I. Mahmud Döneminde Kurulan Bir Osmanlı Eğitim Kurumunun Finansal Anatomisi: Fatih Kütüphanesi Örneği

Yıl 2026, Sayı: 28, 384 - 418, 15.03.2026

Yunus Kırayit

https://doi.org/10.21021/osmed.1767748

https://izlik.org/JA67HY89WS

Öz

Fatih Kütüphanesi, Sultan I. Mahmud tarafından Fatih Camisi’nin kıble duvarına bitişik olarak kurulmuş ve açılışı 31 Mayıs 1742 günü yapılmıştı. XVIII. yüzyılın ortalarında böyle bir kütüphanenin inşası ve kitaplarla doldurulabilmesi için bütçesinin oluşturulması gerekmekteydi. Kütüphanenin en temel gereksinimi olan kitapların önemli bir kısmının temini, bizzat padişahın emriyle mümkün olmuştu. Bu yolla toplanan kitapların yanı sıra Fatih ve Şehzade Mehmed Camileri’nin kütüphanelerindeki kitaplar ile şahsi bağışlar ilk etapta kütüphanenin kitap ihtiyacını karşılamıştı. Bu çalışmada, Fatih Kütüphanesi’nin inşa süreci ve bu süreçte görev alan hamal ve ırgat ücretleri, tüm işçilik ve malzeme giderleri ile kütüphane bünyesindeki kitap sayıları da detaylı bir şekilde ortaya konulmuştur. Bununla birlikte, kütüphanenin yapımından sonra burada görev yapan personelin çalışma alanları ve aldıkları ücretler tespit edilmiş, kütüphanenin gelir ve gider kayıtları incelenerek sürekliliğinin nasıl sağlandığı tartışılmıştır.

Fatih Camisi Kütüphanesi örneği, Osmanlı Devleti’nde kütüphanelerin yalnızca kültürel değil, aynı zamanda sosyo-ekonomik fonksiyonlar da üstlendiğini göstermektedir. İncelenen muhasebe kayıtları, Fatih Kütüphanesi’nin faaliyetlerinin vakıf aracılığıyla neredeyse kusursuz denilebilecek seviyede sürdürüldüğünü ve kamusal bir hizmet aracı olan söz konusu kütüphanenin, bilgiye erişim noktasındaki başarısını ortaya koymaktadır. Çalışmada, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde bulunan Evkaf Fonu’ndaki çeşitli defter ve belgeler kullanılmıştır. Ayrıca, kütüphane görevlilerine ilişkin bilgileri içeren kayıtların yer aldığı Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Fonu da çalışmanın şekillenmesinde temel kaynaklar arasında yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

İstanbul , Fatih Kütüphanesi , Kitap , İrad , Masraf

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir deği-şiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Financial Anatomy of an Ottoman Educational Institution Established during the Period of Mahmud I: The Example of Fatih Library

https://izlik.org/JA67HY89WS

Öz

The Fatih Library was established by Sultan Mahmud I, adjacent to the qibla wall of the Fatih Mosque, and was opened on May 31, 1742. In the mid-18th century, the construction of such a library and its furnishing with books required a dedicated budget. The procurement of a significant portion of the books, the library's most basic needs, was made possible by the sultan's order. Additionally, books from the libraries of the Fatih and Şehzade Mehmed Mosques, along with personal donations, initially met the library’s needs. This study provides a detailed account of the library’s construction process, including the wages of porters and laborers, labor and material costs, and the number of books collected In addition, after the construction of the library, the work areas and salaries of the staff working here were determined, and the income and expense records of the library were examined and how its continuity was ensured was discussed.

The example of the Fatih Mosque Library shows that libraries in the Ottoman Empire undertook not only cultural but also socio-economic functions. The accounting records examined reveal that the activities of the Fatih Library were carried out almost flawlessly through the foundation and that the library, as a public service tool, was successful in providing access to information. In the study, various registers and documents from the Evkaf Fund in the Presidential Ottoman Archives were used. Furthermore, records from the Topkapı Palace Museum Archive Fund, particularly those detailing information about the library’s personnel, constitute key sources for the study.

Anahtar Kelimeler

Istanbul , Fatih Library , Book , Revenue , Expense

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Destekleyen Kurum

The authors declared that this study has no financial support.

