The Impact of the Sefaretnames (Ambassadorial Reports) on Turkish Modernization: The Example of the Fransa Sefaretnamesi and the Avrupa Risalesi

Öz

This study examines the impact of sefaretnames (ambassadorial reports), a key element of the modernization process in the Ottoman Empire, through Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi’s “Fransa Sefaretnamesi” and Mustafa Sami Efendi’s “Avrupa Risalesi”. The sefaretnames are among the most valuable written documents, enabling analysis of the cultural structure of Europe and its impact on the Ottoman Empire. Given the texts that frame Turkish modernization, a sociological examination of the sefaretnames is crucial. This study, a discourse analysis based on archival and source research from a historical sociological perspective, aims to reveal how the sefaretnames influenced the Turkish modernization process. The Fransa Sefaretnamesi serves as a pioneering text in conveying the first concrete and systematic contacts with the West. The Avrupa Risalesi, on the other hand, reflects the impact of Western modernization and development models on the intellectuals and statesmen of the period, after the initial shock of these contacts had passed. The study’s findings demonstrate that while sefaretnames were written by civil servants, they were not solely political texts; they extensively covered social and cultural elements and daily life practices. They also suggest that sefaretnames can be interpreted as a significant tool in shaping the intellectual and cultural foundations of Turkish modernization.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Modernization
• Frech Embassy Letter
• European Treatise
• Mustafa Sami Efendi
• Yirmisekiz Mehmet Çelebi

Türk Modernleşmesinde Sefaretnamelerin Etkisi: Fransa Sefaretnamesi ve Avrupa Risalesi Örneği

Öz

Bu çalışmada Osmanlı İmparatorluğu’nda modernleşme sürecinin önemli unsurlarından biri olan sefaretnamelerin etkisi, Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi’nin Fransa sefaretnamesi ile Mustafa Sami Efendi’nin Avrupa risalesi üzerinden incelenmektedir. Sefaretnameler Avrupa’nın kültürel yapısının ve bu yapının Osmanlı’ya etkisinin analizinin yapılabilmesine olanak sağlayan en kıymetli yazılı belgelerdendir. Türk modernleşmesinin çerçeve programını oluşturan metinler olarak kabul edilen sefaretnamelerin sosyolojik açıdan incelenmesi önem taşımaktadır. Bu çalışma, tarihsel sosyoloji perspektifiyle arşiv ve kaynak taramasına dayalı olarak gerçekleştirilen bir söylem analizi olup, sefaretnamelerin Türk modernleşme sürecine nasıl ve hangi yönlerden etki ettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Fransa sefaretnamesi Batı’yla kurulan ilk somut ve sistematik temasların aktarılması açısından bir öncül metin niteliğindedir. Avrupa risalesi ise bu temasın oluşturduğu ilk şaşkınlığın geride bırakıldığı bir dönemde, Batı’nın modernleşme ve kalkınma modellerinin dönemin entelektüelleri, devlet adamları ve aydınlar üzerindeki etkilerini yansıtmaktadır. Yüzyıl arayla yazılmış olan iki sefaretnamenin öne çıkardığı unsurlar, modernleşme hareketlerinin temel karakteristiğini ve bu hareketlerdeki değişim ve dönüşümü açığa çıkarmaktadır. Çalışmanın bulguları, sefaretnamelerin devlet görevlisi olan kişilerin kaleminden çıkan metinler olsa da salt siyasal metinler olmadıklarını, sosyal ve kültürel unsurlara ve gündelik hayat pratiklerine genişçe yer verdiklerini göstermekte, aynı zamanda sefaretnamelerin Türk modernleşmesinin düşünsel ve kültürel temellerinin şekillenmesinde önemli bir araç olarak okunabileceğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Modernleşmesi
• Fransa Sefaretnamesi
• Avrupa Risalesi
• Yirmisekiz Çelebi Mehmet
• Mustafa Sami Efendi

Kaynakça

1. Akay Ahmed, Asuman ve Emre Çay. “XVIII. Yüzyılda Yı̇rmı̇sekı̇z Mehmed Çelebı̇’nin Fransa’ya Bakışında Kültürlerarası Değerlendı̇rme”. Turkish Studies 8/10 (2013): 1-16.
2. Akyavaş, Beynun. Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi’nin Fransa sefaretnamesi. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1993.
3. Altun, Fahrettin. Modernleşme Kuramı: Eleştirel Bir Giriş. İstanbul: Küre Yayınları, 2005.
4. Altuniş Gürsoy, Belkıs. “Türk Modernleşmesinde Sefir ve Sefaretnamelerin Rolü.” Bilig 36 (2006): 139-165.
5. Andı, Fatih. "Mustafa Sami Efendi." TDV İslam Ansiklopedisi, XXXI (Ankara 2020), ss. 356.
6. Andı, Fatih M. Bir Osmanlı Bürokratının Avrupa İzlenimleri: Mustafa Sami Efendi ve Avrupa Risalesi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2002.
7. Andı, Fatih M. “Frenk-i Bed-renk’in Avrupa’sı ve Osmanlı.” İzlenim 30 (Şubat 1996).
8. Andı, Fatih M. “Gezdim Diyar-ı Küfrü, Beldeler Kâşâneler Gördüm.” İzlenim 26 (Ekim 1995).

