18. Yüzyılda Giresun’da Bir Âyan: Dizdarzâde Hüseyin

Öz

Bu makale, 18. yüzyıl Giresun’unda etkin bir âyan ailesi olarak öne çıkan Dizdarzâdelerin kökenlerini, faaliyetlerini; yerel güç odakları ve merkezî idare ile ilişkilerini incelemektedir. Doğu Karadeniz’in stratejik konumu ve iktisadî potansiyeli, yerel güç odaklarının ortaya çıkmasına elverişli bir zemin oluşturmuş; Dizdarzâdeler de bu ortamda askerî ve malî nüfuzlarını, merkez ve yerel güç odaklarıyla kurdukları pragmatik ilişkiler aracılığıyla pekiştirmiştir. Ailenin önde gelen ismi Dizdarzâde Hüseyin, yeniçeri ocağı bağlantısı, malikâne gelirleri ve voyvodalık gibi idarî görevleri sayesinde hem taşrada etkin bir aktör haline gelmiş hem de zaman zaman mütegallibe faaliyetleriyle merkezî otoritenin tahammül sınırlarını zorlamıştır. Hüseyin’in 1754’te öldürülmesinden sonra Dizdarzâde ailesi, oğulları Ali ve Abdi’nin liderliğinde, Giresun’daki yerel güç dengelerini belirleyen başlıca aktörlerden biri olmaya devam etmiştir. Sonuç olarak, Dizdarzâde Hüseyin’in hayatı ve ölümü, 18. yüzyılda Osmanlı taşrasında iktidarın şiddet, müzakere ve meşruiyet arasında salınan doğasını anlamak bakımından dikkate değer bir örnek teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• 18. yüzyıl
• Âyan
• Doğu Karadeniz
• Giresun
• Dizdarzâde

An Ayan in 18th Century Giresun: Dizdarzâde Hüseyin

Öz

This article examines the origins, activities, and relationships with both local power groups and the central administration of the Dizdarzades, a provincial notables' family active in 18th-century Giresun. The strategic location and economic potential of the Eastern Black Sea region provided a fertile ground for the emergence of local power brokers, and within this environment, the Dizdarzades consolidated their military and financial influence through pragmatic relationships with central and local power groups. Dizdarzade Hüseyin, the leading figure of the family, became an effective provincial actor thanks to his connections with the Janissary corps, his revenues from estates, and administrative duties, including service as a voyvoda. However, his actions as a local usurper occasionally tested the limits of the central authority’s tolerance. Following Hüseyin’s assassination in 1754, the Dizdarzade family, under the leadership of his sons, Ali and Abdi, remained a principal actor shaping the local balance of power in Giresun. In conclusion, the life and death of Dizdarzâde Hüseyin constitute a noteworthy case study for understanding the nature of power in the 18th-century Ottoman provinces, which frequently oscillated between violence, negotiation, and legitimacy.

Anahtar Kelimeler

• 18th Century
• Provincial Notables
• Eastern Black Sea Region
• Giresun
• Dizdarzade

Kaynakça

1. T. C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Ali Emiri-Ahmed III (AE.SAMD.III): 174/16957.
3. Ali Emiri-Mahmud I (AE.SMHD.I): 73/4795.
4. Ali Emiri-Mustafa II (AE.SMST.II): 17/1652.
5. Ali Emiri-Mustafa III (AE.SMST.III): 189/14893.
6. Ali Emiri-Osman III (AE.SOSM.III): 17/1123, 55/3971.
7. Cevdet-Askeriye (C.AS): 462/19278, 1127/50032.
8. Cevdet-Bahriye (C.BH): 213/9940.

