Rulers of the Sanjak of Jerusalem [1670-1724]

Yıl 2026, Sayı: 28, 31 - 50, 15.03.2026

Abdalqader Steih

https://doi.org/10.21021/osmed.1631702

https://izlik.org/JA44PS49ZJ

Öz

In the second half of the 17th century, the relative influence of local powers in Jerusalem and its neighboring sanjaks declined following the political withdrawal of prominent families such as the Al-Tarabay, Al-Ridwan, and Al-Farrukh households. This development coincided with the Ottoman Empire’s tendency toward centralizing provincial administration and its efforts to reorganize the region’s governance structure. Accordingly, Jerusalem Sanjak became more tightly subordinated to the Ottoman central administration.

The study concludes that, during the examined period, forty-three mutasarrıfs were appointed to the Jerusalem Sanjak, all from external to local power structures. In selecting these officials, priority was given to individuals deemed competent and experienced in provincial administration, who were generally regarded as familiar with the region’s local conditions. The reasons for terminating these officials’ service varied, with the majority either being reassigned to other posts or dismissed from office. The most prestigious duties entrusted to the mutasarrıfs were the Amir al-Hajj, the leadership of the Hajj caravan, and the Jarda başbuğuluğu, the commandership responsible for ensuring the security of this caravan. However, as these assignments were gradually withdrawn for various reasons, the sanjak became increasingly subordinate to the provincial authorities of Damascus.

This study, based on Ottoman archival documents, Jerusalem Sharia Court records, and local sources, illuminates and analyzes the individuals appointed to Mutasarrif in Jerusalem between 1670 and 1724.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Jerusalem , Nablus , Gaza , Sham Hajj caravan.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kudüs Sancağı Yöneticileri [1670-1724]

https://izlik.org/JA44PS49ZJ

Öz

17. yüzyılın ikinci yarısında Tarabay, Rıdvan ve Ferruh ailelerinin siyasi bakımdan geri plana çekilmeleriyle Kudüs ve komşu sancaklardaki yerel güçlerin göreceli önemi azaldı. Bu durum Osmanlı Devleti’nin taşra idarelerinde merkezileştirme eğilimi ve bölgedeki idari mekanizmayı düzenleme çabasıyla eşzamanlı olarak gerçekleşmiştir. Buna bağlı olarak Kudüs sancağı Osmanlı merkezi yönetimine daha sıkı bir şekilde bağlı hale gelmeye başladı.

Çalışmada, incelediğimiz dönemde Kudüs Sancağına yerel güçler dışından kırk üç mutasarrıf atandığı tespit edilmiştir. Bu mutasarrıflar seçilirken sancak yönetimi konusunda yetkin ve tecrübeli olmalarına ve genel olarak bölgenin yerel şartları hakkında bilgi sahibi olmalarına dikkat edilmiştir. Bu dönemde Kudüs Sancağında görev yapmış olan mutasarrıfların görevden ayrılma gerekçeleri çeşitlilik arz etmiştir. Bu gerekçeler arasında başka bir göreve atanma ve azledilerek ayrılmalar çoğunluktadır. Mutasarrıflara tevdi edilen en prestijli görev ise Hac kafilesinin yönetimi olan Hac emirliği ve bu kafilenin güvenliğini sağlayan Cerde başbuğuluğu idi. Ancak zamanla ve çeşitli sebeplerle Kudüs sancağı mutasarrıflarına bu görevler verilmemeye başladığında sancak, Şam eyaletine daha sıkı bir şekilde bağlı hale gelmeye başladı.

Çalışma, Osmanlı arşiv belgeleri, Kudüs Şeri Mahkeme Sicilleri ve yerel kaynaklara dayanarak 1670-1724 yılları arasındaki dönemde, Kudüs mutasarrıflığına atanan kişilere ışık tutmakta ve bu atamalarla ilgili bir okuma sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Kudüs , Nablus , Gazze , Şam Hac Kafilesi.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

