İstanbul’da Bir Avusturya Misyonu: St. Georg Katolik Eğitim, Sağlık ve Ruhani Hizmet Kompleksi [1882–1919]

Öz

Bu çalışma, XIX. yüzyılın sonlarından itibaren İstanbul’daki Almanca konuşan Katolik cemaat için çok yönlü bir merkez olarak faaliyet gösteren St. Georg Katolik Kompleksi’nin tarihsel sürecini ele almaktadır. Fransa’dan Avusturya’ya, oradan da Osmanlı İmparatorluğu’na uzanan Lazarist misyonerlik faaliyetleri çerçevesinde kurulan bu kompleks, kilise, okul, yetimhane, hastane ve yazlık dinlenme evi gibi farklı kurumları bünyesinde barındıran çok işlevli bir yapıya sahiptir. 1900’lü yıllarda, Lazaristlerin İstanbul’daki merkezi konumunda bulunan St. Benoît’te görev yapan bir rahip ve rahibenin öncülüğünde, Almanca konuşan Katoliklere yönelik ruhani ve sosyal çalışmalar başlatılmış; bu girişimler, aynı kurumda görevli Theodor Thiele’nin bireysel çabalarıyla kurumsallaşma sürecine taşınmıştır. 1882 yılında Conrad Stroever’in öncülüğünde Sankt Georg Kilisesi’nin satın alınmasıyla da resmi bir yapıya kavuşmuştur. Araştırmanın, İstanbul’daki St. Georg Katolik Kompleksi’nin eğitim, sağlık ve dinî hizmet alanlarındaki çok yönlü faaliyetlerini inceleyen Türkiye’deki ilk akademik çalışma olma özelliğini taşıması, literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Çalışmada, konu ile ilgili ikinci elden kaynaklar incelenirken, özellikle St. Georg Kompleksi tarafından yayımlanan Sankt Georgs-Blatt dergisinin 2025 yılı Ağustos ayına kadar çıkan tüm sayıları ile Lazarist Merkez Yönetimi tarafından yıllık olarak yayımlanan Annales de la Congrégation de la Mission raporları 1850 yılından itibaren sistematik biçimde analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Lazaristler
• Osmanlı Devleti
• Katolik Misyonerler
• St. Georg Kompleksi

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

An Austrian Mission in Istanbul: St. Georg Catholic Education, Health and Spiritual Service Complex [1882–1919]

Öz

This study examines the historical development of the St. Georg Catholic Complex, which has operated as a multi-faceted center for the German-speaking Catholic community in Istanbul since the late nineteenth century. Established within the framework of Lazarist missionary activities extending from France to Austria and then to the Ottoman Empire, this complex has a multifunctional structure that incorporates institutions such as a church, school, orphanage, hospital, and summer retreat. In the 1900s, spiritual and social activities for German-speaking Catholics were initiated under the leadership of a priest and a nun serving at St. Benoît, the Lazarists' central location in Istanbul. These initiatives were carried forward through the individual efforts of Theodor Thiele, who served at the same institution. The work acquired an official status with the purchase of the Sankt Georg Church in 1882 under the leadership of Conrad Stroever. The fact that this research is the first academic study in Turkey to examine the multifaceted activities of the St. Georg Catholic Complex across education, health, and religious services makes it an original contribution to the literature. In the study, while secondary sources related to the subject were examined, all issues of the journal Sankt Georgs-Blatt, published by the St. Georg Complex until August 2025, were reviewed, and the annual reports Annales de la Congrégation de la Mission, published by the Lazarist Central Administration, were systematically analyzed from 1850 onwards.

Anahtar Kelimeler

• Lazarists
• Ottoman Empire
• Catholic Missionaries
• St. Georg Complex

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 1238/92812; 4520/338967.
3. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT.), 1220/57.
4. Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV), 259/82.
5. Yıldız Tasnifi Perakende Evrakı Tahrirat-ı Ecnebiyye ve Mabeyn Mütercimliği (Y.PRK.TKM), 45/5.
6. Zabtiye Nezareti (ZB), 40/22.
7. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
8. Milli Eğitim Bakanlığı, 180-9-0-0/25-136-2.