9. Cevdet-Dahiliye (C. DH): 146/7272, 243/12142, 335/16736.
10. Cevdet-Maliye (C.ML): 230/9625, 426/17238.
11. Cevdet-Zabtiye (C.ZB): 34/1688.
12. Dahiliye Nezâreti-Mektubî Kalemi (DH.MKT): 1882/98.
13. Dahiliye Nezâreti-Sicill-i Ahvâl Defterleri (DH.SAİD.d): 22/313.
14. Divan Kalemi Evrakı (A.}DVN): 172/28.
15. Divan-ı Hümâyûn Sicilleri Mühimme Defterleri (A.{DVNS.MHM.d): 129, 132, 133, 135, 139, 140, 145, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 157, 158, 160, 161, 162, 164, 176.
16. Divan-ı Hümâyûn Sicilleri Mühimme-i Mektume Defterleri (A.{DVNSMKM.MHM.d): 3.
17. Divan-ı Hümâyûn Sicilleri Trabzon Ahkâm Defterleri (A.{DVNSAHK.TZ.d): 1, 2.
18. Hatt-ı Hümâyûn (HAT): 63/2753.
19. İrâde Dahiliye (İ.DH), 560/38992.
20. İrâde Meclis-i Vâlâ (İ.MVL): 437/19355.
21. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d): 9965.
22. Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL): 313/46, 510/33.
23. Mektubî Kalemi Meclisi Vala Evrakı (A.}MKT.MVL): 121/15, 600/30.
24. Mektubî Kalemi Nezâret ve Devair (A.}MKT.NZD): 312/18.
25. Mektubî Kalemi Umum Vilâyât (A.}MKT.UM): 185/51, 253/33, 289/6.
26. Millî Emlâktan Devralınan Defterler (MİL.E.d): 1.
27. Topkapı Sarayı Müze Arşiv Evrakı (TS.MA.e): 531/51.
28. Trabzon Şer‘iyye Sicili (TŞS): 1917, 1923, 1924, 1927.
29. Telif, Araştırma ve İnceleme Eserler
30. Açık, Turan. “Şer‘iye Sicillerine Göre Trabzon’da Mülk Satışları 1160-1170/1747-1757”, Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2007.
31. Adanır, Fikret. “Balkanlar ve Anadolu’da Yarı Özerk Taşra Güçleri”, Türkiye Tarihi 1603-1839: Geç Osmanlı İmparatorluğu, C. III, ed. Suraiya Faroqhi/çev. Fethi Aytuna, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2011.
32. Akbulut, Mehmet Yılmaz. “XVIII. Yüzyıl Osmanlı Siyasi ve Sosyal Örgüsünde Bir Devlet Adamı Biyografisi: Hekimoğlu Ali Paşa (1689-1758)”, Doktora tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2020.
33. Akdağ, Mustafa. “Osmanlı Tarihinde Âyanlık Düzeni Devri 1730-1839”, Tarih Araştırmaları Dergisi 8/14 (Mayıs 1963): 51-61.
34. Aktepe, M. Münir. “Tuzcuoğulları İsyanı”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi III/5-6 (1953): 21–52.
35. Altunbay, Mustafa. “XVIII. Yüzyılda Espiye Madenleri”, Tarihi, Kültürel Özellikleri ve Gelenekleriyle Espiye Sempozyumu (24 Haziran 2006), İstanbul: Espiye Belediyesi Yayınları, 2007.
36. Aygün, Necmettin. “XVIII. Yüzyılda Bir Osmanlı Valisi: Üçüncüoğlu Ömer Paşa ve Muhallefatı”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi 7 (2009): 39–77.
37. Aygün, Necmettin. “XVIII. Yüzyılda Trabzon’da Ticaret”, Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2002.
38. Bay, Abdullah. “Taşra Elitleri, Haneleri ve Yaşamları: Canik Çevresinde Ayan Konaklarının Ortaya Çıkışı, Gelişimi ve Konak Hayatı”, Geçmişten Günümüze Şehir ve Çocuk I, haz. Osman Köse, Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları, 2016.
39. Bay, Abdullah. “Trabzon Eyaletinde Mütegallibe Hareketleri ve Ayanlık (1750-1850)”, Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2007.
40. Bay, Abdullah. “XVIII. Yüzyıl ve XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Taşrasında Siyaset Pratiği: Taşrada İktidar Mücadelesi, Hizipleşme ve Merkez”, Tarihin Peşinde 6/12 (2014): 1–40.
