A Tatar Intellectual in the Ottoman Empire: Troyskili Ahmed Taceddin and an Analysis of His Articles in the Sırât-ı Müstakim Journal

Öz

The first issue of Sırâtımüstakîm was published on August 27, 1908, shortly after the declaration of the Second Constitutional Era. It was led by Ebu’l Ula Zeynelabidin (1881-1957) and Eşref Edib (1883-1971) and played a crucial role in Turkey through its scientific, intellectual, and political writings. The magazine is important not only for Turkey but also for the Turkish World, with articles contributed from regions such as Kazan, Crimea, Siberia, and Bukhara. Writers like Halim Sabit, Yusuf Akçura, Abdürreşid İbrahim, and Ayaz İshaki provided information about Muslim Turks living outside Turkey, drawing attention to these communities. Additionally, Ahmed Taceddin (1889-1955), who came to Istanbul for education, also contributed writings to the magazine. Taceddin wrote articles for Sırâtımüstakîm and, along with Yakup Kemal from Crimea, published Teârüf-i Müslimîn between April 15, 1910, and April 12, 1911, with 32 issues. Influenced by Gaspıralı’s ideas and seeing Islamic development as the path to liberation for Russian Muslims, Taceddin wrote many articles on these topics. Our study, based on document analysis, identifies twelve articles by Ahmed Taceddin, published between issues 57 (October 7, 1909) and 77 (February 24, 1910), aiming to contribute to the literature on his work in Sırâtımüstakîm.

Anahtar Kelimeler

• Sırâtımüstakîm
• Ahmed Taceddin
• Russian Muslims

Destekleyen Kurum

The author(s) declared that this study has no financial support.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Osmanlı’da Tatar Bir Aydın: Troyskili Ahmed Taceddin ve Sırâtımüstakim Dergisindeki Yazıları Üzerine Bir İnceleme

Öz

İlk sayısı II. Meşrutiyet’in ilanından kısa süre sonra 27 Ağustos 1908’de yayımlanan Sırâtımüstakîm, Ebu’l Ula Zeynelabidin (1881-1957) ve Eşref Edib’in (1883-1971) öncülüğünde neşredilmiş; ilmî, fikrî ve siyasî yazılarıyla Türkiye’de çok önemli rol oynamıştır. Dergi, Türkiye için önemli olduğu kadar Türk Dünyası için de çok mühimdir. Dergiye, başta Kazan, Kırım, Sibirya, Buhara olmak üzere birçok bölgeden yazılar gelmiştir. Halim Sabit, Yusuf Akçura, Abdürreşid İbrahim, Ayaz İshaki gibi kişiler dergiye gönderdiği yazılarla Türkiye dışında yaşayan Müslüman Türklerle ilgili bilgiler vermiş, dikkati bu yöne çekmeye çalışmışlardır. Ayrıca dergide İstanbul’a eğitim öğretim için gelen Ahmed Taceddin’in (1889-1955) yazıları da yer almaktadır. Bir süre Sırâtımüstakîm’de yazılar kaleme alan Troyskili Ahmed Taceddin, İstanbul’da kaldığı dönemde Kırımlı Yakup Kemal’le birlikte 15 Nisan 1910 – 12 Nisan 1911 tarihleri arasında Teârüf-i Müslimîn ismiyle toplam 32 sayı dergi çıkarmıştır. Gaspıralı’nın yenilikçi fikirlerinden istifade eden ve Rusya Müslümanlarının kurtuluş yolunu İslam’la kalkınmada gören Ahmed Taceddin, Sırâtımüstakîm’de de bu konularda birçok yazı yazar. Derginin toplam 641 sayısında yaptığımız incelemede; ilk yazısı 57. sayıda, (7 Ekim 1909) son yazısı 77. sayıda, (24 Şubat 1910) tarihinde olmak üzere Ahmed Taceddin’in toplam on iki yazısı tespit edilmiştir. Araştırmamız nitel araştırma yöntemlerinden doküman araştırmasına dayanmaktadır. Çalışmamız, Troyskili Ahmed Taceddin’in Sırâtımüstakîm’de yayımlanan yazılarını değerlendirmeyi esas alarak literatüre konuyla ilgili katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sırâtımüstakîm
• Ahmed Taceddin
• Rusya Müslümanları

