The Transformation of the Mülâzemet System from a Status Position to a Power Struggle from the 16th to the 17th Century
Öz
In the mid-17th century, a marked search for order in the recruitment to the Ottoman learned hierarchy (ilmiye) becomes visible. The mülāzemet system—an arrangement that combines the personal teacher-student bond with a bureaucratic aspect—undergoes a historical rupture during this period. Initially shaped within the empire’s centralizing policies of the later fifteenth century, mülāzemet acquired a “classical” character in the sixteenth century, functioning chiefly as a symbol of status among the scholar-bureaucrats of the ilmiye hierarchy. During this period, when personal relationships were decisive, there was no clear standard within the system. However, the political and administrative crisis of the seventeenth century structurally transformed the system. The intensification of power struggles between the scholar-bureaucrats compelled the institution of various formal procedures. Entry into the learned hierarchy thus became standardized, quantified, and turned into a predictable administrative mechanism.
The aim of this study is to examine the transformation of the mülāzemet system around the seventeenth century within its political, administrative, economic, and socio-cultural context. The study is based on an examination of biographical dictionaries of the learned hierarchy (tabakāt), legal-administrative codes (kānūnnāme), and mülāzemet registers from the sixteenth and seventeenth centuries. The findings show that, beginning in the early seventeenth century, the mülāzemet system was gradually standardized through a series of regulations. During this period, the unplanned routes of appointment by vefāt (death of grandee scholars) and nöbet (rotation system) were phased out and replaced by appointment through assistantship (muīdlik) and designation by a grandee (teşrīf), both of which were bound by standardized procedures. For this reason, the contents and archival classifications of mülāzemet registers from the first half of the seventeenth century are disordered, whereas those from the second half are orderly. In this study, all extant registers of the period have been examined, described, and arranged chronologically for the use of future researchers.
Anahtar Kelimeler
16. Yüzyıldan 17. Yüzyıla Geçiş Sürecinde Mülâzemet Sisteminin Bir Statüden Güç Mücadelesine Dönüşümü
Öz
17. yüzyıl ortalarında Osmanlı ilmiyesine girişlerde belirgin bir düzen arayışı dikkat çeker. Hoca-talebe kişisel ilişkisiyle bürokratik veçheyi bir araya getiren mülâzemet sistemi, bu dönemde tarihsel bir kırılma yaşar. 15. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı’nın merkeziyetçi politikaları çerçevesinde şekillenen mülâzemet, 16. yüzyılda klasik bir karakter kazanır. Bu dönemde mülâzemet, ilmiye hiyerarşisinde bulunan âlim-bürokratlar için temelde bir statü sembolü işlevindedir. Kişisel ilişkilerin belirleyici olduğu bu dönemde, sistemde belirgin bir standart bulunmaz. Ancak 17. yüzyılın siyasi ve idari krizi, sistemi yapısal olarak dönüştürür. Âlim-bürokratlar arasında şiddetlenen güç mücadelesi, çeşitli prosedürleri zorunlu kılar. Böylece ilmiyeye girişler standartlaşır, sayısallaşır ve öngörülebilir bir idari mekanizmaya evrilir.
Bu çalışmanın amacı, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl dolaylarındaki dönüşümünü siyasi, idari, ekonomik ve sosyo-kültürel bağlam içinde değerlendirmektir. Çalışmada 16. ve 17. yüzyıla ait ilmiye tabakâtları (biyografik eserler), ilmiye kânûnnâmeleri ve mülâzemet defterleri incelenmiştir. Bulgular, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl başlarından itibaren çeşitli düzenlemelerle peyder pey standartlaştırıldığı gösterir. Planlanması mümkün olmayan vefat ve nöbet yolu bu dönemde geri çekilmiş; yerlerini standart bir prosedüre bağlı olan muîdlik ve teşrîfe bırakmıştır. Bu sebeple 17. yüzyılın ilk yarısına ait mülâzemet defterleri ve tasnîfleri karışık; ikinci yarısında ise düzenlidir. Bu çalışmada 17. yüzyılın ilk yarısına ait bütün defterler taranmış, sonraki araştırmacıların kullanımı için tanıtılmış ve kronolojik olarak dizilmiştir
Anahtar Kelimeler
Makalenin türetildiği doktora tezi TÜBİTAK-ARDEB tarafından “1003-Öncelikli Alanlar Programı” çerçevesinde yürütülen 119K823 nolu “XVII. Yüzyıl Osmanlı Düşünce Arayışlarının Mahiyeti ve Yanyalı Esad Efendinin Katkıları” başlıklı proje kapsamında desteklenmiştir.
Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.
Makale ikinci yazarın danışmanlığında birinci yazarın doktora tezinden türetilmiştir.