9. Yıllıklar/Annuals
10. Annales de la Congrégation de la Mission. 33 (1868).
11. Annales de la Congrégation de la Mission. 39 (1874).
12. Annales de la Congrégation de la Mission. 47 (1882).
13. Annales de la Congrégation de la Mission. 48 (1883).
14. Annales de la Congrégation de la Mission. 49 (1884).
15. Annales de la Congrégation de la Mission. 59 (1894).
16. Annales de la Congrégation de la Mission. 61 (1896).
17. Annales de la Congrégation de la Mission. 67 (1902).
18. Annales de la Congrégation de la Mission. 68 (1903).
19. Annales de la Congrégation de la Mission. 81 (1916).
20. Annales de la Congrégation de la Mission. 82 (1917).
21. Annales de la Congrégation de la Mission. 121 (1956).
22. Dergiler (Blatt / Nachrichtenblatt)
23. “Aus dem Archiv von St. Georg: Beispiel könnten wir uns manches nehmen.” Sankt Georgs-Blatt, Januar 1981, 2.
24. “Barmherzige Schwestern in Istanbul.” Sankt Georgs-Blatt, August 2025, 3–4.
25. “Burgaz–Insel der Deutschen.” Sankt Georgs-Blatt, Februar 2024, 3–4.
26. Jernej, Alexander. “100 Jahre Wiedereröffnung des St. Georgs-Kollegs in der neuen Türkischen Republik.” Sankt Georgs-Blatt, (November 2023), 3–4.
27. Jernej, Alexander. “Abschied nach mehr als 160 Jahren.” Sankt Georgs-Blatt, (November 2021), 12.
28. Jernej, Alexander, and Gerda Willam. “Ein Streifzug durch die Geschichte der Seelsorge in St. Georg (Teil 1).” Sankt Georgs-Blatt, (September 2021), 10–11.
29. Kajdi, Johann. “Erklärung zur deutschsprachigen Seelsorge (1918).” Sankt Georgs-Blatt, April 2003, 12–13.
30. Kajdi, Johann. “Hores k.u.k Ministerium des Äussern.” Sankt Georgs Nachrichten-Blatt, November 1982, 6–8.
31. Kangler, Franz. “Anfänge des Schulwerkes von St. Georg (Teil 1)” Sankt Georgs-Blatt, September–Oktober (2024), 5–6.
32. Kangler, Franz. “Anfänge des Schulwerkes von St. Georg (Teil 2).” Sankt Georgs-Blatt, November–Dezember (2024), 5–6.
33. Kangler, Franz. “Anfänge des Schulwerkes von St. Georg (Teil 3).” Sankt Georgs-Blatt, Jänner-Februar (2025), 5–7.
34. Kangler, Franz. “Anfänge des Schulwerkes von St. Georg (Teil 4).” Sankt Georgs-Blatt, März–April (2025), 3–4.
35. Kangler, Franz. “Auf dem Weg zum St. Georgs-Werk in Istanbul: Anfänge des deutschsprachigen vinzentinischen Wirkens.” Sankt Georgs-Blatt, Oktober (2012), 10–11.
36. Kangler, Franz. “St. Georg in Istanbul: Eine christliche Gemeinschaft in islamischer Umwelt.” Sankt Georgs-Blatt, April–Mai 2003, 2–7.
37. Kangler, Franz. “Umbruchszeiten 1918/19 (Teil 1).” Sankt Georgs-Blatt, (September 2003), 11–12.
38. Kangler, Franz. “Umbruchszeiten 1918/19 (Teil 2).” Sankt Georgs-Blatt, Oktober (2003), 11–12.
39. Kangler, Franz. “Umbruchszeiten 1918/19 (Teil 3).” Sankt Georgs-Blatt, (November 2003), 11.
40. Kral. “Es geht ums Überleben.” Sankt Georgs Nachrichten-Blatt, (November 1982), 8.
41. Perfler, Waltraud, and Petra Pronegg. “St. Georgs-Krankenhaus Istanbul, Avusturya Sen Jorj Hastanesi.” Sankt Georgs-Blatt, Dezember (2018), 10–12.
42. Rosty, Leopoldina. “Majestätsgesuch der Sr. Leopoldine Rosty für das St. Georgs-Spital.” Sankt Georgs-Blatt, Mai 2003, 10.
43. Strobl, Heliodora. “Restaurierung des St. Georgs-Krankenhauses abgeschlossen.” Sankt Georgs-Blatt, Oktober (2000), 4–6.
44. Raidl, Ernest. “Österreichisches Sankt-Georgs-Kolleg in Istanbul 1882–1982.” Sankt-Georgs Nachrichten-Blatt, (November 1982), 2–5.
45. Araştırma ve İncelemeler
46. Albayrak, Mustafa. “Osmanlı-Alman İlişkilerinin Gelişimi ve Bağdat Demiryolu’nun Yapımı.” OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 6 (1995): 1–38.
47. Candeğer, Ümmügülsüm ve Aydın Efe. “Türkiye’de Basında Trahom: Cumhuriyet Gazetesi Örneği (1930–1945).” Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi 27/3 (2023): 631–654.
48. Coste, Pierre, ed., Saint Vincent de Paul: Correspondance, entretiens, documents, vol. 13. Paris: Librairie Lecoffre, 1924.
