Sebilürreşad Journal in Debates on Women’s Clothing in Ottoman Modernization

Abstract

The comprehensive reforms implemented in the administrative, legal, educational and social spheres during the final period of the Ottoman Empire significantly transformed the position of women in social life. This change redefined women's status, duties and responsibilities. The modernisation process had a particularly noticeable impact on clothing and dress habits; women's attire became one of the most visible and controversial indicators of change in society. The press stood out for its role in conveying this transformation and shaping public opinion. Debates surrounding women's dress and attire revealed the period's search for identity, the tensions between modernity and tradition, and the reflections of social transformations in daily life. This study examines the discourse on women's clothing in the Sebîlürreşâd magazine, published between 1920 and 1923, using content analysis methods. The articles and news items in the magazine have been classified under four main themes: moral norms, national identity, criticism of Western styles, and everyday practices. Although the period between 1920 and 1923 is not sufficient on its own to establish a direct cause-and-effect relationship with the post-Republic era, it constitutes an important threshold for understanding the discursive continuities and discontinuities that took shape around women's clothing. These debates also heralded the public order and citizen profile that the new regime would construct through clothing. Furthermore, future comparative studies will highlight class and spatial differences through various publications, thereby providing a better understanding of the multi-layered nature of the modernisation process.

Keywords

• Ottoman
• Press
• Women cloth
• Sebîlürreşâd journal

Osmanlı Modernleşmesinde Kadın Kıyafetleri Tartışmalarında Sebîlürreşâd Dergisi

Öz

Osmanlı Devleti’nin son döneminde idari, hukuki, eğitim ve sosyal alanlarda gerçekleştirilen kapsamlı reformlar, kadınların toplumsal yaşamdaki konumunu önemli ölçüde dönüştürmüştür. Bu değişim kadınların statüsünü, görev ve sorumluluklarını yeniden tanımlamıştır. Modernleşme süreci özellikle kılık ve kıyafet alışkanlıklarında belirgin etkiler yaratmış; kadın giyimi, toplumdaki değişimin en görünür ve tartışmalı göstergelerinden biri hâline gelmiştir. Basın, bu dönüşümün aktarımında ve kamuoyunu şekillendirmedeki rolüyle öne çıkmış, kadın kılık ve kıyafeti etrafında yürütülen tartışmalar, dönemin kimlik arayışlarını, modernlikle gelenek arasındaki gerilimleri ve toplumsal dönüşümlerin günlük yaşamdaki yansımalarını ortaya koymuştur. Bu çalışma, 1920–1923 yılları arasında yayımlanan Sebîlürreşâd dergisinde kadın giyimine ilişkin söylemi içerik analizi yöntemiyle incelemektedir. Dergideki makale ve haberler ahlaki normlar, millî kimlik, Batılı tarz eleştirisi ve gündelik pratikler olmak üzere dört ana tema altında sınıflandırılmıştır. 1920–1923 dönemi, Cumhuriyet sonrasına doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurmak için tek başına yeterli olmasa da kadın giyimi etrafında şekillenen söylemsel süreklilikleri ve kopuşları anlamak açısından önemli bir eşik oluşturur. Bu tartışmalar, yeni rejimin giyim üzerinden inşa edeceği kamusal düzenin ve vatandaş profilinin de habercisidir. Ayrıca gelecek karşılaştırmalı çalışmalar farklı yayınlar aracılığıyla sınıfsal ve mekânsal farklılıkları daha belirgin kılacak, böylece modernleşme sürecinin çok katmanlı doğası daha iyi anlaşılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Basın
• Kadın kıyafeti
• Sebillürreşad dergisi

Kaynakça

1. Acun, Fatma. “Osmanlı’nın Torunları Cumhuriyet’in Çocukları: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Değişme ve Süreklilik”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 15 (2007): 39-63.
2. Ağaç, Saliha, Sule Çivitçi ve Başak Sayğılı. Cumhuriyetten Günümüze Kadın Giyim Kültüründeki Değişimler Üzerine Bir Araştırma, International Congress of Asian And North African Studies, (2007): 1-20.
3. Ahmad, Feroz. Modern Türkiye’nin Oluşumu. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2009.
4. Argıt, Betül İpşirli. “Osmanlı İstanbul’unda Giyim Kuşam”, Antik Çağ’dan XXI Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, 4(2015): 230-263.
5. Atalay, Elifnur. “9. Yüzyıl Osmanlı İstanbul’unda Kadın Kıyafetinin Evrimi”, Erzurum Teknik Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı 2, (2021): 129-162.
6. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri (1925-1938) III. Ed., Yüksel Özkan. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2024.
7. Ateş, Nevin. Yeni harflerle kadın yolu/Türk kadın yolu (1925-1927). İstanbul: Kadın Eserleri Kütüphanesi Bilgi Merkezi Vakfı, 2009.
8. Atılgan, Duygu Kocabaş. Batılılaşma Döneminden Cumhuriyet’e Osmanlı Kadın Giyim Kuşamında Yasaklar, Turkish Journal of Fashion Design and Management, 6 (2) (2024): 97-120.

