A Tradition of Speaking and Writing Skills in the Ottoman Period: Ādāb al-Baḥth wa’l-Munāẓara

Abstract

This study examines the discipline of Ādāb al-baḥth wa’l-munāẓara and its place within the Ottoman intellectual and educational system. As an essential component of the curriculum in Ottoman madrasas—alongside logic (manṭiq), dialectics (jadal), and the science of legal disagreement (ʿilm al-khilāf) Ādāb al-baḥth wa’l-munāẓara emerged as an independent discipline directly addressing debate. This discipline, systematized by Shams al-Dīn al-Samarqandī, was particularly embraced by Ottoman scholars and became an integral part of the education system. In the context of debate, it was viewed not merely as a contest aimed at defeating an opponent but as a struggle in pursuit of truth. Intertwined with the taḥqīq tradition in Ottoman thought, this discipline offered a method-centered approach to the quest for truth, encouraging reflection on the source, validity, and limits of knowledge. In the Ottoman intellectual tradition, Ādāb al-baḥth wa’l-munāẓara, which continued to be written about until the 20th century, enabled madrasa students to move away from passive memorization and develop critical reasoning skills. In addition to supporting analytical and questioning skills in comprehension, Ādāb lessons fostered oral and written expression skills, serving as an educational tool to develop reasoning, critical thinking, argumentation, and the ability to produce persuasive arguments. The study also highlights the potential for integrating the Ādāb al-baḥth wa’l-munāẓara tradition with contemporary educational approaches, underscoring the importance of reintegrating debate into modern learning processes.

Keywords

• The Ottoman education system
• persuasive speech
• debate methods
• persuasive writing

Osmanlı Dönemi’nde Bir Konuşma ve Yazma Becerisi Geleneği: Âdâbü’l-Bahs ve’l-Münâzara

Öz

Bu araştırma Âdâbü’l-bahs ve’l-münâzara ilmini ve bu ilmin Osmanlı düşünce ve eğitim sistemindeki yerini ortaya koymaktadır. Osmanlı medreselerinde uygulanan müfredat programlarının mantık, cedel, hilâf ilimleriyle birlikte önemli bir parçasını oluşturan Âdâbü’l-bahs ve’l-münâzara, doğrudan tartışmayı konu edinen bağımsız bir disiplindir. Şemsuddîn es-Semerkandî tarafından sistemleştirilen bu ilim, bilhassa Osmanlı uleması tarafından benimsenmiş ve eğitim sisteminin bir parçası hâline getirilmiştir. Münâzarada bir tartışma tarafların kazanma amacıyla gerçekleştirdikleri çekişmenin ötesinde bir hakikati arayış mücadelesi olarak görülmüştür. Osmanlı düşünce sisteminde tahkik geleneğiyle iç içe geçmiş olan bu ilim, hakikate ulaşma çabasında yöntemi önceleyen bir yaklaşım sunarken bilginin kaynağı, geçerliliği ve sınırları üzerine düşünmeyi de teşvik etmiştir. Osmanlı düşünce geleneğinde 20. yüzyıla dek üzerine eserler yazılmaya devam edilen Âdâbü’l-bahs ve’l-münâzara, medrese öğrencilerinin pasif ezbercilikten uzaklaşarak eleştirel muhakeme becerisi geliştirmelerine olanak tanımıştır. Sözlü ve yazılı anlatım becerileriyle birlikte anlama becerilerinde de sorgulayıcı ve çözümleyici düşünceyi destekleyen Âdâb dersleri; akıl yürütme, eleştirel düşünme, delillendirme ve ikna edici argümanlar üretme becerilerini geliştirmek amacıyla bir eğitim aracı olarak kullanılmıştır. Araştırmada ayrıca Âdâbü’l-bahs ve’l-münâzara geleneğinin mevcut eğitim anlayışlarıyla ilişkilendirilme imkânına dikkat çekilerek münâzaranın yeniden eğitim süreçleriyle bütünleştirilmesi yönüne vurgu yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Âdâbü’l Bahs ve’l Münazara
• Tartışma
• Münazara
• Eleştirel Düşünme

Kaynakça

1. Akgündüz, Hasan. Klasik Dönem Osmanlı Medrese Sistemi. İstanbul: Ulusal, 1997.
2. Büyükdinç, Nesibe Feyza. “Osmanlı Medreselerinde Bir Öğretim Metodu Olarak Münâzara ve Ahmet Cevdet Paşa’nın Âdâb-ı Sedâd Adlı Eseri” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2007.
3. Çelik, Muhammet. “Âdâbu’l-Baĥs̱ ve’l-Munâžaranın Kaynağı ve Eserleri (14-20. yy.).” Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 5/2 (2022): 207-249.
4. Çelik, Muhammet. “Osmanlı Ulemasının Eleştirel Düşünme Konusuna İlgisi.” İslami Araştırmalar Dergisi 34/3 (2023): 648-660.
5. El-Rouayheb, Khaled. Islamic Intellectual History in the Seventeenth Century. UK: Cambridge University Press, 2017.
6. Ertuğrul, İsmail Fenni. Lügatçe-i Felsefe. Haz., Recep Alpyağıl. Konya: Çizgi Kitabevi, 2015.
7. Fazlıoğlu, Şükran. “Nebi Efendizade'nin "Kaside fi el-kutub el-meşhure fi el-Ulum"una göre Bir Medrese Tabelesinin Ders ve Kitab Haritası.” Kutadgubilig 3 (2003): 191-221.
8. Fazlıoğlu, Şükran. “Ta‘lîm ile İrşâd Arasında: Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Medrese Ders Müfredatı.” Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 18 (2005): 115-173.