49. Geser, Marcel. “Wir sind im Kleinen, was das Vaterland im Großen: Der deutsche Kindergarten in Istanbul von 1850 bis 2007.” Facetten internationaler Migration in die Türkei: Gesellschaftliche Rahmenbedingungen und persönliche Lebenswelten. Ed., Barbara Pusch and Tomas Wilkoszewski. Baden-Baden: Ergon, 2008, 111–128.
50. Gilbrin, Eugène. “Les Médecins Français et Les Filles de la Charité dans les hôpitaux de Constantinople.” Histoire des Sciences Médicales 11/3 (1977): 141–51.
51. Heyer, Friedrich. Die Katholische Kirche von 1648 bis 1870. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht Verlag, 1963.
52. Kangler, Franz. “In der Schule sangen Knaben und Mädchen die österreichische Volkshymne.” Österreich in Istanbul: K.(u.)K. Präsenz im Osmanischen Reich. Ed., Rudolf Agstner und Elmar Samsinger. Wien: LIT Verlag, (2010), 175–200.
53. Kuran-Burçoğlu, Nedret. “Türk-Alman Kültürel İlişkilerinin Tarihsel Gelişimi.” Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi 11/1-2 (2003): 169–209.
54. Perstling, Matthias. “Die Frauenorden in der Diözese Graz-Seckau.” MiRKO 1 (2016): 27–42.
55. Petritsch, Ernest Dieter. “Österreich und die Türkei nach dem Ersten Weltkrieg. Zum Wandel der diplomatischen und kulturellen Beziehungen.” Mitteilungen des österreichischen Staatsarchivs 35 (1982): 199–237.
56. Pujo, Bernard. Pionier der Moderne: Das abenteuerliche Leben des Vinzenz von Paul. Freiburg: Herder Verlag, 2008.
57. Raidl, Ernest. “100 Jahre Österreichisches Sankt Georgskolleg, Istanbul Ein Bericht.” In Österreichisches Sankt Georgs Kolleg 1882–1982. İstanbul, (1982), 14–32.
58. Steinke, Daniel. Vinzenz von Paul (1581–1660) und die Praxis der Sklaverei im Mittelmeerraum. Hildesheim: Georg Olms Verlag, 2019.
59. Thorer, Pauline. “Vinzenz von Paul und Louise von Marillac: Gründer der Lazaristen und der Barmherzigen Schwestern.” Mönchsväter und Ordensgründer: Männer und Frauen in der Nachfolge Jesu. Ed., Josef Weismayer. Würzburg: Echter Verlag, 1991, 261-280.
60. Wehr, Peter. Christ sein in der Fremde: die deutschsprachige katholische Gemeinde in Istanbul zwischen Anpassung und Bewahrung. Berlin: Logos Verlag, 2009.
61. Yıldırım, Nuran. İstanbul’un Sağlık Tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2010.
62. Lisansüstü Tezler
63. Büyükkarcı, Süleyman. “İstanbul Sankt Georg Avusturya Okulları’nın Türk eğitim ve öğretim sistemine etkileri.” Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi, 1994.
64. Hödl, Johann. “Das Werden der österreichischen Lazaristenprovinz.” Doktora tezi, Universität Graz, 1966.
65. Mörzl, Sebastian. “Die Rezeption vinzentinischer Spiritualität in den Schriften von Sr. Leopoldine Brandis (1815–1900).” Yüksek lisans tezi, Universität Graz, 2023.
66. Rasimoğlu, Ceren Gülser İlikan. “Filles de la Charité, On Dokuzuncu yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Hayırseverlik ve Sağlık.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2019.
67. Web Kaynakları
68. “Das Georgs-Kolleg entsteht.” Son güncelleme 30 Mayıs, 2025. https://www.sg.org.tr/gemeinde-kirche/geschichte/geschichte-st-georg/das-georgs-kolleg-entsteht/.
69. “Die bosnischen Franziskaner in St. Georg.” Son güncelleme 25 Mayıs, 2025. https://www.sg.org.tr/gemeinde-kirche/geschichte/geschichte-st-georg/die-bosnischen-franziskaner-in-stgeorg/.
70. Goad, Charles Edward. Plan d'assurance de Constantinople. Vol. II – Péra & Galata. Londra: Charles E. Goad, 1905. SALT Araştırma Arşivi. Son güncelleme 14 Şubat 2026. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/99240.
71. “Von der byzantinischen Kirche zur genuesischen Metropolkirche.” Son güncelleme 15 Mayıs, 2025. https://www.sg.org.tr/gemeinde-kirche/geschichte/geschichte-st-georg/von-der-byzantinischen-kirche-zur-genuesischen-metropolkirche/.
72. “Das Lazaristenwerk St. Georg entsteht.” Son güncelleme 26 Mayıs, 2025. https://www.sg.org.tr/gemeinde-kirche/geschichte/geschichte-st-georg/das-lazaristenwerk-st-georg-entsteht/.