İslâmiyet’in Hafıza Mekânlarından Hz. Muhammed ve Bazı Sahâbenin Doğdukları Evle-rin 1879 Tarihli Tamiratları

Yıl 2026, Sayı: 28, 472 - 492, 15.03.2026

Mustafa Can , Yüksel Babanınoğlu

https://doi.org/10.21021/osmed.1779157

https://izlik.org/JA42RP36CT

Öz

Toplumsal hafıza, toplumların geçmişten gelen ortak tecrübe ve değerlerinden oluşmaktadır. Bunun canlı tutulması ise ancak kültürel aktarımla mümkündür. Bu noktada kutsal kabul edilen mekânlar, toplumsal hafızanın aktarılmasında kullanılan en önemli argümanlardandır. Söz konusu kutsal mekânlar, ibadet ve ayin yerleri, din büyüklerinin yahut velilerin uzlete çekildiği mekân ve yapılar olabilmektedir. Sahip olduğu dinî değer bakımından kutsal mekânların ayakta tutulması, toplumsal hafızanın canlı tutulması ve bireylere aidiyet duygusu kazandırması açısından ayrı bir yere sahiptir. Bu mekânlar aynı zamanda tarihsel yaşanmışlıkların cisimleşmiş hâlleri olup geçmişin bir hayal olmadığı şuurunu oluşturma gücüne sahiptirler. Bu bağlamda İslâm coğrafyasında da genellikle peygamberlerin ve din büyüklerinin türbeleri hafıza mekânı olarak ön plana çıkmaktadır. İslâm dininin mukaddes mekânlarına hizmet ederek onları muhafaza etmek, Müslümanlar açısından çok şerefli ve yüce bir vazife olarak görülmüştür. Bu çalışmada, İslâm dünyasındaki aidiyet bilincinim canlı tutmak için Osmanlı Devleti’nin en buhranlı dönemlerinde dahi İslâmiyet’in hafıza mekânlarını korumaya yönelik faaliyetleri ele alınmıştır. Bu doğrultuda çalışmanın ana kaynağı, Başkanlık Osmanlı Arşivi Evkaf Defterleri Fonu içerisinde yer alan 41200 numaralı ve H. 5 Şevval 1296 / M. 22 Eylül 1879 tarihli tamirat muhasebe defteridir. Söz konusu defter, başta İslâm peygamberi Hz. Muhammed olmak üzere ashâbdan Hz. Ebubekir, Hz. Ali ve Hz. Fatıma’nın dünyaya geldikleri evlerin akıbet ve tamiratlarına dair önemli bilgiler vermektedir.

Anahtar Kelimeler

Tarih , Osmanlı , Hafıza Mekânı , Hz. Muhammed , Tamirat

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

The Restorations of the Houses Where the Prophet Muhammad and Some of His Companions Were Born, of the Memory Places of Islam, Dated 1879

https://izlik.org/JA42RP36CT

Öz

Social memory consists of the shared experiences and values of societies from the past. Keeping this alive is only possible through cultural transmission. At this point, places considered sacred are among the most important arguments used to transfer social memory. The sacred places in question may be places of worship and rituals, or places and structures where religious elders or saints retreat. Preserving sacred places of worship is important for religious values, preserving social memory, and instilling a sense of belonging in individuals. These places are also the embodiments of historical experiences. For this reason, they have the power to create the consciousness that the past is not a dream. In this context, the tombs of prophets and religious leaders generally appear as places of memory in Islamic geography. Serving and preserving the sacred places of Islam has been considered a highly honorable and noble duty among Muslims. This study discusses Islam's efforts to preserve places of memory to keep the sense of belonging alive in the Islamic World, even during the most difficult periods of the Ottoman Empire. The main source of the study is the repair accounting book numbered 41200 and dated H. 5 Şevval 1296 / M. 22 September 1879, located in the Presidential Ottoman Archives Foundation Books fund. The aforementioned repair accounting book provides important information about the repairs of places of memory, such as the houses where the Prophet of Islam, Hz. Muhammad and his companions, Hz. Abu Bakr, Hz. Ali and Hz. Fatima was born.

Anahtar Kelimeler

History , Ottoman , Place of Memory , Prophet Muhammad , Repair

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Destekleyen Kurum

The authors declared that this study has no financial support.

