The Waqf of Ismihan Sultan, Wife of Grandvizier Sokullu Mehmed Pasha

Öz

Ismihan Sultan was a member of the Ottoman dynasty and the granddaughter of Sultan Suleiman I and Selim II. Through her marriage to Grand Vizier Sokullu Mehmed Pasha, who held a key position in the 16th-century Ottoman state administration, she attained an even more influential political and social position. However, despite her noble status and political power, historical sources provide limited information about her personal life. Nevertheless, documents found in various archives detailing her charitable activities reveal her philanthropic side and her efforts to contribute to society. Placing particular importance on social and religious services, Ismihan Sultan had a complex built in each of the Eyup and Kadırga districts of Istanbul, as well as a mosque in Mankalya, which is now within the borders of Romania. To ensure the sustainability of the services provided in these buildings, she donated properties, primarily located in the Balkans, to her waqf to generate income. This study examines the waqf documents belonging to Ismihan Sultan in the Archive of the General Directorate of Waqfs. These documents reveal the waqf's management structure, financial resources, expenditure, and personnel. Furthermore, based on documents in the Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives Ottoman Archives, this study analyses the waqf's structural changes and development process over time. Consequently, the historical development of the Ismihan Sultan Waqf is examined in detail, thereby contributing to the literature on the Ottoman waqf system.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Ismihan Sultan
• Waqf
• Istanbul
• Mankalya

Destekleyen Kurum

This article was prepared based on the master's thesis titled "A Review on the Foundations of Ismihan Sultan, the Daughter of Sultan Selim II", which was completed on 26.04.2024. (Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe University, Institute of Social Sciences, Department of Islamic History and Arts)

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Com-mittee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement re-garding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Veziriazam Sokullu Mehmed Paşa’nın Eşi İsmihan Sultan’ın Vakfı

Öz

Osmanlı hanedanına mensup İsmihan Sultan, Osmanlı padişahlarından I. Süleyman’ın torunu ve II. Selim’in kızıdır. O, 16. yüzyıl Osmanlı devlet yönetiminde önemli bir yere sahip olan Veziriazam Sokullu Mehmed Paşa ile yaptığı evlilik sayesinde siyasal ve toplumsal açıdan daha da etkili bir konuma ulaşmıştır. Ancak soylu kimliği ve siyasi gücüne rağmen, tarihî kaynaklarda İsmihan Sultan’ın kişisel yaşamına dair bilgiler sınırlı kalmıştır. Bu hususa rağmen İsmihan Sultan’ın vakıf faaliyetleri hakkında çeşitli arşivlerde bulunan belgeler, hayırsever yönünü ve topluma katkı sağlama çabasını ortaya koymaktadır. İsmihan Sultan, özellikle sosyal ve dinî hizmetlere önem vererek, İstanbul’un Eyüp ve Kadırga semtlerinde birer külliye, ayrıca bugünkü Romanya sınırları içinde kalan Mankalya’da bir cami inşa ettirmiştir. Bu eserlerde yürütülen hizmetlerin sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla da çoğunluğu Balkanlar’da bulunan çeşitli gayrimenkullerini gelir getirmesi için vakfına bağışlamıştır. Bu çalışma, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde yer alan İsmihan Sultan’a ait vakfiye belgelerini inceleyerek vakfın yönetim şekli, mali kaynakları, giderleri ve personel yapısını ortaya koymaktadır. Ayrıca Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’ndeki belgeler ışığında, vakfın zaman içerisindeki yapısal değişimleri ve gelişim süreci analiz edilmiştir. Sonuç olarak, İsmihan Sultan Vakfı’nın tarihsel gelişimi ayrıntılı şekilde ele alınarak, Osmanlı vakıf sistemi literatürüne katkı sunmak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• İsmihan Sultan
• Vakıf
• İstanbul
• Mankalya

Destekleyen Kurum

Bu makale, 26.04.2024 tarihinde tamamlanan “Sultan II. Selim'in Kızı İsmihan Sultan'ın Vakıfları Üzeri-ne Bir Inceleme” başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır. (Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı)

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunu-mu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publi-cation Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM. d.): 121/818.
3. Ali Emiri Tasnifi Sultan III. Ahmed (AE.SAMD.III.): 28/2719; 35/3335; 111/10893; 199/19234.
4. Ali Emiri Tasnifi Sultan III. Selim (AE.SSLM.III.): 1414/23778.
5. Ali Emiri Tasnifi Sultan I. Mahmud (AE.SMHD.I.): 194/15194; 241/19454; 249/20298.
6. Ali Emiri Tasnifi Sultan III. Mustafa (AE.SMST.III.): 85/6328.
7. Ali Emiri Tasnifi Sultan IV. Mehmed (AE.SMMD.IV.): 35/4024.
8. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO.): 4024/301747; 2731/204785.