9. Avcı, Yasemin. “Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Döneminde ‘Otoriter Modernleşme’ ve Kadının Özgürleşmesi Meselesi”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (21) (8) (2007): 1-18.
10. Aydıngör, Figen. “Tanzimat Döneminde (1839-1876) Kadın Yaşamındaki Modernleşme”. Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, 2006.
11. Bedirhan, Yaşar ve Berna Karagözoğlu. “Kadın Bedeni, Doğum ve Doğa İlişkisine Doulalar Perspektifinden Bakmak: Eleştirel Bir Değerlendirme”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12 (148) (2024): 1-11.
12. Berelson, Bernard. Content Analysis in Communication Research. Glencoe: Free Press, 1952.
13. Efe, Adem. “Sebîlürreşâd”, TDV İslam Ansiklopedisi, XXXVI (İstanbul 2009, ss. 251-253.
14. Erdal, Burcu. Şapka ve Kılık Kıyafet İnkılabı. İstanbul: Yeditepe Yayınevii, 2024.
15. Gülcü, Erdinç ve Samiye Tunç. “Osmanlı Basın Hayatında Kadınlar Dünyası Dergisi”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 3(2), 155-176.
16. Guliyeva, Minera ve Cemal Meydan. “Büyük Selçuklu Dönemi Saray Giyim Kuşamı”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 16 (2020): 176-191.
17. Gürtuna, Sevgi (1997). “Osmanlı Kadın Giysisi”, Doktora Tezi İstanbul Üniversitesi, 1997.
18. Himam, Dilek. "16. Yüzyıl Giysi Tarihi Yazımı Üzerine: Giysilerde Doğu-Batı Etkileşimi, Egzotizm ve Güç". Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 29 (108) (2013): 91-116.
19. Himam, Dilek ve Elif Tekcan. “Erken Cumhuriyet Dönemi Terzilik Kültürü ve Ulusal Maddi Kültürün İnşası” Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10/20(2014): 221-254.
20. İnan, Afet. Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2007.
21. Işık, Esra. Erken Cumhuriyet Dönemi Kadın Dergilerinde Kadın İmajı: Ev Kadın Dergisi Örneği, Folklor Edebiyat Dergisi, 27 (106) (2021): 211-228.
22. Karagöz, Zöhre Özlem. Selçuklu Devleti ve Osmanlı İmparatorluğunda Kadın Kıyafetleri, Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi, 1 (2017): 130-137.
23. Kurnaz, Şefika. II. Meşrutiyet Döneminde Türk Kadını. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı, 1996.
24. Kurt, Gökhan. “Erken Orta Çağ Türk Kavimlerinde Giyim Kuşam ve Moda”, International Journal of Turkish Academic Studies, 3(2) (2022): 30-50.
25. Küçükaşçı, M. Sabri “Yaşmak", TDV İslam Ansiklopedisi, 43 (İstanbul 2013) s. 347-350.
26. Lafcı, Selin. “Osmanlı Basın Hayatında Kadın. İstanbul Kültür Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı”. (erişim 22 Nisan 2015). https://www.academia.edu/20106962/Osmanl%C4%B1_Bas%C4%B1n_Hayat%C4%B1nda_Kad%C4%B1n Minera, Guliyeva. ve Cemal Meydan. “Büyük Selçuklu Dönemi Saray Giyim Kuşamı”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 16 (2020): 176-191.
27. Müftüler-Baç, Meltem. "Turkish Women’s Predicament", Women’s Studies International Forum 3/22 (1999): 303-315.
28. Salman, Fikri. Başlangıcından Anadolu Selçuklularının Sonuna Kadar Türklerde Kıyafet Biçimleri. Erzurum: Zafer Ofset Matbaacılık, 2013.
