Osmanlı’nın Kuruluş Sürecinde Selçuklularla İlişkileri

Öz

Bu makalede Osmanlı Beyliği’nin kuruluş sürecinde Selçuklu Devleti ile münasebetleri ve Selçuklu tevarüsü tetkik edilmekte ve Türk Devlet geleneğinin sürekliliğine vurgu yapılmaktadır. Anadolu, Sultan Alparslan’ın 1071 Malazgirt Zaferiyle Türk yurdu olmaya başlamıştır. Bu zaferin ürünü olarak Türkiye Selçuklu Devleti, 1040 yılında Horasan’da kurulan Büyük Selçuklu Devleti’nin bir şubesi ve devamı olarak 1075 yılında Arslan Yabgu’nun torunu Kutalmışoğlu Süleymanşah tarafından İznik’te varlığını ilan etmiştir. Oğuzların Kayı boyuna mensup Ertuğrul Gâzi’nin ataları da Anadolu’nun ilk fethi sırasında Sultan Tuğrul Bey ve Alparslan’ın emirleriyle Ahlat’a gelmiştir. Ertuğrul Gâzi, 1230 Yassıçemen Savaşında Selçuklu saflarında yer almış, I. Alâeddin Keykubad tarafından Ankara civarındaki Karacadağ kendisine yurt olarak verilmiştir. Ertuğrul Gâzî, Selçuklu sultanı adına Karacahisar’ı fethedince uç beyi olarak Söğüt’e görevlendirilmiştir. Ertuğrul Gâzi’nin vefatından sonra bu görev oğlu Osman Gâzi’ye tevarüs etmiştir. Bu gelişme Osmanlı Beyliğine siyasi meşruiyet bahşederek genişleme fırsatı tanımıştır. Selçuklu Devleti’nin 1243 Kösedağ Savaşı sonrası zayıflaması ile II. Mesud ve III. Alâeddin Keykubad’ın Moğollarca tahtan indirilmesi, Anadolu’da merkezi otoritenin çözülmesine ve beylerin fiilen bağımsız hareket etmesine sebep olmuştur. Bu ortamda Osmanlı Beyliği, uç beyliği geleneği ve gazâ ülküsünü kullanarak Bizans sınırında etkin bir güç hâline gelmiştir. Hutbe okutma ve menşur alma gibi sembolik uygulamalar, Osmanlıların Selçuklu otoritesine bağlılık göstermesine rağmen fiilen bağımsız olduklarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklu
• Osmanlı
• Kuruluş
• Anadolu

Ottoman–Seljuk Relations in the Process of Ottoman Foundation

Öz

This article examines the relations between the Ottoman Beylik and the Seljuk State during the Ottoman foundation period and explores the Seljuk legacy inherited by the Ottomans, thereby emphasizing the continuity of the Turkish state tradition. Anatolia began to transform into a Turkish homeland after Sultan Alp Arslan’s victory at Manzikert in 1071. As a consequence of this victory, the Sultanate of Rum—founded in 1075 in İznik by Süleymanşah, the grandson of Arslan Yabghu—emerged as a branch and continuation of the Great Seljuk Empire, which had been established in 1040 in Khurasan. The ancestors of Ertuğrul Gazi, of the Kayı branch of the Oghuz Turks, also came to Anatolia during the first wave of conquests under Sultan Tughril Beg and Alp Arslan, settling around Ahlat. Ertuğrul Gazi took part in the Seljuk ranks in the Battle of Yassıçemen in 1230, and Sultan Alaeddin Keykubad I granted him the region of Karacadağ near Ankara as a yurt. After Ertuğrul Gazi conquered Karacahisar on behalf of the Seljuk sultan, he was appointed as an uç beyi in Söğüt. Upon his death, this post passed to his son Osman Gazi, thereby giving the nascent Ottoman Beylik political legitimacy and an opportunity to expand. Following the weakening of the Seljuk State after the Battle of Köse Dağ in 1243 and the Mongol deposition of Sultan Mesud II and Alaeddin Keykubad III, central authority in Anatolia collapsed, enabling local beys to act autonomously. In this environment, the Ottoman Beylik rose as a significant frontier power by drawing on the tradition of the uç beyliği and the ideal of ghaza along the Byzantine border. Symbolic practices such as delivering the Friday sermon (khutba) in the Seljuk sultan’s name and receiving a manshur demonstrated nominal Seljuk suzerainty, yet in practice the Ottomans exercised de facto independence.