41. Bayrak, Şaban. “XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Anadolu’da Eşkıyalık Olayları” Doktora tezi, İnönü Üniversitesi, 1998.
42. Bayraktar, Ayşegül. “1917 Numaralı Trabzon Şer‘iyye Sicilinin Değerlendirmesi ve Transkripsiyonu (H. 1161-1163/M. 1748-1750)”, Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2020.
43. Bryer, Anthony. “Son Laz İsyanı ve Karadeniz Derebeylerinin Çöküşü” çev. Özgür Yılmaz-Ayşegül Kuş, Karadeniz İncelemeleri Dergisi 20 (2016): 309–326.
44. Çalık, İsmet-Fatsa, Mehmet. “Giresun İl Merkezinde Restore Edilen Vakıf Camileri”, Vakıf Restorasyon Yıllığı 12 (2006): 70–89.
45. Ekinci, İlhan. “Büyük Ayanların Gölgesinde -Ordu Kazasında Âyânlığın Gelişimi-”, History Studies 5/4 (2013): 151-176.
46. Emecen, Feridun M. “Doğu Karadeniz’de Âyanlık: Kethudazâde Mehmed Emin Ağa ve Tirebolu”, Karadeniz Kıyı Kentleri Tarihi, (İstanbul: Turkuvaz Kitap, 2020).
47. Emecen, Feridun M. “Giresun Şehrinin Tarihî Gelişme Sürecine Dair Kısa Notlar”, Karadeniz Kıyı Kentleri Tarihi, (İstanbul: Turkuvaz Kitap, 2020).
48. Emecen, Feridun M. “Pazar yerinden Kasabaya Dönüşen Bir Yerleşme: Bulancak”, Karadeniz Kıyı Kentleri Tarihi, (İstanbul: Turkuvaz Kitap, 2020).
49. Emecen, Feridun M. “Tarihî Bir Liman Kenti: Giresun”, Karadeniz Kıyı Kentleri Tarihi, (İstanbul: Turkuvaz Kitap, 2020).
50. Emecen, Feridun M. Doğu Karadeniz’de İki Kıyı Kasabasının Tarihi Bulancak-Piraziz, İstanbul: Kitabevi, 2015.
51. Emecen, Feridun M.-Yüksel, Ayhan-Keskin, İshak. Görele Tarihi-Kuruluşu ve Yükselişi, İstanbul: Melisa Matbaacılık, 2019.
52. Ergenç, Özer. “A‘yân ve Eşrâf Diye Anılan Seçkinler Grubunun XVIII. Yüzyılda Osmanlı Toplumundaki Rolü Üzerine”, Şehir, Toplum, Devlet-Osmanlı Tarihi Yazıları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
53. Ergenç, Özer. “Osmanlı Klâsik Dönemindeki Eşrâf ve A‘yân Üzerine Bazı Bilgiler”, Şehir, Toplum, Devlet-Osmanlı Tarihi Yazıları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
54. Ergenç, Özer. “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Taşra Yönetiminin Mâlî Nitelikleri”, Şehir, Toplum, Devlet-Osmanlı Tarihi Yazıları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
55. Ertaş, Mehmet Yaşar-Kılıçaslan, Hacer. “18. Yüzyılda Bir Âyân Ailesi: Hasançavuşzâdeler”, Tarih Dergisi 83 (Ağustos 2024): 21-66.
56. Gökpınar, Bekir. “Menteşe’de Ayân Mücadelesi: Tavas Ayânı Hasan Ağa’nın Katledilmesi ve Terekesi [1757]”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 19 (Aralık 2023): 159–75.
57. Gül, Kasım. “18. Yüzyılda Yeniçeri Teşkilatı”, Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2020.
58. Güler, İbrahim. “XVIII. Yüzyılda Giresun’da Bazı Sosyal ve Ekonomik Meseleler” Giresun Kültür Sempozyumu (30-31 Mayıs 1998) Bildiriler, İstanbul: Giresun Belediyesi Kültür Yayınları, 1998.
59. Gündoğdu, İlker. “Trabzon Ahkam Defterleri’ne Göre 19. Yüzyılda Giresun Kazası’nın İktisadi ve Sosyal Durumu”, Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2020.
60. Güven, Aydın. “Doğu Karadeniz Ayanlığına Kısa Bir Bakış (1808-1826)”, Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, 1999.