9. Cevdet Tasnifi Evkaf (C. EV.): 1/21; 169/8406; 170/8477; 188/9366; 230/11459; 268/13654; 398/20162; 417/21118; 508/25660; 577/29118; 581/29316; 606/30592.
10. Evkaf Berat (EV.BRT.): 182/27; 279/15.
11. Hariciye Sofya Sefareti (HR.SFR.04.) 710/26; 838/15.
12. Hariciye Umur-ı Hukukiye-i Muhtalita Müdüriyeti (HR.UHM.). 81/35.
13. İbnülemin Tasnifi Ensab (İE.ENB.): 5/551.
14. İrade Evkaf (İ.EV.): 3/42.
15. Şura-yı Devlet (ŞD.): 103/53.
16. Topkapı sarayı Müzesi Arşivi Evrak (TSMA.e.): 530/75; 798/11; 822/11; 1120/43.
17. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
18. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Defterleri (VGMA. d.): 572, s. 134-146.
19. Araştırma ve İnceleme Kaynakları Afyoncu, Erhan. “Sokullu Mehmed Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVII (İstanbul 2009), ss. 354-357.
20. Ak, Mahmut. “Vakıf Kurucusu Bir Hanım: Mihrimah Sultan”. Vakıflar Dergisi (Özel Sayı) (2006): 80-87.
21. Alpgüvenç, Can. “Nurbanu Valide Sultan”. Hayırda Yarışan Hanım Sultanlar. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2009.
22. Altınay, Ahmet Refik. Kadınlar Saltanatı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005.
23. Aynur, Hatice. “Vakfiyesine Göre İsmihan Sultan’ın (ö. 1585) Medresesine Bağışladığı Kitaplar”, Osmanlı Kitap Koleksiyonerleri ve Koleksiyonları: İtibar ve İhtiras içinde, haz. Tülay Ertan ve Hatice Aynur, (İstanbul: Dergâh Yayınları 2022).
24. Ayvansarayî, Hafız Hüseyin. Camilerimiz Ansiklopedisi (Hadikatü’l-Cevâmi) 2. haz., İhsan Erzi. İstanbul: Aile Kültür Kitaplığı Yayınları, 1987.
25. Barkan, Ömer Lütfi. “İslâm-Türk Mülkiyet Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğunda Aldığı Şekiller, I Şer’î Miras Hukuku ve Evlâtlık Vakıflar”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 6(1) (1916): 156-181.
26. Bayraktar, Nimet. “İstanbul’da Kadınlar Tarafından Kurulmuş Kütüphaneler”. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 12/3-4 (1963): 85-94.
27. Bölükbaşı, Ayşe. “XVI. Yüzyıl İstanbul’unda Devlet ve Tarikatlar: Halveti Tekkelerinin İnşasında Devlet İdarecilerinin Rolü”. History Studies 6/3 (2014): 71-75.
28. Buzpınar, Ş. Tufan. “Surre”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVII (İstanbul 2009), ss. 567-569.
29. Çakır, İbrahim Etem. “District of Varna under Ottoman Domination: Some Information Concerning the Settlement, Demographics and Administrative Structure (16th-18th Centuries)”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi 11/1 (2022): 39-72.
30. Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Kronolojisi 2. İstanbul: Türkiye Yayınları, 1971.
31. Emecen, Feridun. İmparatorluk Çağının Osmanlı Sultanları II. İstanbul: İsam Yayınları, 2016.
32. Eynallı, Ebru. “Vakıfsever Bir Hanım Sultan: Mihrimah”. Restorasyon 9 (2014): 8-22.
33. Gerlach, Stephan. Türkiye Günlüğü. çev., Türkis Noyan. İstanbul: Kitap Yayınları, 2007.
34. Güler, Mustafa ve Özdamar, Rahime. “III. Ahmed’in Kızı Saliha Sultan ve Vakıfları (1127-1192/1715-1778)”. Tarih Dergisi 75 (2021): 117-158.
35. Günay, Hacı Mehmet. “Sükna”, TDV İslam Ansiklopedisi, XXXVIII (İstanbul 2010), ss. 48-50.
36. Imber, Colin (1997). Ebussuud The Islamic Legal Tradition. Edinburg: Edinburg University Press.
37. İnalcık, Halil. Devlet-i ‘Aliyye-Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I. 61. Basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
38. İpşirli, Mehmet. “Duagü”. TDV İslâm Ansiklopedisi, IX (İstanbul 1994), ss. 541-542.
39. Kalın, İbrahim. Barbar, Modern Medeni. İstanbul: İnsan Yayınları, 2020.
40. Kaya, Münir Yaşar. “İslâm Aile Vakıflarının Mahiyeti ve Fıkhi Zemini: Meşruiyet Sorgulamalarına Eleştirel Bir Yaklaşım”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 1/25 (2021): 311-330.
41. Kolay, Arif. “Hayırsever, Dindar, Nazik ve Şâire Bir Padişah Kızı: Âdile Sultan”. Akademik İncelemeler Dergisi 12/2 (2017): 1-33.
42. Kurtbil, Zeynep Hatice. “Selim II Türbesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVI (İstanbul 2009), ss. 418-420.
43. Lowry, Heath W. (2003). The Nature of the Early Ottoman State, Albany: State University of New York Press.
