı İmparatorluğu ve Girit Bunalımı (1896-1908), Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınlanmamış Doktora Tezi, İzmir.
• ÇANLI M.-KARAVAR H. (2021) “1922-1924 Tarihli Eytam Sandığı İdâne Defterine Göre Antalya Merkez Kazasının Finansal Durumu”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi Yıl 17 Sayı 34 (Güz 2021).
• ÇANLI, M. (2020) “Tarihi Süreç İçerisinde Eytam Sandıklarının Mevzuatı ve Karşılaştığı Sorunlar (1851-1920)”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 9/3.
• FİDAN M. (2024) “Para Vakıfları: İktisat Tarihi Açısından Kısa Bir Değerlendirme”, Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Aralık 2024 Cilt: 26 Sayı:2.
• KARA, M. (2007) Girit Kandiye’de Müslüman Azınlık Cemaati (1913-1923), Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin.
• KIZILDAĞ PALTA, N. (2023) “Üsküdar Şer’iyye Sicillerine Göre Eytam Mallarının Finansal Kullanımı (1850-1856)”, Kocatepe İslami İlimler Dergisi Journal of Kocatepe Islamic Sciences, cilt/volume: 6, Özel Sayı/Special Issue, (Ekim/October).
• MAKSUDYAN N. (2008) Hearing the Voiceless-Seeing the Invisible: Orphans and Destitute Children as Actors of Social, Economic and Political History in the Late Ottoman Empire, Sabancı Üniversitesi, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul.
• MANSEL, A. (1988) Ege ve Yunan Tarihi, Ankara,
• PINAR, H. (2008) "Diplomasi ile Siyasetin Birlikteliği: Girit İsyanı ve Ali Paşa", SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.18, Aralık 2008.
• SİVRİDAĞ, A. (1990) Girit İhtilal Tarihi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• ŞENIŞIK P. (2016) “Girit’te Yetim Olmak: Muhtariyet İdaresi ve Akraba Meclisleri”, Türkiyat Mecmuası, C. 26/1, 2016.
• YÜKSEL, A. (1998) “Osmanlı Devleti’nde Dul ve Yetimler”, Şarkiyat Mecmuası VIII, İstanbul.