16th–18th Century Repairs at Edirne Halil Pasha Han in Light of Expert Assessment Reports

Öz

This study examines the architectural restoration processes undergone by Halil Paşa Han in Edirne from the mid-16th century to the late 18th century, based on expert assessment reports found in Ottoman archives. Halil Paşa Han is a characteristic example of classical Ottoman urban han architecture, serving as a multifunctional structure that houses both commercial and social services. The research views the repairs that ensured the physical continuity of the han not only as technical interventions but also as indicators reflecting the functioning of the Ottoman waqf system at the provincial level, its financial organization, and its contribution to the urban economy. The restoration activities carried out following disasters such as the great fire of 1746 and the 1752 Edirne Earthquake are particularly important for understanding the dynamics of the building's transformation. Records of the repairs offer a detailed technical breakdown of the materials used, the forms of craftsmanship, and the expenditure items, while also providing valuable information about the user profile of the han. The findings reveal not only the maintenance and repair processes of Halil Paşa Han, but also Edirne's place in Ottoman urban history. These documents provide valuable data on the functioning mechanism of the Ottoman waqf system and the socio-economic structure of the period, beyond the scale of the building. Therefore, the study presents a comprehensive analysis of the 16th–18th centuries, focusing on the preservation, sustainability, and structural continuity of Ottoman city hans integrated with the waqf system.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Edirne
• Halil Pasha Han
• Expert Assessment Reports
• Restoration.

Keşif Belgeleri Işığında Edirne Halil Paşa Hanı’nda Yapılan 16–18. Yüzyıl Onarımları

Öz

Bu çalışma, Edirne’deki Halil Paşa Hanı’nın 16. yüzyıl ortalarından 18. yüzyıl sonlarına kadar geçirdiği mimari onarım süreçleri, Osmanlı arşivlerinde yer alan keşif defterleri ışığında incelemektedir. Halil Paşa Hanı, klasik Osmanlı şehir hanı mimarisinin karakteristik bir örneği olup, ticaretin yanı sıra sosyal hizmetleri de barındıran çok işlevli bir yapıdır. Araştırma, hanın fiziksel sürekliliğini sağlayan onarımları sadece teknik müdahaleler olarak değil; aynı zamanda Osmanlı vakıf sisteminin taşra düzeyindeki işleyişini, mali örgütlenmesini ve kent ekonomisine katkısını yansıtan göstergeler olarak ele almaktadır. Özellikle 1746’daki büyük yangın ve 1752 Edirne Depremi gibi afetlerin ardından gerçekleştirilen restorasyon faaliyetleri, yapının geçirdiği dönüşüm dinamiklerini anlamak açısından önem taşımaktadır. Onarımlara ilişkin kayıtlar, kullanılan malzeme türleri, işçilik biçimleri ve harcama kalemleriyle ayrıntılı bir teknik döküm sunarken, hanın kullanıcı profiline dair de değerli bilgiler sağlamaktadır. Elde edilen bulgular, yalnızca Halil Paşa Hanı’nın bakım ve onarım süreçlerini değil, aynı zamanda Edirne’nin Osmanlı kent tarihindeki yerini de ortaya koymaktadır. Bu belgeler, yapı ölçeğinin ötesinde, Osmanlı vakıf sisteminin işleyiş mekanizması ile dönemin sosyo-ekonomik yapısına dair değerli veriler sunmaktadır. Dolayısıyla çalışma, Osmanlı şehir hanlarının korunması, sürdürülebilirliği ve vakıf sistemiyle bütünleşen yapısal devamlılığı bağlamında, 16–18. yüzyıllara ait kapsamlı bir analiz ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Edirne
• Halil Paşa Hanı
• Keşif defterleri
• Onarım