44. Maydaer, Saadet (2006). “Osmanlı Klâsik Döneminde Kadınların Servet Edinme Yolları (Bursa Örneği)”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15/2: 365-381.
45. Necipoğlu, Gülru (2017). Sinan Çağı Osmanlı İmparatorluğu’nda Mimari Kültür. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yay.
46. Necipoğlu Gülru (2022). "The Mangalia Mosque in the Waqf Empire of an Ottoman Power Couple: Princess İsmihan Sultan and Sokollu Mehmed Pasha" in The Land between Two Seas: Art on the Move in the Mediterranean and the Black Sea 1300–1700. Brill, pp. 200-219.
47. Orbay, Kayhan. “Distributing Food, Bread and Cash: Vakıf Taamhoran and Fodulahoran Registers as Archival Sources for Imarets”. Feeding People, Feeding Power; Imarets in the Ottoman Empire. ed., Amy Singer et al., (Istanbul: Eren Yayıncılık, 2007), pp. 171-196.
48. Özgüdenli, Osman Gazi. “Vakfiye”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XLII (İstanbul 2012), ss. 467-469.
49. Pamuk, Şule. Tezyini Açıdan Kadırga Sokullu Mehmet Paşa Camii. (yüksek lisans tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, 2013).
50. Pantık, Ramazan. “Borçlanma Stratejileri ve Sarraf Kredileri Necipoğlu, Osmanlı Vakıflarında Kriz Yönetimi 1750-1840”. Belleten 88 (2024): 845-898.
51. Parlak, Sevgi. “Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVII (İstanbul 2009), ss. 358-359.
52. Peçevi, İbrahim. Peçevi Tarihi 1. haz., Bekir Sıtkı Baysal. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1981.
53. Polattaş, Fatma Zehra. Sokollu Mehmed Paşa’nın İstanbul’daki İmar Faaliyetleri. (yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi 2017).
54. Sağlık, Sema. “Osmanlı’da Vakıf Kuran Hanım Sultanlar ve Sosyal Hizmet Uygulamaları”. International Social Sciences Studies Journal 7/88 (2021): 4083-4096.
55. Sakkâr, Sâmî. “Muid”, TDV İslâm Ansiklopedisi XXXI (Ankara 2020), s. 86-87.
56. Samarcıc, Radovan. Sokollu Mehmed Paşa. çev., Meral Gaspıralı. İstanbul: Gençlik Yayınları, 1996.
57. Sar, Esra. “Selçuklular ve Osmanlı’da Kadınların Kurduğu Vakıflar”. USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 6 (2021): 1293-1316.
58. Sezer, Musa. “XVI. Yüzyılda İsmihan Sultan’a ait Dupniçe Mülk Toprakları”. Türkiye Araştırmaları Enstitüsü Derneği 62 (2018): 375-395.
59. Soyer Zeyrek, Özlem. Kadın Vakıfları: Kütahya Örneği (1789-1923). (yüksek lisan tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi 2007).
60. Şahin Allahverdi, Reyhan. “Yetim Bir Hanım Sultan: Şehzade Mehmed’in Kızı Hümaşah Sultan Vakıfları”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 37 (2016): 1-25.
61. Şensoy, Fatma. “Osmanlı İmparatorluğunda Vakıfların Ekonomik Boyutları”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi 10/41 (2016): 41-63.
62. Şeyban, Lütfi. “Mankalya Esma(han) Sultan Camii Haziresi Mezartaşı Kitabeleri”. Belleten 74/270 (2010): 389-420.
63. Tanman, Baha. “Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVII (İstanbul 2009), ss. 360-363.
64. Taş, Hülya. “Osmanlı Kadı Mahkemesindeki “Şühudü'l-Hal Nasıl Değerlendirilebilir?”. Bilig/Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 44 (2008): 25-44.
65. Taş, Mehmet. “Saray Kadınlarının Osmanlı Devlet Yönetiminde Çeşitli İşlevleri”. Turkish Studies 9/10 (2014): 1293-1312.
66. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Heyet. Mimar Sinan’ın İstanbul’u, İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, 2016.
67. Uluçay, M. Çağatay. Padişahların Kadınları ve Kızları. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
68. Ural, Başak Oğuz. İstanbul’un 100 Mimar Sinan Eseri. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları 2017.
69. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988).
70. Yücel, Erdem. “Osmanlı Tarihinde Vakıf Yapan Kadınlar”. Hayat Tarih Mecmuası 1 (1971): 44-49.
71. Elektronik Kaynaklar
72. https://katalog.isam.org.tr/?p=1&dil=0&q=%C4%B0smihan+Sultan&alan=tum_txt (erişim tarihi: 10. 10. 2024).
73. https://www.tripadvisor.com.tr/Attraction_Review-g946541-d6699640-Reviews-Moscheea_Esmahan_Sultan-Mangalia_Constanta_County_Southeast_Romania.html. (erişim tarihi: 10. 10. 2024).