9. Furat, Ayşe Zişan. “Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Tedris Usulü.” Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans, Fuat Aydın, Mahmut Zengin, Kübra Cevherli ve Yunus Kaymaz. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2018.
10. Gazzâlî. Mustasfa. Çev., Hacı Yunus Apaydın. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
11. Goldenberg, Claude. “Instructional Conversations: Promoting Comprehension Through Discussion.” The Reading Teacher 46/4 (1992): 316-326.
12. Görgün, Tahsin. “Fatih Dönemi İstanbul’unda Bazı Felsefi Tartışmalar ve Siyaset Teorisi.” Osmanlı İstanbulu-1, Feridun M.Emecen ve Emrah Safa Gürkan. İstanbul: Kültür A.Ş. Yayınları, 2013.
13. Gündüz, Mustafa. “Osmanlı Klasik Döneminde Eğitim (1300-1774).” Eğitim Tarihi, Mehmet Şişman. Eskişehir: AÜ Açıköğretim Fakültesi Yayınları, 2019.
14. İbn-i Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ: Topikler. Çev., Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
15. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Kevâkib-i Seb’a. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2022.
16. İpşirli, Mehmet. “Osmanlı İstanbul’unda Geleneksel Eğitim ve Ulema.” Büyük İstanbul Tarihi, c.9, Mehmet İpşirli ve Salim Aydüz. İstanbul: İBB Kültür A.Ş Yayınları 2015.
17. İslam Düşünce Atlası. “Muhammed b. Eşref Semerkandî.” Erişim 07 Mayıs, 2025. https://islamdusunceatlasi.org/muhammed-b.-esref-semerkandi/81.
18. İsmail Gelenbevî. Tartışma Usûlü. Haz., Talha Alp. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2011.
19. İzgi, Cevat. Osmanlı Medreselerinde İlim. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
20. Karaaslan, Nasuhi Ünal. Kevâkib-i Seb’a Risalesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
21. Kâtip Çelebî. Keşfü’z-Zunûn. Çev., Rüştü Balcı. İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2007.
22. Kaya, Hacı. “Mantık Biliminin İmkanlarıyla İnşa Edilen Bilimsel Tartışma Yöntemi: Münâzara İlmi ya da Âdâbu’l-Bahs.” Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12 (2017): 69-114.
23. Kepekci, Berra. “Taşköprizâde Ahmed Efendi’nin Müfredat Yazımına Katkısı Bağlamında Manzûmetü Âdâbi’l-bahs ve’l-münâzara li-Taşköprizâde.” Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 11 (2023): 119-147.
24. Kömbe, İlker. “Osmanlı-Türk Düşüncesinde Münâzara İlmi ve Abdünnâfî İffet’in Tercüme-i Adâb-ı Gelenbevî Adlı Eseri.” Divan Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 20 (2006): 119-167.
25. Millî Eğitim Bakanlığı. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. Ankara: MEB Yayınları, 2025.
26. Özen, Şükrü. “Hilaf”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 17 (Ankara 1998), ss. 527-538.
27. Özturan, Mehmet. “Neyi, Nasıl Tartışabilirim? Îcî’de Tartışma Mantığı.” İslâm İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüddin El-Îcî, Eşref Altaş. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
28. Pehlivan, Necmettin. “Âdâbu’l Bahs ve’l Münâzara.” Mantık, İsmail Köz ve Ali Çetin. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016. Saçaklızâde. Takrîru’l-Kavânîn el-Mütedâvile Min İlmi’l-Munâzara. Haz., Yusuf Türker. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Büyükşehir Belediye Başkanlığı, 2017.
29. Sadreddinzâde Mehmed Emin Şirvânî. El-Fevâidü’l-Hâkâniyye. Haz., Ahmet Kâmil Cihan, vd., İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
30. Sarah Michaels, Mary Catherine O’Connor, Megan Williams Hall, Lauren B. Resnick. Accountable Ccountable Talk Sourcebook. Pittsburgh: University of Pittsburgh Institute for Learning, 2010.
31. Semerkandî. Kıstâsu’l Efkâr fi Tahkîki’l Esrâr. Thk., Necmettin Pehlivan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
32. Şemsüddin Es-Semerkandî. Münazara Dersleri Risale fi Adâbi’l Bahs. Çev., Muhammed Yazıcı İstanbul: Tin Yayınları, 2024.
33. Şentürk, Recep. “Fıkıh ve Sosyal Bilimler Arasında Son Dönem Osmanlı Aydını.” İslam Araştırmaları Dergisi 4 (2000): 133-171.
34. Taşköprizâde Ahmed Isâmeddîn Efendi, Miftâhu's Saâde ve Misbâhu's Siyâde fî Mevzû'âti'l Ulûm. Trc.,Taşköprizâde Kemâleddin Efendi Dersaadet: İkdâm Matbaası, 1313.
35. Taşköprülüzâde Ahmet Efendi. Eş-Şakâ’iku’n-Nu‘Mâniyye Fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. Haz., Muhammet Hekimoğlu İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
36. Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
37. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nde İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
38. Yazoğlu Ruhattin ve İmamoğlu Tuncay. Klasik Mantık. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2010.