Anonim Bir Ben-Anlatısıyla 18. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Çocuk Olmak: Disipliner İnşa, Bedensel Tecrübe ve Öznel Algıların Çözümlenmesi

Öz

Bu makale, 18. yüzyıla ait anonim bir risaleyi, çocukluk deneyimini içsel ve eleştirel bir sesle aktaran özgün bir anlatı olarak incelemektedir. Berlin Millî Kütüphanesi’nde yer alan 1788 tarihli bu risale, bir çocuğun doğum öncesinden mahalle mektebine kadar uzanan serüvenini birinci tekil şahısla dile getirirken, kundak, beşik, sünnet ve mektep gibi pedagojik pratiklerin bireysel hafızada bıraktığı bedensel ve duygulanımsal izleri sembolik bir dille görünür kılmaktadır. Çalışma, risaleyi yalnızca otobiyografik bir metin olarak değil, alegorik ve didaktik öğelerle iç içe geçmiş çok katmanlı bir anlatı biçimi olarak değerlendirmektedir. Yöntem olarak, bireysel deneyim ile pedagojik söylemi eşzamanlı biçimde çözümleyen çift eksenli bir okuma benimsenmiştir. Bu yaklaşım, bireyin öznel ifadelerindeki hafıza ve duygu yoğunluğunu, metnin alegorik kurgusuyla ilişkilendirerek risalenin hibrit yapısını ortaya koymaktadır. Anlatı, çocuğun pedagojik tahakküm karşısında geliştirdiği sınırlı ama anlamlı tepkileri de açığa çıkarır; “acı içinde gülümsemek” ya da “tatil müzakeresi” gibi sahneler bu direniş biçimlerini örnekler. Sonuç olarak risale, Osmanlı çocukluk tarihçiliğinde kurumsal ve yapısal odakların ötesine geçerek, bireysel hafızanın ve öznel deneyimlerin dile geldiği nadir bir karşı-anlatı örneği sunmakta ve bu yönüyle literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• 18. Yüzyıl Osmanlı Toplumu
• Eğitim Tarihi
• Çocukluk Algısı
• Ben-Anlatısı.

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Being a Child in the 18th Century Ottoman Society Through an Anonymous Self-Narrative: Disciplinary Construction, Physical Experience, and the Analysis of Subjective Perceptions

Öz

This article examines an anonymous eighteenth-century Ottoman treatise as a unique narrative that conveys childhood experience through an inward and critical voice. Preserved in the Berlin State Library and dated to 1788, the treatise recounts a child’s journey from prenatal existence to elementary schooling in the first person, while symbolically revealing the bodily and affective traces left by pedagogical practices such as swaddling, cradle confinement, circumcision, and schooling. Rather than treating the text as a straightforward autobiography, the study approaches it as a multilayered narrative form in which allegorical and didactic elements are interwoven. Methodologically, the article employs a dual-axis analysis that interprets individual experience and pedagogical discourse simultaneously. This approach highlights how the intensity of memory and emotion expressed in the first-person voice intersects with the text's allegorical structure, producing a hybrid ego-narrative. At the same time, the narrative discloses the child’s limited yet meaningful responses to pedagogical domination, exemplified in scenes such as “smiling in pain” or negotiating over school holidays. Ultimately, the treatise offers a rare counter-narrative in Ottoman childhood historiography by foregrounding subjective memory and affective experience rather than institutional or structural frameworks. In doing so, it not only enriches our understanding of how childhood was imagined and disciplined in Ottoman society but also provides an original contribution to broader debates on childhood and pedagogy by demonstrating the methodological value of subjective and allegorical voices in historical inquiry.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• 18th Century Ottoman Society
• History of Education
• Perception of Childhood
• Self-Narrative.

Destekleyen Kurum

The authors have no conflict of interest to declare.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

1. Aktaş, Esra Keskinkılıç. “Gelibolulu Mustafa Âlî Teşrifatname.” Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2009.
2. Ariès, Philippe. Centuries of Childhood: A Social History of Family Life. New York: Alfred A. Knopf, 1962.
3. Araz, Yahya. 16. Yüzyıldan 19. Yüzyıl Başlarına: Osmanlı Toplumunda Çocuk Olmak. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013.
4. Aydınlı, Elif Sezer. “Osmanlı Dönemi Hikâye Kitaplarında Kolektif Yazarlık.” Nesir: Edebiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2022): 50-59.
5. Baltacı, Cahid. XV–XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2005. Cunningham, Hugh. The Invention of Childhood. Londra: BBC Books, 2006.
6. Çapar, Ali ve Ak, Emine. “Otobiyografiler Üzerinden Balkan Savaşı Sürecinde Çocukluk Algısının Değerlendirilmesi.” Türk Savaş Çalışmaları Dergisi 5/1 (2024): 42-63.
7. Dekker, Rudolf. ed., Egodocuments and History: Autobiographical Writing in Its Social Context Since the Middle Ages. Hilversum: Verloren, 2002.
8. Er, Rahmi. “Risâle.” TDV İslam Ansiklopedisi, 35 (İstanbul 2008), ss. 112-113.