Destekleyen Kurum

Yazar(lar) bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

1. Acar, Hasan ve Gök Gökmen, “Türk Siyasal Hayatında 31 Mart Olayı ile İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Rolü” Journal Of Awareness, C. 5 (3), (2000): 361-374.
2. Gaspıralı, İsmail. Seçilmiş Eserleri 3 Dil-Edebiyat-Seyahat Yazıları. hzl, Yavuz Akpınar. İstanbul: Ötüken Yayınları. İmzasız, “Müslüman Matbuatı”, (Şuun: Rusya), Sırat-ı Müstakim 6, sy. 140 (21 Nisan 1327/4 Mayıs 1911): 160.
3. Kanlıdere, Ahmet. İdil-Ural ve Türkistan’da Fikir Hareketleri. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2021.
4. Kanlıdere, Ahmet. “Mûsâ Cârullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15: 214-216. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
5. Özdemir, Mehmet, “Dozy, Reinhart Anne” İslam Ansiklopedisi. C. 9, (Ulaşım tarihi: 23.06.2025) 513-514.
6. Şahin, Sinan. “Sırat-ı Müstakim Dergisine Göre Rusya Müslümanları”. Yüksek Lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2019.
7. Şen, Can ve Alp Eren Demirkaya, “Troyskili Ahmed Taceddin’in Rusya Türklerinin Tiyatro Faaliyetleri Hakkındaki Bir Yazısı”. International Journal for Linguistic, Literary, and Cultural Research 3, no. 5 (2018): 139-149.
8. Taceddin, T. Ahmed. “Rusya’da İslâmiyet Âlemi”, Sırâtımüstakîm 57, (22 Ramazan 1327 / 7 Ekim 1909 / 24 Eylül 1325): 73-75. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.

9. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Novoye Vremya ve Âlem-i İslâm”, Sırâtımüstakîm 59, (6 Şevval 1327 / 21 Ekim 1909 / 08 Teşrînievvel 1325): 101-104. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
10. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm: Rusya Müslümanları ve Rus Maârif Nezareti I”, Sırâtımüstakîm 61, (20 Şevval 1327/ 28 Ekim 1909 / 15 Teşrînievvel 1325): 133-134. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
11. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm: Rusya Müslümanları ve Rus Maârif Nezareti II”, Sırâtımüstakîm 62, (27 Şevval 1327/ 11 Kasım 1909 / 29 Teşrînievvel 1325): 146-147. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
12. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Zavallı Buhârâ!”, Sırâtımüstakîm 64, (11 Zilka’de 1327 / 25 Kasım 1909 / 12 Teşrînisânî 1325): 176-179. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
13. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Rus Maârif Nezâretinin Beyânâtı Münâsebetiyle Talim-i Umûmîye Dair”, Sırâtımüstakîm 65, (19 Zilka’de 1327 / 02 Aralık 1909 / 19 Teşrînisânî): 192-194. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
14. Taceddin, T. Ahmed. “Tashîh-i Efkâr, Orenburg’ta Münteşir Din ve Maîşet Mecellesine”, Sırâtımüstakîm 66, (26 Zilka’de 1327 / 9 Aralık 1909 / 26 Teşrînisânî): 206-208. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
15. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Rus Maârif Nezâretinin Beyânâtı Münâsebetiyle Talim-i Umûmîye Dair”, Sırâtımüstakîm 67, (03 Zilhicce 1327 / 16 Aralık 1909 / 03 Kânûnievvel 1325): 223-225. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
16. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Ahvâl-i Umûmiyye-i İslâmiyye ve İstikbâl-i İslam I, Sırâtımüstakîm 71, (01 Muharrem 1328 / 13 Ocak 1910 / 31 Kânûnievvel 1325): 282-286. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
17. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Ahvâl-i Umûmiyye-i İslâmiyye ve İstikbâl-i İslam II, Sırâtımüstakîm 73, (15 Muharrem 1328 / 27 Ocak 1910 / 14 Kânûnisânî 1325): 313-315. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
18. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Ahvâl-i Umûmiyye-i İslâmiyye ve İstikbâl-i İslam III, Sırâtımüstakîm 74, (22 Muharrem 1328 / 3 Şubat 1910 / 21 Kânûnisâni 1325): 325-329. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
19. Taceddin, T. Ahmed. “Âlem-i İslâm, Ahvâl-i Umûmiyye-i İslâmiyye ve İstikbâl-i İslam IV Afganistan, Sırâtımüstakîm 77, (14 Safer 1328 / 24 Şubat 1910 / 11 Şubat 1325): 324-377. nşr. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2014.
20. Taceddin, T. Ahmed. “Rusya İslamları ve Üç Mesele”, Sırat-ı Müstakim 2, sy. 33, (26 Mart 1325/8 Nisan 1909): 107. Taceddin, T. Ahmed. “Buhara Talebeleriyle Bir Hasbıhâl,” Teârif-i Müslimîn, I/15 (9 Eylül 1326 / 22 Eylül 1910), s. 241- 245.
21. Taceddin, T. Ahmed. “Lehistan’da İslamiyet ve Lehlilerle Münasebetimiz”, Teârüf-i Müslimîn, (9 Kanun-ı Evvel 1326/22 Aralık 1910): 26.