29. Şıvgın, Hale. Atatürk ve Türk Kadın Hakları, Erdem, 11(31) (1998): 245-258.
30. Taşkıran, Tezer. Cumhuriyetin 50. Yılında Türk Kadın Hakları. Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1975.
31. Tezcan, Hülya. "Saray Kıyafetlerinin Hazırlanma Süreci ve Halk Giyiminde Sarayın Rolü". XVI. Türk Tarih Kongresi, 2010: 545-551.
32. Tezcan, Hülya. “Ferace”, TDV İslam Ansiklopedisi, 12 (İstanbul 1995) s. 349-350.
33. Uğurcan, Sema. “Osmanlı’dan Cumhuriyete Türk Kadını”, Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 11 (33) (1999): 989- 998.
34. Yılmaz, Hacer & Ahmet Akşin, “Osmanlı Toplumunda Saraylı ve Şehirli Müslüman Kadınların Giyim Kuşamı Üzerine Bir Değerlendirme”, Tarih ve Toplum Yazıları (Ankara: Son Çağ Akademi, 2021): 71-93.
35. Yücetürk, Seher. “Türk Kadınının Giyim Kuşamı ve Güzellik Anlayışı”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4 (7) (2022): 441-450.
36. Süreli Yayınlar
37. “Yazlık çarşaf modelleri”. Resimli Ay, (1340): 3.
38. “Tesettür Nedir?”. Kadınlar Dünyası, (28 Kanun-i Evvel 1329):3.
39. “Biraz Dedikodu”. Kadınlar Dünyası, (25 Kanun-i Sani 1329): 128.
40. “Taşrada İslam Kadını”. Sebîlürreşâd, 410-411, (1 Mayıs 1919): 196.
41. “Garblılaşmak Münakaşaları”. Sebîlürreşâd, 559-560, (13 Eylül 1923): 11.
42. “Garblılaşmak Bu mu”. Sebîlürreşâd590, (28 Şubat 1924): 285.
43. “Garblılaşıyoruz”. Sebîlürreşâd594 (27 Mart 1924): 350.
44. “Garblılaşmak Tezahüratı”. Sebîlürreşâd, 571-572, (25 Ekim 1923): 203.
45. “Hasbihal”. Sebîlürreşâd, 528-529 (16 Mayıs 1923): 85.
46. “Ma’nevî Kolera: Kadınların Tedenni”. Sebîlürreşâd, 485(25 Haziran 1921): 184.
47. “Müslüman Hey’et-i İctimâiyyesinin Temellerini Takviye Lâzımdır”. Sebîlürreşâd, 475, (8 Nisan1921): 62.
48. “İkdâm’dan: Mefkure Kadını”. Sebîlürreşâd, 598 (24 Nisan 1924):407.
49. “Fenalığın Tezahürü”. Sebîlürreşâd, 605 (19 Haziran 1924): 111-112.
50. “İştirak Modası”. Sebîlürreşâd, 607, (03 Temmuz 1924): 142.
51. “SebîlürreşâdBazı Türk Kadınlarında Şapkaya Meyi”. Sebîlürreşâd, 610, (31 Temmuz 1924): 191.
52. “Şeâir-i İslâmiyyeye Karşı Müdhiş Husûmet”. Sebîlürreşâd, 610, (31 Temmuz 1924): 192.
53. “Hilal-i Ahmer Balosu”. Sebîlürreşâd, 614, (28 Ağustos 1924): 251-252.
54. “Müslüman Hey’et-i İctimâiyyesinin Temellerini Takviye Lâzımdır”. Sebîlürreşâd, 475 (8 Nisan1921): 62.
55. “Manevi Kolera Kadınların Tedenni ve Sükûtu”. Sebîlürreşâd, (25 Haziran 1921): 184.
56. “Hadis-i Şerif”. Sebîlürreşâd, 446, (30 Ekim 1919): 41.
57. “Hadis-i Şerif”. Sebîlürreşâd, 446, (30 Ekim 1919): 41.
58. “Darülmuallimat Müdiri Meselesi”. Sebîlürreşâd, (20 Kasım 1919): 82.
59. “Müslüman Kadını Nasıl Olmalı”. “Sebîlürreşâd, 423-424 (19 Haziran 1919): 63.
60. “İnci Mecmuası Muharrir ve Naşirlerine”. Sebîlürreşâd, 391 (13 Şubat 1919): 9.
61. “Memleketimizde Ahlak Meselesi”. Sebîlürreşâd, 391, (13 Şubat 1919): 8.
62. “Tramvaylarda Hanımların Yeri”. Sebîlürreşâd, 404-405 (10 Nisan 1919): 143.
63. “Taklidcilik Milletlerin Bais-i Helak ve İzmihlalidir”. Sebîlürreşâd, 410-411 (1 Mayıs 1919): 190.
64. “Taşrada İslam Kadını”. Sebîlürreşâd, 410-411 (1 Mayıs 1919): 196.