9. Foucault, Michel. The Archaeology of Knowledge. Çev. A.M. Sheridan Smith. New York: Pantheon Books, 1972.
10. Gelibolulu Mustafa Âlî. Siyaset Sanatı Nushatü’s-Selâtîn. Haz. Faris Çerçi. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2015.
11. Gelibolulu Mustafa Âlî. Teşrifatname. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine Kitaplığı, no. 1601.
12. Heywood, Colin. A History of Childhood. Cambridge: Polity Press, 2018.
13. Hızlı, Mefail. “Mahalle Mektebi.” Türk Maarif Ansiklopedisi, turkmaarifansiklopedisi.org.tr/mahalle-mektebi/. Erişim tarihi 7 Ağustos 2025.
14. Kafadar, Cemal. “Self and Others: The Diary of a Dervish in Seventeenth Century Istanbul and First-Person Narratives in Ottoman Literature.” Studia Islamica 69 (1989): 121-150.
15. Kahya, Hayrullah. “Mümeyyiz Çocuk Dergisinde [1869-1870] İdeal ve Gerçek Çocukluk”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 23 (2024): 1-20.
16. Kahya, Hayrullah. “Unveiling ‘Eyi Çocukluk’ (Ideal Childhood) in Late Ottoman Turkish Children’s Literature: A Discourse Analysis of Angeliaforos Çocuklar İçün (The Messenger for Children),” SAGE Open 14/4 (2024), DOI: 10.1177/21582440241281357.
17. Karahasanoğlu, Selim. “Ben-Anlatıları: Tarihsel Kaynak Olarak İmkânları, Sınırları.” TUHED Turkish History Education Jurnal 8/1 (2019): 211-230.
18. Mecmua. Berlin Millî Kütüphanesi Türkçe Yazmalar Koleksiyonu, No. Diez A quart. 5.
19. Osmanzâde Ahmed Taib. Kitâb-ı Edirne Vakʻası (1115 Senesi Olan Eşkiyânın Hikâyetlerini Söyler). Haz. Süleyman Lokmacı ve Rukiye Özdemir. İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2021.
20. Özcan, Abdulkadir. “Edirne Vakʻası.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 10 (İstanbul 1994), ss. 445-446.
21. Özcan, Abdulkadir. “Osmanzâde Ahmed Tâib.” TDV İslam Ansiklopedisi, 34 (İstanbul 2007), ss. 2-4.
22. Pollock, Linda A. Forgotten Children: Parent-Child Relations from 1500 to 1900. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
23. Presser, Jacques. “Bir Tarih Kaynağı Olarak Hatırat,” Çev. İsmail Hakkı Kadı, Ceride 1/1 (2023): 148-155.
24. Presser, Jacques. “Memoires als geschiedbron”, Algemene Winkler Prins Encyclopedie, 7 (Amsterdam: Elsevier, 1958), s.208-210.
25. Sağlam, Mehmet ve Neriman Aral. “Tarihsel Süreç İçerisinde Çocuk ve Çocukluk Kavramları.” Çocuk ve Medeniyet, 1/2 (2016): 43-56.
26. Siegfried, Jäger. "Discourse and Knowledge: Theoretical and Methodological Aspects of a Critical Discourse and Dispositive Analysis." In Methods of Critical Discourse Analysis, Ed. Ruth Wodak and Michael Meyer (London: SAGE Publications, 2001), 32-62.
27. Somel, Selçuk Akşin. The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire, 1839–1908: Islamization, Autocracy and Discipline. Leiden: Brill, 2001.
28. Stearns, Peter N. Çocukluğun Tarihi. Çev. Hilal Dikmen ve Büşra Uçar, İstanbul: Dedalus Kitap, 2018.
29. Tan, Mine. “Eğitimde Bedensel Ceza.” Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 23/2 (1990): 545.
30. Türk, İbrahim Caner. “Evliya Çelebi'nin Gözlemleriyle XVII. Yüzyılda Osmanlı Eğitimi.” Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD), 12 (2022): 67-114.
31. Türk, İbrahim Caner. “Osmanlı Devleti’nde Okul Öncesi Eğitim.” Millî Eğitim 192 (2011): 160-174.
32. Yılmaz, Eray. “Osmanlıcılıktan Türk Milliyetçiliğine Bir Çocuk Dergisi: Çocuk Dünyası (1913-1914),” Tarih İncelemeleri Dergisi 32/1 (2017): 209-232.
33. Yılmaz, Eray. “Türkçe Çocuk Gazetelerinde Osmanlı Kimliği (1869-1908),” Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi 43 (2017): 47-72.