9. Arıkan, Zeki. “Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi”. TDV İslam Ansiklopedisi, XLIII (İstanbul 2013), ss. 551-552.
10. Asiltürk, Baki. Osmanlı Seyyahlarının Gözüyle Avrupa. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2000.
11. Bal, Hüseyin. Sosyolojide Yöntem ve Araştırma Teknikleri. Ankara: Sentez Yayıncılık, 2014.
12. Baş, Türker ve Ulun Akturan. Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2013.
13. Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
14. Beydilli, Kemal. “Sefaret ve Sefaretname Hakkında Yeni Bir Değerlendirme.” Osmanlı Araştırmaları 30 (2007).
15. Cengiz, Can. “Tarihsel Sosyolojide Yöntemi Bulmak ya da Doğan Ergun Üzerine Bir Deneme.” Folklor/edebiyat 17/66 (2011): 189-207.
16. Çakı, Fahri. “Türk Sosyolojisinde Bir Geleneksel Düşünce Kaynağı Olarak Sefaretnameler: Kapıcıbaşı Nişli Mehmet Ağa’nın Rusya Sefaretnamesi Örnek Olay İncelemesi.” Sosyal Bilimler Dergisi 13/2 (Aralık 2011): 15–29.
17. Çetin, Halis. Modernleşme ve Türkiye’de Modernleştirme Krizleri. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2003.
18. Engin, Vahdettin. “Türk Modernleşmesinin İlk Safhaları”. Türk Modernleşmesi. der., Arif Kolay. İstanbul: Yeditepe, 2013.
19. Ercilasun, Bilge. “Mustafa Sami Efendi’nin Türk Yenileşme Tarihindeki Yeri.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (Özel Sayı), 1983.
20. Erdoğdu, Teyfur. “Karşılaştırmalı Tarih Yöntemi ve Eleştirisi.” İnsan ve Toplum Dergisi 11:4 (2021), 157–199. (erişim 12.05.2025).
21. Erkan, Ümmet. “Garbiyatçılık Bağlamında Türk Modernleşmesi ve Sefaretnameler.” Sosyologca 27 (2024): 59–76.
22. Giddens, Anthony. Sosyolojik Yöntemin Yeni Kuralları: Yorumcu Sosyolojilerin Pozitivist Eleştirisi. Çev. Ümit Tatlıcan ve Bekir Balkız. İstanbul: Paradigma, 2003.
23. Güleç, Cengiz. Türk Modernleşmesinin Serencamı. Ankara: Pusula Yayınevi, 2016.
24. Gürbilek, Nurdan. Kötü Çocuk Türk. İstanbul: Metis, 2012.
25. Hollinger, Robert. Postmodernizm ve Sosyal Bilimler. Çev. Ahmet Cevizci. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2005.
26. Jeanniere, Abdel. “Modernite Nedir?” Modernite versus Postmodernite, Çev., Nilgün Tutal Küçük. der., Mehmet Küçük, Ankara: Vadi Yayınları, 1994, ss.15-26.
27. Kalın, İbrahim. İslam ve Batı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2007.
28. Karal, Enver Ziya. Selim III’ün Hat-tı Hümayunları: Nizam-ı Cedit. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.
29. Karpat, Kemal. Osmanlı Modernleşmesi: Toplum, Kurumsal Değişim ve Nüfus. Ankara: İmge Kitabevi, 2008.
30. Kaygı, Abdullah. Türk Düşüncesinde Çağdaşlaşma. Ankara: Gündoğan Yayınları, 1992.
31. Keklik, Ebubekir. “Osmanlı Modernleşmesi Üzerine Düşünceler…” Türkiye Günlüğü 162 (Mart–Nisan 2025): 162–172.
32. Kınlı, Onur. Osmanlı’da Modernleşme ve Diplomasi. Ankara: İmge Kitabevi, 2006.
33. Korkut, Hasan. Osmanlı Elçileri Gözü ile Avrupa. İstanbul: Gökkubbe Yayınları, 2007.
34. Korkut, Hasan. “Osmanlı Sefaretnâmeleri Hakkında Yapılan Araştırmalar.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 1/2 (2003): 491–511.
35. Kuran, Ercüment. Avrupa’da Osmanlı İkamet Elçiliklerinin Kuruluşu. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1968.
36. Kurtaran, Uğur. “18. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nde Yenileşme Çalışmaları ve Avrupa Algısı (1700-1754)” Osmanlı Modernleşmesi: Reform Çağında Çözüm Arayışları. der., Ahmet Dönmez. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2019.
37. Kümbetoğlu, Belkıs. Sosyolojide ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2012.
38. Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2004.
39. Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi (Makaleler 4). İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
40. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. Çev. Osman Akınhay ve Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 1999.
41. Mustafa Sami Efendi. Avrupa Risalesi. Haz., Remzi Demir. Ankara: Gündoğan Yayınları, 1996.
42. Neuman, W. Lawrence. Toplumsal Araştırma Yöntemleri: Nitel ve Nicel Yaklaşımlar. Çev. Sedef Özge. İstanbul: Yayınodası, 2010.
43. Ortaylı, İlber. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. 25. Baskı. İstanbul: Alkım Yayınevi, 2006.
44. Ortaylı, İlber. “Osmanlı’da 18. Yüzyıl Düşünce Dünyasına Dair Notlar.” Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce. c. 1: Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
45. Quataert, Donald. Osmanlı İmparatorluğu (1700–1922). İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
46. Özlü, Zeynep ve Kerim Tiryaki. “20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda Sağırlık Ve Dı̇lsı̇zlik Kusurlarının Teşhisi ve Tedavı̇ Usullerı̇ne Bı̇r Bakış (Hekı̇mbaşızâde Doktor Muhyı̇ddı̇n Efendı̇’ye Göre).” Engellilik Tarihi Yazıları. der., A. Resa Aydın, İshak Keskin, N. Zeynep Yelçe, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2020.
47. Sağlam, Şafak. “Tarihsel Sosyoloji: Bütünü Görebilmek Adına Bir Yöntem.” Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1 (2018): 177–194.
48. Skocpol, Theda. “Sosyolojinin Tarihsel İmgelemi” Tarihsel Sosyoloji: Bloch’tan Wallerstein’e Görüşler ve Yöntemler, Çev. Ahmet Fethi. der. Theda Skocpol, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014.
49. Shayegan, Daryus. Yaralı Bilinç. Çev. Haldun Bayrı. İstanbul: Metis Yayınları, 2002.
50. Şahin, Gürsoy. “Osmanlı Sefirlerinin Gözündeki Avrupa İmajı ve Bu İmajın Şekillenmesindeki Etkenler.” Prof. Dr. Yavuz Ercan’a Armağan, Seyit Sertçelik, Haldun Eroğlu, and Melek Sarı Güven. Ankara: Turhan Kitabevi, 2008.
51. Şirin, İbrahim. “Osmanlı-Türk Aydınının Medeniyet Anlayışı.” Medeniyet Araştırmaları Dergisi (Ocak 2014): 109–120.
52. Tanpınar, Ahmet Hamdi. 19. Asır Türk Edebiyatı. İstanbul: Çağlayan Kitabevi, 2003.
53. Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye’nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004.
54. Tuncer, Hadiye ve Hüner Tuncer. Osmanlı Diplomasisi ve Sefaretnameler. Ankara: Ümit Yayıncılık, 1997.
55. Tuncer, Hüner. "Yirmi Sekiz Çelebi Mehmet Efendi'nin Fransa Sefaretnâmesi (1132-33 H./1720-21 M.)". Belleten 51/ (1987), 131-152. (erişim 12.05.2025)
56. Turhan, Mümtaz. Garplılaşmanın Neresindeyiz? İstanbul: Yağmur Yayınları, 1980.
57. Turhan, Mümtaz. Kültür Değişmeleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1997.
58. Uçman, Abdullah. 28. Çelebi Mehmet Efendi Sefaretnamesi. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, 1975.
59. Unat, Faik Reşit. Osmanlı Sefirleri ve Sefaretnameleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
60. Ülken, Hilmi Ziya. Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları, 1994.
61. Veinstein, Gilles. İlk Osmanlı Sefiri Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi’nin Fransa Anıları “Kâfirlerin Cenneti”. Çev. Murat Aykaç Erginöz. İstanbul: Ark Kitapları, 2002.
62. Weber, Max. Toplumsal ve Ekonomik Örgütlenme Kuramı. Çev. Özer Ozankaya. Ankara: İmge Kitabevi, 1995.
63. Yalçınkaya, Mehmet Alaaddin. “Osmanlı Zihniyetindeki Değişimin Göstergesi Olarak Sefaretnamelerin Kaynak Defteri.” OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 7/7 (1996): 319-338.
64. Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi. Fransa sefaretnamesi. Haz., Şevket Rado. İstanbul: Hayat Tarih Mecmuası Yayınları, 1970.