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• BOA, Bab-ı Asafî Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM. d.), 130/797.
• BOA, Ali Emiri Mustafa III (AE. SMST. III), 170/13373, 188/14781.
• BOA, Cevdet Maarif (C. MF.), 110/5453, 145/7245, 163/8120, 155/7730.
• BOA, Evkaf Defterleri (EV. d.), 45208: 2-50.
• BOA, Evkaf Harameyn Muhasebesi Defterleri (EV. HMH. d.), 5657-A.
• BOA, Hatt-ı Hümayun (HAT), 554/27420.
• BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS. MA. d.), 3118, 3153, 4823.
• BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS. MA. e.), 1265/58, 463/47, 555/1.
• Tetkik Eserler
• Anameriç, Hakan. “Osmanlılarda Kütüphane Kültürü ve Bilimsel Yaşama Etkisi.” OTAM. 19 (2006), 53-78. (erişim 11.07.2025).
• Ateş, Nilüfer. “1869 Tarihli Bir Sayım Listesi Işığında İstanbul Vakıf Kütüphaneleri.” Diyanet İlmi Dergi. 58:2 (2022), 791-836. (erişim 10.07.2025).
• Baltacı, Cahit. “Osmanlılarda Mektep”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 29 (Ankara 2004), ss. 6-7.
• Bostan, İdris. “Gemi: Osmanlı Dönemi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 14 (İstanbul 1996), ss. 11-15.
• Cunbur, Müjgân. “Onsekizinci Yüzyılda Bir Okul Kütüphanesinin Açılışı.” Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni. VIII:1-2 (1960), 1-5. (erişim 10.07.2025).
• Erünsal, İsmail E. “Fâtih Kütüphanesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 12 (İstanbul 1995), ss. 250.
• Erünsal, İsmail E. “Kütüphane”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 27 (Ankara 2003), ss. 11-32.
• Erünsal, İsmail E. Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2008.
• Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik. 2. bs., İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.
• Erünsal, İsmail E. “Hâfız-ı Kütüp”. Türk Maarif Ansiklopedisi. Son güncelleme 14 Ağustos 2025.
• https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/hafiz-i-kutup#yazar-1 Eyice, Semavi. “Fâtih Camii ve Külliyesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 12 (İstanbul 1995), ss. 244-249.
• Cornell H. Fleischer, “Learning and Sovereignty in the Fifteenth and Sixteenth Centuries.” Treasures of Knowledge An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3–1503/4) Volume I: Essays, Gülru Necipoğlu, Cemal Kafadar, Cornell H. Fleischer. Boston: BRILL, 2019, ss. 155-160.
• Güler, Nazenin S. “Arşiv Belgeleri Işığında Şeyhülislâm Veliyüddin Efendi Kütüphanesi.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. 22 (2024), 131-149. (erişim 10.07.2025).
• Harris, Michael H. History of Libraries in the Western World. 4. bs., Maryland: Scarecrow Press, 1999. İpşirli, Mehmet. Osmanlı İlmiyesi. İstanbul: Kronik Kitap, 2021.
• İzzî Süleyman Efendi. İzzî Tarihi. Haz. Ziya Yılmazer. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Küpeli, Özer. “Tire Voyvodası Yeğen Mehmed Ağa ve Muhallefatı.” Cihannüma. IV:1 (2018), 19-33. (erişim 11.07.2025).
• Necipoğlu, Gülru. “The Spatıal Organızatıon of Knowledge in the Ottoman Palace Lıbrary: An Encyclopedıc Collectıon and its Inventory.” Treasures of Knowledge An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3–1503/4) Volume I: Essays, ed. Gülru Necipoğlu, Cemal Kafadar, Cornell H. Fleischer, Boston: BRILL, 2019, ss. 1-77. Özcan, Abdülkadir. “Mahmud I”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 27 (Ankara 2003), ss. 348-352.
• Özler, Muhammed ve Demirel, Kadir. “III. Mustafa’nın Bostancılar Ocağı Kütüphanesi ve Vakfettiği Kitaplar.” Belgeler. 43, (2023), 15-77. (erişim 10.07.2025).
• Sezer, Yavuz. “The Architecture of Bibliophilia: Eighteenth-Century Ottoman Libraries.” Doctoral thesis, Massachusetts Instıtute of Technology, 2016.
• Ünver, Süheyl. “İkinci Selim’e Kadar Osmanlı Hükümdarlarının Hususi Kütüphaneleri Hakkında.” IV. Türk Tarih Kongresi (10-14 Kasım 1948). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1952, 294-312.
• Vakıflar Genel Müdürlüğü, Vakıf Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. “Zevâid”, Son güncelleme 14 Ağustos 2025. https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/tarihce/vakif-deyimleri-ve-terimleri-sozlugu#dic28