61. Kabacaoğlu, Mustafa Gökalp-Dervişoğlu, Tuncer. Giresun Belediyesi ve Başkanları 1869-2014, Giresun: Giresun Belediyesi Yayınları, 2019.
62. Kansız, Aslan. “Osmanlı Devleti’nde Bir Maden Mukataası: XVIII. Yüzyılda Karahisar-ı Şarkî Şaphanesi”, Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2018.
63. Kansız, Aslan. “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Şaphane Mukataaları: Üretim, İşletme, Ticaret”, Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2025.
64. Kara, Vildan. “1916 Numaralı Trabzon Şer‘iyye Sicili’nin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (H. 1160-1161/M. 1747-1748)”, Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2019.
65. Karagöz, Rıza. “Arşiv Belgeleri Işığında Caniklizade Fatsalı Ahmet Ağa Hakkında Bazı Bilgiler”, Fatsa ve Yöresi Tarihi, C. I, Ed. Sadullah Gülten-Murat Özkan-Mesut Karakulak-Kamil Yavuz-Cevat Erbil, Ordu: Fenomen Yayıncılık, 2022.
66. Karagöz, Rıza. Canikli Ali Paşa, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2002.
67. Karasu, Hamit. “Osmanlı Ayanları Üzerine Yapılan Çalışmalar (Tanzimat’a Kadar)”, Turkish Studies 13/16 (2018): 127-150.
68. Kılıç, Orhan. “Ocaklık”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 33 (İstanbul 2007), 317-318.
69. Kırca, Ersin. “Başbakanlık Osmanlı Arşivi 168 Numaralı Mühimme Defteri (S.1-200) (1183-1185/1769-1771) Transkripsiyon, Değerlendirme”, Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2007.
70. Koç, Yahya. “149 Numaralı Mühimme Defteri (1155-1156/1742-1743) İnceleme-Çeviriyazı-Dizin”, Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011.
71. Köse, Ensar. “Ereğli’de Hesaplaşma: Karaman Âyanı Çavuş-zâde Zeynelâbidin Ağa’nın Katli [Mayıs 1772]”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 19 (2023): 63-87.
72. Küçükaşcı, Mustafa S. “Tarihî Süreçte Seyyid ve Şerif Kavramlarının Kullanımı”, Osmanlı Araştırmaları 33 (2009): 87–129.
73. Küpeli, Özer. “Tire Voyvodası Yeğen Mehmed Ağa ve Muhallefatı”, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi IV/1 (Temmuz 2018): 19-33.
74. Masters, Bruce. “Arap Vilayetlerinde Yarı Özerk Güçler”, Türkiye Tarihi 1603-1839: Geç Osmanlı İmparatorluğu, C. III, ed. Suraiya Faroqhi/Çev. Fethi Aytuna, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2011.
75. Menteşeoğlu, Hüseyin Gazi. “Edip Göker’in Kaleminden Giresun’da Meşrutiyet Yılları (VI),” Yeşilgiresun, erişim: 12 Eylül 2025, https://www.yesilgiresun.com.tr/makale/14603034/huseyin-gazi-menteseoglu/edip-gokerin-kaleminden-giresunda-mesrutiyet-yillari-vi. Mercimek, Yunus. “Trabzon Ahkâm Defterlerine Göre 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Giresun”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi 18/37 (Kasım 2024): 63-112.
76. Mercimek, Yunus. “Veli Paşa”, Kahramanmaraş Ansiklopedisi, 7 (Ankara 2024), 287–290.
77. Mert, Özcan. “Canikli Hacı Ali Paşa Ailesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 7 (İstanbul 1993), 151–154.
78. Mert, Özcan. “Osmanlı Devleti Tarihinde Âyânlık Dönemi”, Osmanlı Ansiklopedisi, VI (Ankara 1999), 174–180. Oğuzoğlu, Yusuf. “Dizdâr”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 9 (İstanbul 1994), 480–481.