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri (BOA)
• BOA, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. Evkaf Defterleri EV.d. 41200.
• BOA, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı TS.MA.e. 381/6.
• BOA, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. Sadâret Mühimme Kalemi Evrakı, A.MKT.MHM, 457/ 6.
• Telif Eserler
• Akdemir, M. Sadık “Osmanlı Devleti’nde Ispartalı Nakîbüleşraflar”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (2016/2), 171-190.
• Bedir, Ahmet. Tevhidin Yurdu Kur’an-ı Kerim Atlası. İstanbul: Kaynak Kitaplığı, 2009.
• Akgündüz, Murat. “Surre-i Hümâyûn Geleneği ve İslâm Toplumunu Kaynaştırmadaki Rolü”. D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2005), 107-114.
• Bozan, Metin. “Kutsal Mekânların Tahribinin Toplumsal Hafıza Üzerine Etkisi”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR), 10/4 (Aralık 2018), 1228-1237. https://doi.org/10.26791/sarkiat.464830
• Büyükkara, Mehmet Ali. “Vehhâbîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi XLII. ss.612. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Can, Mustafa. “Osmanlı Kültüründe Tütsü”. Tarih Araştırmaları II. ed. Aydın Efe, 75-95. Ankara: Akademisyen Kitabevi A.Ş., 2020.
• Can, Mustafa, “Osmanlı Kültüründe Mevlid-i Şerif Geleneği”, Fârâbi Anısına Türk Dünyası Araştırmaları-II. 139-177. ed. Yunus Emre Tansü. Gaziantep: İksad Yayınevi, 2020.
• Eraslan, Sadık. “Osmanlıların Haremeyn-i Şerifeyn Hizmetleri”. Diyanet İlmi Dergi 35/1, (1999), 207-230.
• Gül, Muammer. “İlhanlı-Memlûk Rekabetinden Osmanlı-Memlûk Rekabetine: Hicaz Su Yollarının Tamiri Meselesinin Tarihî Arka Planı”. Belleten 70/259 (2006), 845-866. https://doi.org/10.37879/belleten.2006.845
• Hüseyin Remzi. Lûgat-ı Remzi. İstanbul: Matbaa-i Hüseyin Remzi, 1305.
• İbn-i Cerir Et-Taberî, Târihu’t-Taberî Taberî Tarihi. 2. Cilt. çev. Cemalettin Saylık, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
• İbn Zahîre, Cemâlüddîn Muhammed b. Muhammed, el-Câmiu’l-Latîf fî Fadli Mekke ve Ehlihâ ve Binâi’l-Beyti’ş-Şerîf. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfe ed-Dîniyye, 1423/2003.
• Koç, Canan Olpak. “Bir Yolculuğun İzinde: Ortak Hafızayı Kayda Geçiren Arayış”. altZine Edebiyat ve Kültür Dergisi (2019), 30-33.
• Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Hicaz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi XVII. ss. 433-437. Ankara: TDV Yayınları, 1998.
• Metin, İsmail. “Osmanlıların Kâbe ve Mescid-İ Haram Hizmetleri”. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 10/2 (2015), 663-678. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7846
• Muhammed b. İsmâil el-Buhârî, Ṣaḥîḥu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buġâ, Beyrut: Dâru İbn Kesîr - el-Yemâme, 1407/1987.
• Nora, Pierre. Hafıza Mekânları. çev. Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2006.
• Öztürk, Necati. Kutsal Topraklar Rehberi – Hicaz Albümü –. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 13. Baskı, 2017.
• Şemseddin Sami, Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317.
• Tanıyıcı, Şaban-Kahraman, Selçuk. “II. Abdülhamit’in Dış Politikasında İslâmcılık ve İngiliz Şeyhülİslâm Abdullah Quilliam”. Medeniyet ve Toplum Dergisi 1/2 (2017), 7-31.
• Topçu, Sevde - Numan, İbrahim. “Hz. Hatice / Mevlîd-i Fâtıma Evi’nin Dönüşümleri Hakkında”. bāb Mimarlık ve Tasarım Dergisi 1/2 (2020). 125-141.
• Uğurlu, A. Hilal. ““Müceddid” Osmanlı Sultanı III. Selim’in Siyasi Söyleminde “Kutsalların” Rolü (h. 1789–1807)”. Kutsal Mekânlar ve Kentsel Ağlar, 11. Uluslararası Anamed Yıllık Sempozyumu. ed. A. Hilâl Uğurlu-Suzan Yalman, 105-106. İstanbul: Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi (ANAMED), 2019.
• Yavuz, Hulusi. “Hâdimü’l-Haremeyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.XV. ss. 26-27. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Yüceer, İsa. “İslâm Birliği Fikri ve II. Abdülhamit”. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5/2 (2016), 143-164.