Anahtar Kelimeler

• Seljuks
• Ottomans
• Foundation
• Relations
• Anatolia

Kaynakça

1. Ahmed Cevdet Paşa. Târîh-i Cevdet, I. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1976.
2. Akkuş, Mustafa. “Türkiye Selçuklu Devleti’nin Yıkılışı” Konya Kitabı XIX Türkiye Selçukluları ve Konya, haz. Caner Arabacı, Mehmet Ali Hacıgökmen, Mustafa Akkuş, Konya: Konya:Ticaret Odası Yayınları, 2023, 437-452.
3. Akkuş, Mustafa. ve Solmaz, Sefer. “II. Gıyâseddin Keyhüsrev ve Türkiye Selçuklu Devlet Nizamının Bozulması”. Medeniyet ve Toplum Dergisi 8/2 (2024): 447-468.
4. Aksarayî, Mahmud b. Muhammed. Târîh-i Selâcika Ya Müsâmeretü’l-Ahbâr ve Müsayeretü’l-Ahyâr. Haz., Osman Turan, Tahran: Encümen-ı Târîh-i Türk, 1943.
5. Aşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman (Aşıkpaşazâde Târîhi). İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1913.
6. Aşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman. Haz., Nihal Atsız. İstanbul: Ötüken, 2011.
7. Aşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman. Haz., Nihal Atsız. İstanbul: 1949.
8. Bağcı, Büşra. “Konya’da Moğol Emîr Ve Komutanları,” Konya Kitabı XIX Türkiye Selçukluları ve Konya. (editör: Caner Arabacı, M. Ali Hacıgökmen, Mustafa Akkuş) Konya: Konya Ticaret Odası Yayınları, 2023, 553-588.

9. Bostanoğlu, Huriye. “Tarih Yazımında Meşruiyetçilik Anlayışının Osmanlı Kroniklerine Yansıması”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi. 12/4, 2023, 1486-1494.
10. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. İstanbul: Eren, 1994.
11. Cahen, Claude. Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History, 1071–1330. New York: Taplinger, 1968.
12. Çimen, Rahim. Akkuş, Mustafa. ve Zeki, İzzetullah. “Türkistan’ın Anadolu Sosyo-Kültürel Dünyasına Tesirleri”. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi SEMA, Özel Sayı (2025): 32-45.
13. Hândmir, Gıyâsüddîn. Düstürü’l-Vüzerâ. Haz., Said Nefisi. Tahran: İkbal Yayınları, 1939.
14. Hemedânî, Reşîdüddîn Fazlullah. Câmiʿu’t-Tevârîh. Haz. Muhammed Rûşen. Tahran: Elburz Yayınlar, 1994.
15. Hüseynî, Sadeddin Ebi’l-Hasan Ali b. Seyid-el-İmam eş-Şehid Ebi’l-Fevâris Nâsır b. Ali el- Rahmetullah-ı Teâlâ. Ahbârü’d-Devletü’s-Selcûkiyye. Haz. Muhammed İkbal. Lahor: Pencâp Üniversitesi Yayınları, 1933.
16. Imber, Colin. The Ottoman Empire 1300–1650. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2002.
17. İbn Bîbî. Târîh-i Selçukiyân-ı Rûm. Haz., N. L. İzadî. Tahran: İlmî ve Ferhengî Yay., 1985.
18. İbnü'l-Esir, İzzeddin. el- Kâmil fit-Tarih (İslâm Tarihi, VIII). İstanbul: Ravza Yayınları, 2019.
19. İnalcık, Halil. Kuruluş Dönemi Osmanlı Sultanları (1302–1481). İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
20. İnalcık, Halil. Osmanlı Beyliği’nin Kuruluşu Problemi. Ankara: TTK, 1990.
21. İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300–1600). İstanbul: Yapı Kredi Yay., 2003.
22. Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. Berkeley: University of California Press, 1995.
23. Kazıcı, Ziya. “Ahîlik”, TDV İslam Ansiklopedisi, I, (İstanbul 1988); 540-542.
24. Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi III. (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2016. Kuban, Doğan. Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. İstanbul: YKY, 2008.
25. Lindner, Rudi Paul. Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia. Bloomington: Indiana University Press, 1983. Lowry, Heath. The Nature of the Early Ottoman State. Albany: Suny Press, 2003.
26. Mustevfî, Hamdullah. Nüzhetü’l-Kulûb. Haz., Guy Le Strange. Londra: E. J. W. Gibb Memorial Series, 1919.
27. Müstevfî, Hamdullah. Târîh-i Güzide. Haz., Abdulhüseyin Nevî. Tahran: İntişârât-ı Emir Kebir, 2008.
28. Neşrî. Kitâb-ı Cihannümâ. Haz., Faik Reşit Unat ve Mehmed Altay Köymen. Ankara: TTK, 1957.
29. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sûfîlik: Kalenderîler (XIV–XVII. Yüzyıllar). Ankara: TTK, 1999.
30. Öktem, Ülker. “Osmanlı Medreselerinde Felsefe”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 15/15 (2004): 271-288.
31. Hemedânî, Reşîdüddin Fazlullah. Câmiü’t-Tevârîh (Târîh-i Âl-i Selçûk). Haz. Muhammed Ruşen. Tahran: Miras Metup, 1979.
32. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2001.
33. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: TTK, 1988.
34. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin Teşkilâtına Medhal. Ankara: TTK, 1988.
35. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi, I: Anadolu Selçukluları ve Anadolu Beylikleri. Ankara: TTK, 1988.
36. Vryonis, Speros. The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor. Berkeley: University of California Press, 1971.
37. Wittek, Paul. The Rise of the Ottoman Empire. London: Royal Asiatic Society, 1938.
38. Yazıcızâde, Ali. Tevârih-i Âl-i Selçuk. Haz., Abdullah Bakır. İstanbul: Çamlıca Yay., 2009.
39. Yezdî, Şerefeddîn Ali. Zafarnâme. Haz., Muhammed Abbas Zaryâb. Tahran: Bunyâd-ı Ferheng-i İran, 1978.
40. Zeki, İzzetullah. Cend’den Cihana Selçuklu Sultanları. Konya: Çizgi Kitabevi, 2025.