• T.C. Cumurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• Ali Emiri (AE): 60, 62.
• Cevdet (C): 275
• İbnülemin (İE.): 7, 8, 21, 30.
• Kamil Kepeci (KK): 523.
• Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d): 89, 99, 99, 100, 102, 104, 105, 108, 110, 111, 112, 114, 114-1, 115, 116, 120, 122, 127, 129, 131, 132.
• Mühimme-i Mısır Defterleri (A.DVNS.MSR.MHM. d.): 2.
• Nişan Defterleri (A.DVNS,NŞN.d.): 2
• Ruus Defterleri (A.DVNS.RSK. d.): 1551, 1560, 1568, 1572, 1573.
• Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS. MA. d.): 3317.
• Şerʻiyye Sicilleri
• Kudüs Şerʻiyye Sicilleri (K.Ş.S): 171, 173, 174, 176, 179, 181, 184, 189, 190, 191, 192, 194, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 209, 216,217.
• Nablus Şerʻiyye Sicilleri (N.Ş.S): 4
• Diğer Kaynaklar
• Akçay, Eray. “İBB Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdeti NR. O. 34’te Kayıtlı Fransa’nın İstanbul Elçisi Marquıs De Bonnac’ın Osmanlı Bürokrasisi ile Yazışmalarını İhtiva Eden Bir Mecmua (1716-1724).” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2014.
• Atalar, Münir. “Emîr-İ Hac”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XI (İstanbul-1995), ss. 131-133.
• Barbir, Karl. Ottoman Rule in Damascus1708-1757. New Jersey: Princeton University Press, 1980.
• Başar, Fahameddin. Osmanlı Eyalet Tevcihatı (1717-1730). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
• Beyat, Fazıl. Dirasat Fi Tarihi’l-Arab Fi El-Ahd El-Osmani. Beyrut: 2003.
• Bin Tolon, Ahmed. Müfâkehetü’l-hillân fî havâdisi’z-zemân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Çadırcı, Musa. Tanzimatın İlanı Sırasında Türkiye’de Yönetim (1826-1839). Ankara: 1988.
• Dolu, Alaattin. Osmanlı Kudüs’ü Kent Kimliği, Nüfuz ve Meşruiyet (1703-1789). İstanbul: Küre Yayınları, 2020. El-ÂRİF, Ârif. El-Mufassal fî târîhi’l-Kuds, Kudüs: Matbaatu’l-Maârif, 1986.
• El-Aselî, Kâmil Cemîl. Beytülmakdis Fî Kütübi’r-Rahalât. Amman: y.y., 1992.
• El-Cebbûrî, Ahmed Huseyn. El-Kuds fî ahdi’l-Usmânî 1640-1799. Amman: Dâru’l-Hâmid, 2010.
• El-Halili, Muhammed. Tarihi’l-Kuds ve’l-Halil. thk. Adnan el-Bahît,- Nevfân Recâ es-Sevâriye, Londra: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, 2004.
• El-Hüseyni, Hasan. Teracim ehli’l-Kuds fi’lkarn es-saniaşera el-Hicri. Amman: y.y., 1985.
• El-Kâri’, Raslan. "el-Vüzerâü’l-lezîne hakemû Dimaşk", Vülatü Dımaşk fi’l-Ahdi’l Osmaniye. Thk. Selahaddin el-Müncid, Vülatü Dımaşk fi’l-ahdi’l-Osmani, Dimaşk: 1949.
• El-Makar, Muhammed. “el-Başat ve’l-Kudat fi Dimaşk.” Vülatü Dımaşk fi’l-Ahdi’l-Osmaniye. Thk. Salaheddin El-Müncid. Dimaşk: y.y., 1949.
• El-Muhibbi, Muhammed. Hulasatu’l-Esar fi Ayan el-Karn el-Hadi Aşera. III. Beyrut: Dârsader, 1966.
• En-Nemir, İhsân. Târîhu Cebeli Nâblus ve’l-Belkâ’. Nablus: y.y., 1961.
• Es-Sâlihî, Muhammed. Yevmiyyâtü’ş-Şâmiyye. Dımaşk: y.y.
• Gibb, H.A. ve harold Bowen, İslamic Society and the west, Oxford Üniversitesi – 1957.
• İpşirli, Mehmet. “Cerde”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, VII (İstanbul 1993), ss. 392-393.
• Kılıç, Orhan. XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin İdari Taksimatı–Eyalet ve Sancak Tevcihatı. Elazığ: y.y.,1997.
• Örenç, Ali Fuat. “Mutasarrıf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXXI (Ankara-2020), ss. 377-379.
• Özkaya, Yücel. “Mütesellim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXXII (İstanbul-2006), ss. 203-204. Özkaya, Yücel. Osmanlı İmparatorluğu’nda Ayanlık, Ankara: TTK, 1994.
• Râfik, Abdülkerim. “Kâfiletu’l-Hacci’ş-Şâmî ve ehimmiyyetuhâ fi’l-ahdi’l-Osmânî”. Dirâsât Târîhiyye, 6, Ekim (1981): 5-28.
• Râfik, Abdülkerim. Bilâdü’ş-Şâmi ve Misra mine’l-fethi’l-‘Usmânî ilâ hamleti Napolyon Bunapart. Dimaşk: Mektebetü’l-Mühtedîn, 1967.
• Râfik, Abdülkerim. The Province of Damascus 1723-1783. Beirut: Khayyat, 1966.
• Raşid, Mehmed. Tarih-i Raşid II. İstanbul. y.y.
• Rozen, Minna, "The naqib al-ashraf rebellion in Jerusalem and its repercussion on the city's Thimmis". Asian and African Studies, 19, (1984): 249-270.
• Sezen, Tahir. Osmanlı yer adları, Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2006.
• Steih, Abdalqader. “Osmanlı Devleti’nin Şam Hac Kafilesinin Güvenliğini Sağlamaya Yönelik İcraatlarını Gözden Geçirmesi (1700-1725) Ve Güney Şam Sancakları Yöneticileri”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, sy. 22 (Eylül 2024): 316-32. 323.
• Steih, Abdalqader. Osmanlı Kudüs'ü (1700-1757), İstanbul: Taş Mektep Yayın Atölyesi, 2017.
• Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmani. haz. Nuri Akbayar, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
• Ze’vi, Dror. Kudüs: 17. Yüzyılda Bir Osmanlı Sancağında Toplum ve Ekonomi. çev. Serpil Çağlayan, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.