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivler Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA., (Topkapı Sarayı Müzesi Arşiv Evrakı) TS.MA.e., 221/6, 273/11, 273/13, 273/14, 310/71, 420/2, 420/5, 566/58, 566/81, 567/32, 567/55, 567/73, 568/15, 568/35, 568/72, 568/82, 719/24, 7391, 7417, 7641, 819/38, 819/40, 878/19, 895/20, 1050/53, 1050/54, 1050/55, 1050/56, 1050/75, 1074-4, 1252/64, 1254/27, 1254/29.
3. BOA., (Topkapı Sarayı Müzesi Arşiv Defteri) TS.MA.d., 7391, 7417, 7641.
4. Araştırma ve İnceleme Eserleri
5. Abdurrahman Hibrî, Abdurrahman Hibrî ve Enîsü’l-Müsâmirîn. Haz. Sevim İlgürel, Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları 2019.
6. Afyoncu, Erhan, “Semiz Ali Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 36, (İstanbul: 2009), ss. 495–496.
7. Ahmed Bâdî Efendi, Riyâz-ı Belde-i Edirne, haz. Niyazi Adıgüzel-Raşit Gündoğdu, 1/1–1/2, İstanbul: Trakya Üniversitesi Yayınları, 2014.
8. Akalın, Şebnem, “Kervansaray”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 25, (Ankara: 2002), s. 299–301.

9. Aktepe, Münir, “Çandarlı Halil Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 8, (İstanbul: 1993), s. 212–213.
10. Burgaz, Gülay, “Kapı Ağası Medresesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 24, (İstanbul: 2001), ss. 342–343.
11. Cengiz, Hasan Ali, 1746 Edirne Yangını (Harîk-i Kebîr). Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları, 2022.
12. Cengiz, Hasan Ali, 1752 Edirne Depremi (Zelzele-i Azîme). İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2020.
13. Ersoy, Bozkurt, “Osmanlı Şehir-İçi Hanları Plan Tasarımı ile Cephe ve Malzeme Özellikleri”, Sanat Tarihi Dergisi, 7.7 (1994): 75–97.
14. Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, 3/2, haz. Seyit Ali Kahraman – Yücel Dağlı, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.
15. Eyice, Semavi, “Kapu Ağası Hüseyin Ağa’nın Vakıfları”, Edebiyat ve Beşerî Bilimler Dergisi, 9 (1978): 151–246.
16. Eyice, Semavi, “Küçük Ayasofya Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 26, (Ankara: 2002), ss. 520–522.
17. Eyice, Semavi, “Han”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 16 (İstanbul: 1997), ss. 188-191.
18. Genç, Mehmet, “Osmanlı Maliyesinde Vakıfların Yeri”, Türkiye İktisat Tarihi Semineri, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1975.
19. Gökbilgin, M. Tayyip, XV–XVI Asırlarda Edirne Paşa Livası: Vakıflar – Mülkler – Mukataalar, İstanbul: Öçler Basımevi, 1952.
20. Karademir, Zafer, “Merkezi Bir Yapının İzlerinden Osmanlıların Geçmişi: Edirne Kent Tarihinde (Çandarlı) Halil Paşa Hanı”, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 13/26, (2023): 191–217.
21. Kallek, Cengiz, “Kervansaray”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 25 (İstanbul: 2007), ss. 338-339.
22. Pakalın, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, I, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983.
23. Pamuk, Şevket, “Prices in the Ottoman Empire: An Overview of the Real Wage and Consumer Price History, 1469-1918” International Journal of Middle East Studies, 36, (2004): 451-468.
24. Peremeci, Osman Nuri, Edirne Tarihi, İstanbul: Resimli Ay Matbaası, 1939.
25. Sakaoğlu, Necdet Osmanlı Tarihi Sözlüğü, İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2017.
26. Sarıoğlu, Tarık “Büyük Edirne Yangını (Harîk-i Kebîr)”, Prof. Dr. İlker Alp’e Armağan Kitabı, Çanakkale: Pradigma Akademi, 2021.
27. Sezgin, İbrahim, “XVIII. Asırda Edirne'nin İktisadî ve Ticarî Durumu”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8/1, (2006), 27–35.