79. Özcan, Abdulkadir. “Turnacıbaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41 (İstanbul 2012), 428.
80. Özdemir, Nagehan Üstündağ. “Ayanlık Kurumunun Gelişimi ve Anadolu ile Balkan Coğrafyasındaki Farklılıkları Üzerine Bir Değerlendirme”, Current Research in Social Sciences 4/1 (2018): 29–38.
81. Özdemir, Nagehan Üstündağ. “Osmanlı’da ‘Şehir’ ve Şehri Geliştiren Unsurlardan Biri Olarak Ayanlar: Vidin ve Rusçuk Örneği (18. Yüzyıl)”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları 2 (2005): 149–168.
82. Öztürk, Temel. “İki Savaş Döneminde Trabzon (1680-1690/1723-1746)”, Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2004.
83. Sarıcaoğlu, Fikret. “Seyyid Hasan Paşa” TDV İslâm Ansiklopedisi, 16 (İstanbul 1997), 339–340.
84. Sarkı, Muhittin. “Ziyâî İsmail Bin Ali-Metâliü’l-Âliye Fi Gurreti’l-Galiye (210b-301a) Giriş-Metin-İnceleme”, Yüksek lisans tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 2020.
85. Şahin, Canay. “The Rise and Fall of an Ayân Family in Eighteenth Century Anatolia: the Caniklizâdes (1737-1808)”, Phd thesis, Bilkent University, 2003.
86. Şakir Şevket, Trabzon Tarihi, haz. İsmail Hacıfettahoğlu, Trabzon: Trabzon Belediyesi, 2001.
87. Tamdoğan, Işık. “Büyükleri saymak, küçükleri sevmek” - 18. yüzyıl Adanası’nda ayanların ilişki ağları ve iki farklı ilişki yürütme üslubu, Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar 1 (2005): 77–96.
88. Tosun, Miraç. “Üçüncüzade Ömer Paşa’nın Kariyeri ve Ölümüne Ait Kayıtlar Hakkında Bazı Gözlemler”, History Studies 12/6 (Aralık 2020): 2969-2986.
89. Tosun, Miraç. “XVIII. Yüzyıl Trabzon’unda Cemaatlerarası İlişkiler”, Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
90. Uzun, Musa. “1924/110 No’lu Trabzon Şer’iyye Sicil Defteri’nin Transkripsiyonu ve Tahlili”, Yüksek lisans tezi, Ondokuzmayıs Üniversitesi, 2017.
91. Uzunali, Aynur. “Trabzon Gülbahar Hatun (Hatuniye) Vakfı’nın Fatsa’daki Akarları”, Fatsa ve Yöresi Tarihi, C. I, Ed. Sadullah Gülten-Murat Özkan-Mesut Karakulak-Kamil Yavuz-Cevat Erbil, Ordu: Fenomen Yayıncılık, 2022.
92. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Âyân-Osmanlılarda”, İslâm Ansiklopedisi, II (İstanbul 1979), 41–42.
93. Yadi, Ahmet. “Osmanlı Bürokrasisinde Giresunlu Devlet Adamları (1879-1909)”, Yüksek lisans tezi, Giresun Üniversitesi, 2014.
94. Yılmaz, Özgür. “Tanzimat Döneminde İsyancı Bir Ayan Profili: Acaralı Kör Hüseyin Bey Hadisesi”, Belleten 78 (2014): 611–658.
95. Yüksel, Ayhan. “Trabzon Valisi Sırrı Paşa’nın Bir Raporuna Göre Doğu Karadeniz’in Önde Gelen Aileleri (1880)”, Doğu Karadeniz Araştırmaları, İstanbul: Kitabevi, 2005.
96. Yüksel, Ayhan. Bir Aile Tarihi-Göreleli Müftü Duduzâde Hüseyin Müştak Efendi ve Ailesi, İstanbul: Serander Yayınları, 2012.
97. Yüksel, Ayhan. Giresunlu Sarıalemdaroğulları - Bir Aile Tarihi, İstanbul: Serander Yayınları, 2023.
98. Yüksel, Ayhan. Keşap-Doğu Karadeniz’de Bir Kıyı Kasabasının Tarihi, İstanbul: Arı Sanat Yayınları, 2016.
99. Yüksel, Ayhan. Kuğuoğulları - Eski Bir Osmanlı Âyan Ailesi, İstanbul: Serander Yayınları, 2017.
100. Yürük, Emre. “Trabzon-Giresun-Gümüşhane Eksenindeki Ayan Aileleri ve Faaliyetleri (1750-1800)”, Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2014.